Literarishe bleter · 1931-01-09 · 2 (9.1.1931) · p. Seite 30

זײט 30 נומ. 2 (349) ליט״דאייישע בלערער א־ בדי צד זק פאדבונק םיטן פאלק, טוז שען ,־״ק און ליב האבן די עזםדאך םון פאלק - אזן דעריבער זאל פען דייק יידיש, לייענען ײדישע ביבעד, בק אין יידי־טן פעאטעד און פאדשפדײטן ײדיש צדייבץ די אםעריקאנעד אין אמעױקאנ־זירטע ױנבעל״ט און דיידלעך, וזאס זיינען נאך אלק ניט דע,־-אנ;ען צו אט דעם אםת. ז־ך ד־ םעדקזזערד־קע א,־נא■ באשלוט א־ן לעבז. קודט איז כ־ט דעד;אנצעד ענעדגיע ד,אט ניזאציע אנעב;עטאן או־טצופיק א־י־ באשרוט א־ן דעבן. ץ,, באשט־מט;עזזאק אזזאך פא־ ײדיש, זדעלבע הי־בט זיך אן דעס זטן דעצעםבעד. א־ן פאדלי־ף פון דע־ וזאך;־ועלן אין אלע זײעדע ־עק ״פא־־ב״;עהאלטן לעק ,־עפעראטן דעגן י־דיש, ו א־־ו ט־לן א: ״דישער ל־טעדאט־ד, ״ד־שע קולטור — או־ף ײדייצן טאקע. און ־עט ו־עט בד־־ט א״־ענוצט יועק די דאד־א. דדדך דער דאד־א םען ד־פן די אםע־יקאניש-״דישע ־ו;נט צו ר־יק און לײענען ״דיש. צו העלפן פאדשט־אדקן און פאדבדײטעק די ׳־דישע קולמוד. צ־־ט אנהײב פון דעד דאך לעט ־ע־־שײנען א זאםלבוך םיט ארט־קלען. ־ע,־צ־ילונ;ען און לידעד פון ײד־שע שד־פטשטעדעד און אשפע־ צ־עלע פאדשטעלוננ דעט;ענעבן לעק א־ן םא־־ט שדאדצט קונטט• טעאטע־ד. צװ־שץ די אקטן - רעדעט אויף ״דיש ,לע;ן ײדיש. ד־ ״יאגג-א־זדאעל״ זאגט א־ן א־דט אדעחקלערונג דעגן ײד־ש אז״: ״־אנג־א־זראעל אנערקענם ד־ שעדײעבקײט פון פא־לאזן און פא־געטן ײדיש. דאט, לאט דעד יזנגעד ד־ד ױעי־ט נ־שט אזן לײענט נ־שט ק״ן ײדיש, טײלט אים אפ פון אלטן דוד און פרעמדט א־ם אפ פון ־י מ־לאנען ײק אזיף דעד;אנצעד װעלט, װאם ,־י־דן, שאפן א־ן לעבן ײדיש. ױ װאך פאד ײדיש א־ז נאד אן אנהײב פון א;דוי- םעד א־ן ברײטער טעטיקײט, ,װאם ״יאנג-איזדאעל״ ג,־ײט זיך א־צט אנצ־פ־ק צלישץ דער הײ״ער ױגנט םאר ײױש און דע,־מיפ שפראב- לעך דערנענטעק ױ אטעױקאנער ײדישע ־־;נט צו ױ ײק םון אי*ע דענדעד א־ז דעד באשלום םון דער ״־אנג-איזראעל״ אן איבערראשונ;, אבעד אן א־בעדדאשוננ ילויז פא־ די םקונניס, װאט האבן נישט גע- לאלט זען די םריעדדיקע צײבנט, ױ נײע טענדעגץ א־ן דעט לעבן םון אםעױקאנ־ש-ײדישן ױנגװא־ג, װאם האט דערפירט די דעדםאנטע אדנאניזאציע צו א־ר דעדפ־ײענױקן באשלוס• א7 האב אויף ױ ט־םפטאםען פון דער ײױש-טענדענץ ז־ך אנגעשטויםן נאך םיט א צ״ט צזױק, בעת איך האב, אין אויפטראג םון דער ״ױשעד קולמור-;עזע־לשאפט, געזאלט צ־ג־י־טן אבראשוד װעגן דער אנטװיקלוננ א־ן או־טז־בטן פון ײדיש א־ן אםעױקע. איך האב ז־ך דאםאלטט געװענדט צ־ א,־־־ פעחאנען, װאם שטײק בדאש פון געזעלשאפטלעך- קולטזדעלע א־האניזאציעם, צװישן זײ םעםױעל יאדאװסקי, גענעראל- דג־עקטא־ פ־ן דער ״־אנג דז־נזודיא״ (־ונג-־ה־דד״ די ױגנטלעבע צ־וניט- ט־שע א־נאניזאצ״ע> און ד״ר מו־דב־ םאלטעם, בילדונגט-ד־רעקטאד פון דער ״דזשלאיש װעלםעיר בא־;,־ד״, אן א־באניזאצ־ע, :ואט א־ז בעת דער מלחםה געגרינ־עט געװאק אויף אנפיק אקולטורעלע הילפט-אקצ־ע צװ־שן די ײױשע סאלדאטן און םאטראטן פון דעד אמעױקאנער א־םײ און האט זיך נאך דער םלחםה םא־ודאנדלט אין אן אלגעמײנעד קזלט־ר-קערפעדשאפפ. דעד עדשטעײ, הי בא־אװסקי, האט זיך דאםאלםט נאר-װאט;עהאט צ־דיקגעקעדט פון אלענגעדעד סותע א־בעד די מעדבױקע א־ן דדוםד־קע שטאטן פ־ן לאנד און ער האט םיט דערשטז־נען מיר ־עדצ״לט, אז א־ן אסך מקוםות, װאו ױ אפט״לוננק פ־ן דער ״־אנ; דז־גלדיא״ האבן פאד אים א־אנזש־דט אויםנאםעם, אין דער פא־ם פ־י פאדזאםלונגעז און באנקעט;, האבן ױ ױנגע רעדנער, אםעױקאנער;עבו־דענע, געהאלטן ז״ע־ע ,־עדעס אויף ײױש און םון א־ם גע- פאדערט צױנ־םט־שע ליט־ע־אטוד אויף ײױש. פאד הי באראװסקץ, דעם אמעױקאנעד און העברעיםט, אױ דאס געװען א;עװאלטיקע טאקע דעם אינטעתאנ באל״זן, א־־״־פענטן און עדות. ־אמעד, װעד א״פגענוםען װי אן אוםפא־ם״דדעבן פדאצעם, ם־ט אםטא־־גץ זשעםט: ם־לא, פא־פא־ין, לאט קען םק ז־ך העלםן? ױנען די לעצטע מאה־קאנעד: אבעד '•"< אץ ־־ לעצטע ־אק, בעת י־עד ־א־ש האט ז־ך;ון אפ־לו ־־ ט־ײםטעד א־ן א״ב־קע נחםה-ברענגער שוץ;עפ־עפט;ע־לאק, האט דאט לעבן אנגעהו־בן ארויסצו- ־עב .,א־נטעױ.אג; פון א־בע־־אשונגק, לאט 11'■ אין אםעד־קע״ אײן קלאפ נאבן אנדעק. עט האבן י־ך באװיזן בולטע קאנ־שן באק. נאד ״ , ׳ - | ׳־ ד 1* א־נטעױאנ;״ דײיײ׳ דיש א־־פן אם ױ םקוננ־ם או־פ־ ם פון אדענעטאנב .ןלע־ד־ק א־ז, לאט נען בל אהע־;עבליבן בלינד צז ױ העלע ליבט-פלעקן אויפן ־־דיש-האר־• לאנט. א־ן א־־ב םען האט געצויגן ז״עד א־־פםעדקואםק״ט אויף אם ז־נען ז״ אפגעק /1.4 0 פא־רא:: , ^־ ״<״״ אויגן, ט אפאדפרײץ געטא, *ו ■'1' ־־- ־א־ א״ א־ האב נ־אײ־ע ײ־ לעק ז״ ־,א־ױאנט אץ אםעד־קע א־ן אפ־ל־ ־־ א״נגעעקשנטטטע ו דעװיז י• ו;דו־ב א־■ ־א־־״־ם א נײע א־נזעד ײױש- ״י '־<•( 1 ( ב־כק-דץ א־י־ ־ע־ ־־ד׳־ידער שפ.*אך אץ אטעײקע. נאך מעד: א־נזערע ************* **•*^* **** •* ***** |<יי 40^■ ■**,^,**״.***•י•*•^*** - ס־ין ׳<-ו א — - < אן א,..< ״״, :־״..-״,אד,; ..ק א־־פנעםק װי אן או־פפא־על־נ;, אן א־־־ם־וף צ־ זײ צל װעק אקט־װ, אעדעט־װ, פדאפאגאנדיסט־ש א־־פן פעײ־ פ־ן ״ױים, אנשטאם אדאפ- יי־לאזן ױ הענט און װאדטן ־יז עט דעט אונ ב.״.- —..״ב... ״.... .. ״..- * -<׳ .. ן :־״•י ל־בט״בלאל־ע האט אלײבט;עטאן פון אז״ט, פון דאנען מק האט עט צ־־ט דינצ־קטטן;עקענט דערדאדט;: פון דעװ ״־אגג א־זדאעל״-א־גאנ־זאצ״ע (־ונג ־שדאל>, װעלבע האט טױזנטעד סיטגלידעװ, ױנגעלײט און ם־דלעך אץ יעדער ג־עטעדער ששאט־ פ.ץ אםעױקע. םױעד, א״דעד איך קום צוט באשלוט םון דער דא- זיקער קערפעדשאפט, װעל איך זי פאדשטעלן פאד ד־ ״ױשע לײענעד פון א־ג־אפע. ױ ״־אנג איג־אעל״ א־ז אן א־־״אגיזאציע בלן ײרישעד ־■גנט, װעלבע א־ד געבו־ק אץ אםעדיקע. בלויז אקל״נער פ־אצענט פץ דעד כ־טגלי־ע־־שאפט א־ז אן א־־נגעװאנדעדטעד, אבעד שטאדק- אםעױקאניזידטע־ עלעםענט. אלע א־־פגעצי־גן אויף עגגליש, א״ף דעד אנגלא-אםעױקאנישעד קולטוד. דאט א־ז נאך נ־שט אל־ן: די ״־אגג א־זדאע־״ איז אאדטא־א־ט־שע אדגאגיזאציע. אידע מיטגל־דעד האבן זיך םהחײב געװען אפצוה־טן שבת אדן ־ום-ם־ב און ױ ײױשע ד־ג־ם. זײ האבן ז״עדע א־גענע שזלן, ם־ט אײגענע חזנ־ם און אנדעדע;"•ל—ג־... נישט א־־נער פון ױ דאזיקע ױנגעלײט, דאם ז״ערע עלטעק ש־ץ זײנען :עבויק, א־ע־ דעדצוײ״ן אץ אםעדיקע, האבן אויםדדשטײן א־ן דער ה״ט אשלעדן קאםף מ־ט ױ עלטעק, ־ועלבע װײםן נישט, אדער האלטן נ־שט ם־ן דע־ טדאױצ־אנעלעד ״דישק־ט. קענטיק, או די ײױשקײט-באדעג־ננ צ־־״גץ דעד אםעי־קאנ־ש-״ױשעד ױגנט א־ז או־פ- גע־־םען װ־ אדעאקצ״ע קעגן דעד טד־קענעד, ,־אבעד־קעד און פ־א זא־שעד װ־יקלעבקײט, אי־ לעלבער ז״ לעבן — אװירקלענ־״ט אן שבר״ אן א־־ם-ט־ב, נא־ לו־טער חול, בלויז ב־זגעם, דזשא״ז ארן; לאנגװ״ליקער אםוז־ױנג. אט ױ ױנגעלײט און ם־־לעד ז־ך פא־בענקט :אך ױם-טובױקײט, נאך פ״עדלעבק״ט, ר־טואל- װ־לן דװקא ז״ן ..שבת-ױם-טונױקע ־דן״... אבעד דעי ־לל םץ ״ענדד גזדדת עברה״ האט ז״ :־שט געלאזט ז־ך אפשטעי^ן, א־ן ז״ע־ ה־אגג צו פאדדאדצלטקײט, צו הײמ־שקײט אץ שבתד־קײט, ב״ דעד דעל״״־ע. ז״ האבן זיך פא־־ענקט נאך ױ שרש־ם, זאפט א־ן ק״אפט פון פאלק נאך ױ פאלקם-קװאלן, און זײנען אז״-א־־ב צ־געקוםען צ״ דער ״ױשעװ שפראך, צו דער שפדאך פון סאלק. ױ ״־א:־, א־זראעל״ א־ז :עקוםען צום באשלוס,