Literarishe bleter · 1931-01-09 · 2 (9.1.1931) · p. Seite 23

זײט 23 ליטעראי־יסןן בידרהױ־ נײ׳ 2 (349) ז ל ם ן ז י ל כ ע ר צ ו ו ײ נ ײדישע װעדםעד, װעלכע םען. ם$ד ניט כאנוען אויף דעד ײדישעד כינע דאס ״די־טע העאטער ל״דנז םרן אזאך, םרן ,דעלכעד ק־־ן שוש א;דעד ני;ע דייטט אש־טד;יט. עש דינען םא,־אן א ד״ זרעדסער, 'יאש ז~;עי פרדשםענדיק ישד אין דעד ײדייטעד יטפדאך, איעד ז־י ד,א*ן;א:•; א:דעדע, אפטראל םאר:אג,־אפי־טע יאדײטר;;ען אין א;דע.־ע ״טפ־א:;, צרליי דעם םזזן ײדײטע אקם־ארן, דעלכע דא:דעק םרן אײן לאנד אין אנתק, ששענדיק דאש ד,*בן אין זינק• אזא ארםיטרלדיק ײדיש װארט װי ״יענץ״ <דיזן, דאזן, דאט ארן ••*•:•; א־ן •טלרם-עליכמס ״םזל*םוב״) םא־ םין דעד ײױ־טעד נינע אץ אםעױקע;•ט;עזאגט װעק, װײל אין דא־טיקן ״סלענכ״ <;אטן- ד־אלעקט) ד.אט עס אכעװיסע, ניט-װאױל-קלינגענױקע יאדי־ט•;:. אזא דאדט ד־ ״ש־םן״, למיטל: ״עס ײטיט דך פרן איס <-ל*כ:ס> ד• םרן אלעכעדד־קן זאק״, אדער ״סען האט א־ס בא־טיט םזן אלע זײטן״, טא־ םען אײף דער ײױשער בינע איי אםעריקע ניט בא- נרצן, װײל ״הדטן״ האט אױף עננליש איאדײטינכ פאד אגע- ד־סער ם־זיאלאכישער יאדעדםעניש. אזא דאדט װי ״קאנט״ <כ־ע־״, ער״ געגנט>, לי, למשל: ״כיב ײצא־ א קרק די ער האט דך צעליײט א״פן קאנט״ <-ם־ן דעד סאפע, פרן אריסל־יכ-שטרל>, טאר מען אין אםעױקע :יט יאנוק, מחםת אין אדעױקאנעד ״םלענכ״ איז עם אן אוםלעכאל װארט. אזא דא־ט װי ״םאקן״ (אדאםעד-חיד״ װאם איד פעל װעדט באנרצט אר־ף דאםען-םא:טלען> טא־ אין אםעױקע ניט כעידרינט דע,ץ, ארן פען טאר נים זאכן לםשל, אזא אוםשולױקן זאץ װי ״דר קענםמ איד פאקן <-םאנטל>? אריף דעד ײױשעד בינע קאן םען ניט יאניק םון ־ער בינע אזא דאדט װי ״טרענק״ <דײטש: ״צעטײלן״, ..שײ,־ן״>. אין ײױשן ״סלענכ״ איז עס א םארנאכראםישעד אױסדר־ק. אריף דער ײ־ישער בינע אין תםעניע קאן םען ניט באנוצן דאם העידעישע דאדט ״םעולה״ - װאם ליטװישע ײק זאכן שטענױק אנשטאכ ״װירקונכ״, ״אײנםלוס״, װײל אויף תםעניש האט עם גאר אפ־ז־אלאכישע יאדײטונכ. אין אױ״ענט־נע טא־ מען םון דער ניגע :יט באנר־ק אזעלכע װעדטער װי: ״םרתד״, ״םחודה״, .הײזל״, םשא וםתן״, ״םאדאש•, ..שמא- כױי״, ״יאלעבאס״ און ״באלעבאסטע״, װײל ױ אלע װערטער ,דעק דאדט תייף אוישכעט״טשס אלס אױסדדיקן, װאס האין אשײני־ םיטן פתײען-האנדל און זײנע העלק. או־סדתק, פון שט־םעד שם־אך, װאס יעדער םארשטײט זי, דײל זי ױעדט ױדעקט צ־ש דיאדץ• שטעלט אײך אנ־דעד םא־ קאזשענם נילז־, װאם דײזט צװ״ אדעםע ײױשע קינדעי־לעך, א נרודערל םיט א שדעשטעדײ - װעט איד ז־ך א־יעדצ״כן, אז סע קומט אױנגעד קינסטלעד, ראס פילט סאציאל, דאס װיל נ־שט נא־ דעדם־ײען ארינן ם־ט םא־בן, נאד װאס קלאכט אריך אן באדאוסט צי אוםבאדאוסט ױ הײנטיקע צ־יט. ארן אפשד דא־ף ױעד מאטיװ װעק דער עידך• ם־ן ־עס, דאם דעדט ה״נט כעשאפן. אזױ אץ דעד םלאסט־ק װי אױך אין דער לי- טעראטוד?! מיך װײנ־קסטנם האבן ױ באטראבטינכען, דאס איך האב גע- םאבט אין ױ לעצטע צײטן, כעבדאבט דע,־צר, אז איך ואל אין דער שאלה ענטםעק םאזיטיװ. ב ע ר ה א ר א ו ו י *ז נ. ק א ז ש ע ן (צו זײן אויס־כטעלונג בײ גארלינשקין אין װאריטיס הכס אריפן :עביט ם־( קונםט הערשט איצט עקלעקט־ציז־ - מײנט דאס נאך נישט, אז אלע םױעד ראױקאלע ױכטונכען בושע- װען נאך דײטע־ םיט ױעי אםאליקן א־םפעט, ארן או ז״ פאדפאלכן נאך אל•; קאנסעקדענט ז־ײע־ע ארדשפרינכלעכע פדאנדאפע;. להים־ך. אין אלע ד־נטרנכק לאזט דך באםע־קן אשטא־קער ,־יקצוכ צ־ס דרך-ה־שד, צוש דעאליזס און אםילר צרש היםעדטדאפ־רטן ניכטערנעש, בתטאלן נאטוראליזש. נאך מער: די הײנטיקע צ״ט אין אל־״עםק האט אנטקעכנ- כעשטעלט דעד םריערדיקער םאטעטישער, עקשטאטי- שער, דאס האט בםשך םרן נאך דער םלחםה כעדארםן זיך אין װילדע פאדאקסיזםק, וױ הײל־קע ־עדװ־שץ, רױ םלאכעלאנטן, װ• לע- כענדא־ע התפעלותױקע חס־ױשע צדיקיס, - אין בענקעגיש נאך כאט און הײליק״ט - און דאס דעט שאו־בל־־בן אץ דעד געש׳־כטע ם־ן קונסט אונטעק נאםען עקספרעסיאגיזם - דעס שמ־ענכן, םאנטאז־ע־יאזן סטיל ם־ן אזו־כע־ושענעד נ״ער זאכ׳ לעכקײמ, דאס װעט, דרכט זיך, יאטיטלען אץ דער כעשיכטע דעס צדײטן קדארטאל םרן דעש ארבהעלזםםערםן \.\ ־אדד״־נ־עדט. בכלל א־ז ד• ,־עאקצ־ע אס ברלטסטן א־ן ױ כעדםאנישע לענדע,־, רעלכע האבן זיך אס שטארקסטן אנכאזשידט אין עקסםרעס־אנמש. אין ם־אנקרײך גײט זי אונטעד דעד םאן םונעש סידרעאליזש. פױלן בוםא, דאב ששילט אין תוך אן עשיזאױשע ראלע א־ן דער אינטערנאציאנאלער קונסט - אריענט־רט זיך נאר אױף פא־ ױז אלײן. און דאס, ,דאש מיר םא־שהײען הײנט אונטער מאדעדנעד קינסט אין פױלן, איז א־יכנטלעך אםך-הכל םון אט-א דער םלאםטישער ״ױאלעקטיק״, אזויצוזאכן, װאם א־ר םקדר אמ ױ װעלטשטאט אויף דער סעקװאנע םיט אירע ם־םציק טרמנט פלאסטישע קוליס ארן :ע• צ־ילטע, כליקלעכע טאנגעבנדיקע ״סטאק״ - םירשטן... * * * ױ בילדער, װאס עס װײזט א־נז דעד ױנכער באכאבטער עלעװ םון דער װארשעדער אקא־עם־ע נתן קאזשען, יױיזן שוין איצמ בולט אדױם א זעלבשטענדיקע אױסטײלן דך מיט ױ םריער דערםאנסע דאמינירנױקע ױנטונבק. און ער קומט צו אסינטעז פון ױן רע- אי׳יםמישער אויסערלעכעד םא־ש ס־ט דער פסיכ״ט באטעמטער טע- םאטיק, דיקטכ־ט פון זק אונטעדבאװיגיסטז״ן, ם־ן זק ׳־אסע. םריצ־יטיק און ױכטיק האט ער םאדשטאנען, אז םיר דינען מ־ד כעדאדן םון דעו־ עפיכאנ־סטישע־ ראםאנט־ק און סטילמאצ־ע. ־אש װאש ער באװײזט אונז איז עדלעך איבערכעקאבט נעדאק אץ זק נעמיט. בשעת ער האט עס אריםנענוםען מיט זײנע אײנן. הגס תר אבסאליטעד מאלער קומט ברלטעד צ־ש אײסדר־ק אין ז״נע םיט ברײטן םענזל כעםאלענע םײזאזשן םון ז״ן ה״םאטשטאט םלאצק און םון קוזמיר דודך ױ ױינע, כאנץ-אינדױױדועלע פאדבנסקאלא דאו םידאםינ־ק אקער, ערד און ברוין <תדט נישט אתיס פ־ן תם אוםבאװאוסט ױ אטאדיסטישע צונעבונתקײט םון סעמ־ט צו תס מדבר? קאזשען איז אנטראפאלאכיש תר םעםיטישסטעד מאלער. דאס איך קען> - בלײבן מיר דאך כינער אין זבו־ון זײנע םײ״וראלע ב־לדעד. דער ײדישער קינסטלער זײסט םארט מערםוןמענטשצודעדצײלןװיםוןדערלאנדשאםט. תר מענטש האט אוינן. - א־ינן קענען שױיען. תר מענמש האט אפנים, װאס האט אזױנע אוצדות םון