Literarishe bleter · 1931-01-09 · 2 (9.1.1931) · p. Seite 28

ליםערארישע בלעשער נומ. 2 (349) זײט 28 װעלטלעכע שדל י -׳ * ץ * \ ו ע ק י / 1 י ו * י ן ק די עדשטע ײדישע פדאגדעםיװע זייט האבן זיך אדע באצדינן צר איר װי צו א נידעו״קערער ששראד, װאש איז אין אלנעמיין קיין שםראך ניט. איך האב דאן אדיך נ־ט :עהאט קײן באשטיטפע מײנדנג װעגן דער ײד״שער שפ,*אך. נאר אײן זאך האב איך דאן באגתםן, אז או־ף דעד שפראך רעדט אונזער טאלק, אז די שםראך איז נאליבט ב־ אינזער פאלק, אז דאס גױנגטטע צו רעדציען אונזערע _ארעפע ב־ידער איז נא־ אויף דער שפ־אך, און װען בײ מיר איז אגטשטאנען ״ :•־אגע םון דערציען אדנזער ױגנמ, א־ז בײ םיר פערזענלעך קײן פדאגע ניט געװען אין װעלבער שפראך - פארשט״ט זיך אין ־דיש. נאנץ אנדעדש האבן אויף דעש געקדקט מײנע מיטארבע- טער, מײן שװעםטעד םאניע, װאט אױ דערצויגן געװאוץ אויף דער מאדערנער דוסישעד קילטוד, דער גימנאז־םם לעװץ <אין דער יצייט םדן ביהגער-קריג איז ער אלס ד־־ר לעװין דערהרגעט געװארן םדן די דעניקינצעםז און די ם־ײלץ יאםעליאװםקי, אגימנאדסטין םדן מ־נסק. זײ האבן אנדערש זיך נ־ט געקאנט םארשטעלן ווי אזוי קען םען געבן דעם ױנגן תר נילדונג, ניט יאג־צנדיק זיך מיט יער דדסישער שש,־אך. ב״ אונז א־ז געבליבן, אז םען װעט לערנען אי ״ױש, אי דוסיש. ז״ װעלן ז״ן ת לערער םדן תד רוסישער שםראך, אדן איך װעל ז״ לערנען ״תש און אויך ת אנדערע געגנשטאנדן, ,װי אתטמעטיק, געשיכטע, געאנראפיע אין ״תש. װעגן גײסט םדן אונ- זעד שױל האבן מיר פאדשטאנק, אז אדנזער שול דארף זײן א װעלט- לעכע, א מארעדנע, רעלײיע אויסגעשלאסן. ת שול דאדף דץ א פדאגרעסיװע. םיר זײנען אלע געװען סאציא־׳יסטן, און אץ רעם גי־סט האבן מיר געװאלט אונזער ײתשע אדעמק״ט דערציען. א־ך בײ געװען דערצו אװא״עמער ײתשער נאצ־אנאליםט, אצײדניסט און אוםבאװאדסטדניק א ״תשיספ. קיץ אדיםגעאיבעטע פ־יאגראס האנן מיר דאן ניט געהאט. נאר עס א־ז פאדשטאנען געװאק, אז מירן דורנגײן מיט ת קינדער דעס דאמאלםתקן קודס פון די תםישע אנפאנגם-שולן ונאראדנאיע אוטשלישטשע>: לייענען און שדייבן ״דיש און תסיש, עלעמענ- טאדע באקאנטשאפט מיט אתטםעטיק, געאגראפיע, ״תשער געש־כ- טע; שמ־עסן מ־ט ת קינדער װעין װיסנשאפטלענע זאנן. דעיגאך אױ צ־גע״םען דאם לערנען פון געזאנג. פא־ דעם האבן מיר א״נגעלאדן אםפעצ־עלן לערער. ת אלע געגנשםאנק זײנען געלערנט געװאק אין ״דיש. געזונגען האבן מיר מיט ת ק־נדער אז־ער נא- צ־אנאלע, אדער פאלקס-לידעד. װעגן לעו־נבינלעך... דאם איז געװען בײ טיך דאס שװעדספע פדאבלעם. ת, ת לערעד פון תםיש, האבן געהאט זײערע םעקםט׳ בינער, אםך אנדעדע רדםישע אנםאנגם-ביבלעך אץ ברעסטאמאם־עם און אװעלט מיט ל־יען-בינלעך. װאם םאר אבינער זאל איך האנן אוס צו לעתק ״תשע קינדער ײתש? קײן לערנביכער םאד ײתש און אלגעמײנע געגנשטאנק האבן מיר דאן אין ײתש ניט םארםאגט. א־ך האב דאן געקראגן אלץ, ױאס איך האב נאר געקענט םון דער ״״ד־שער ליטעראטיר״, נאד איך האב אנסאלוט גאת״שט געקראגן װאס זאל זק כאטש װיםיל ניט אױ צוגעםאםט פאר ײתשע קינ- רער אץ א ײתשער שול. עפעס האב איך יא געםונען קרילאװס פאנלען אין א שלענטער א־נערזעצונג אין ײתש. אבער מיט דעם קק־ םען אין די פאדאײנ־קטע שטאטן און קאנאדע פ״עק איצט ת םא־ש״רענע ט־פן פין רי ײתשע װעלט־׳ענע-שולן דעם ױבל םון ז״עד סנ יאד־קעד עקס־םטעגץ. פאדב״ג״ענתק א־ז ־לוױ רערמאנט געװא־ן װעגן ת ״תשע װעלטלענע ש־לן א־־ף ־ענער ז״ט ים, װאם תנען געגדינדעט געװאק מיט סנ ־אװ צותק. און ־דיל דער פאקט אױ װיגצ־ק באװאוםט, אץ :ו״ל א־ך האלט א־פ פאר אװ־נטיםער דאמע א־ן אונזער קולטורעלער אנטדיקלונג און א־־ך װײל איך האב געהאט דאם גל־ק צ־ ־נזט״ן ב״ דעד װ־געלע פון ר־ ע־שטע ״תש-װעלטלענע שולן אין דער א״א״־קע־ דוםײאגד, פיל איך ד־ ג״מיק״מ א־צט צז ט״לן ז־ך סיט די עתגעתנגען, װעלכע ז״גען גאך געבל־בן גאגץ אין מ״ן זנרון. ־אס האט געמיזט ז״ן א־ן יאד 1839 אדער סססז <איך גערעגק גימ פינקטלעך, — זאלז ר־ לאנרסל״מ פון רער מיר, װעלכע דארפן :אך אײ־ן גערעגקען, אנגעבן ת תבטיקע דאטע>. צ• יענע־ צ״ט בין א־ך מ־טגעתסן גע״אדן א־ מ־טן צ־ונ־זט, א■ מ־םן טאצ־אל־זס. א־ך האב ז־ך אפגעגעבן מ־ט אויסקלערונג־אדבעט, איך ב־ן נע- װארן א קולםזר-ט־עגער. גאר ג־ט דזרך ל״עגען ב־כלעך, אדעד האלטן רעל־עס. א־ך האב ז־ך ־צו דעם .־אצויגן סקעפטיש. א־ך האב פארשטאנען, אז מען רא־ף ת ימאסן געבן כילדוגג, פשוטע עלע- פעגטאדע ב־לדוג;, א־ן איך בין גע״א־ן א לערעד, װאס גימ לעקצ־עס אומ- זיסט... נאד װ־פ־ל קק אזא א״געד א־ן א״ןטאג געבן לעקציעס? עסאױ געקוםען צי ת<ס, אז איך בץ פארוזאדפן געװארן מיט בקשות צ־ לעדנע;, און א־ך האב דעיס קלענסמן ט״ל פון ז״ ג־ט גע- קאגט ציםתרנשטעלן-אױ ב״ מ־ד דאמאלסט אגטשטאגק דער גע- דאגק צו גריגק אשול (אדע־ קלאס, װי זי האט נעה״סן בײ אוגז אץ שטעטל>. דאס אױ געװ;ץ א־ן דער ם־ר, מינסקער גובערג־ע, אתס יאו 1899. א־ן דער ריר א־ז שו־ן צו יענער צ״ט;עװען אגאנץ :וטע אינמעליגענץ םון די, דאס האבן זיך געלעדנמ אין דער מירער ישיבה אוז פין די, װאם האבן באזוכט אגימנאז־ע, אץ אנדערע - אםיל 1 אן אוני.דע,־ס־טעט ארער פאל־טענניקוס. ת ערשטע האבן זיך בא- דאײטענע־ה״ט :עקװיקט םיט ד־ העברע־שע נינעד און צײט־נגען, ד־ צװ״טע מ־ט ת רוסישע קלאסיקער ארער גדאבע זשותאלן. ײתש האבן געלײענט ת ד״נטמאתשע ם״דלעך און װ״בלעך. װעלכע האבן קײן אנדער שפיאך נ־ט געקענט. רער צ־שטאנד פרן ײריש אױ דאל נעװען גא־ אקלאנעתקער. ת גאס האבן פארכאפט שמ״ר, ז״פערט אץ תער :ל״נן מ־ט ז״ערע הענסט-שפאגעגדע ־אםאגען. ד־ א־גטעל־גענטעדע האבן געלײענט מפ״ס, ספע־טאד, שאצק־, ױנעזאן. שפעטעד אב־סל דאין ז־ך אננעדו־בן צו נאל״זן שלוס-על־נם, פרץ אץ ־ערנאך ר״זען. א־ן מאדע ב״ ת פא־ש״דענע סארטן בעםערע ל־־ענער ז״נעי געװען מאפו. סמאלענסק־, ם־סא־עװ, בעל־נסקי, די ־־סישע זשותאלן, ת ד־ס־־ט״ע קלאס־קעד, תס־ש-״תשעד ״װאסי׳ נאד״, פץ ת א־־ם־^ענתשע ל־פעױט, די־עפער, םענעבאם, םפענםער. דאדװץ. די פראגע װעגן ״תיט אױ גאך דאן ב״ אונז ק״ן םדאגע נ־ט געװען. אויף סס58 באפעלקערונג תנען ב״ אונז ועװען א 50 ל״ע- נעד, פון איין ז״ט האבן אלע גערעדמ ״ױש, און םון דער צװ״מער