Literarishe bleter · 1931-01-09 · 2 (9.1.1931) · p. Seite 19

זײט 19 ליטערארישע בלערער נום. 2 (349) ל ט ז װעלטן האגן זיך א;געד,ו־גן זגי מעק כיי די :ןיםטיכןער, - די װאס האגן די רעליגיע און די גילאגאםיע שא־איינילןצ. אנדעו־ע מימ׳ מידןעד האגן נאמאנט ״די״ װעלם; די מעדםטע האגן אגעד >ג־־־ם- געלייגט דאש גאנצע געװינט א״־יף יענער װעלט. ־ד״י (310> עולםות זיינען אנגעגױיט םאדן צדינן א־־ף דעד אמתעד װעלט, - זאגן די בעלי־ה־לםוד, אדער ״ה׳ גונה עולמות ומהרינך, .־ועלמן װעק געגויט און װעק נטדד ת־וג. ד קאנאל־טטן ט־ילן נ־ט אם אזוי ׳טטאדק יענע װעלט פ,־ן ױ װעלט, האנן ז־י אנעד אנדעדע װעלטן - דעם עולם-הנריאד״ דעם עולם׳היצ־רה און דעם עולט־האצ־ל־ת, חוץ דעם ז״נען ג״ ז״ םאדאן ד עתוד םם־דות, ־אם ז־נען װעלטן םא־ ק־• אדום יענער צ־יט האנן זיך א־־־םנעא־נעט נאך עולמ־ת, װ־ עולם-התוהו, עולם׳הנ־טרות ־אאז״װ. װעדטץ דאנן נא־מאםן אנדערע װעלםן, גיז װאנען עם א־ז געװאדן ל־נט־קע־ און מען דאט אננע־ הו־נן װייניקעד זיך םא־צ־־טטע־1;. נאך אדור סון ד־זן א־ז או־םגעװאקם;, און אם־טד דעד גרעם׳ טער םון ז״ האט א־נגעםונען, אז עם ז״נען ־א צװ״ װעלטן, אנער אנדע,־ע װעלטן װי םלאטאנם. דעד גדויםער קאנט א־ז או־ך ניט גענגען צוםרידן םיט א״ן װעלט, װייל או־ף אונזער װעלט ודם מען אזוי ,־דניק. םיר װ״םן נאד םון דעדתדג־נגען. דאם א־ז אונזער װעלט - די םענאמענאדע װעלט, װאם גאדנט זיך מ־ט מענט־טנם חושים אום גאקאנמ צו װעק, אנעד דאם קען דןוך, לױט קאנטן, נ־ט ז״ן ױ אמתע װעלט, װ״ל ד זאך גוםא איז דאך עםעס מעד װי די װ״םק״ט, ד• ק״לענדק״ט, ױ האדט־ק״ט, ױ אויםגעשםר״טק״ט, אדג״ל. די זאך גוםא מוז דאך אויך עםעם ז״ן, װען אםילו מיד זאלן האנן אנדעדע אויגן, אנדע־ע הענט, םיט א״ן װא־ט - חושים םון אן אנתר םין. ױ זאך גום־א, װאם מיד קענען ניט דעתתנטעװען א־ן אונזעד דערש״נונגס־װעלט, א־ז אנעד םא־ט ״עםעם״, און אז דעד ״עםעם״ עקםיםט־רט ניט םאד אונז, מוז עם עקם־םטיק ־א־ן אװעלט פון געדאנקען, םון נאאומענא א־ן נ־ט אין אװעלט םון דערש״נונגען, װאו מיד מוזן אנקוםען צו ױ תיש־ם. װידער צװ״ װעלטן מיט דעם א־נטעדש־־ד, װאם ״יענע״ װעלט געםינט ז־ך א־־ף ״דערי װעלט, מעד ניט װ״ל עם איז נ־ט םאד אונ זער שבל צי דעת״ן דאם, װ״ל אונזעד שנל איז געגונדן צו ד־ חוש״םי און םון אונזעד געג״ םון ג״סט. מיר מוזן דענקען א־ן א םורעם םון צייט און תים, און דעדםא־ זעען מיד אלץ געםארגט דװדך אזעלכע גדלן. װאלטן םיד אנגעטאן אנדעדע נדלן, װאלטן ס־ד אפשד עםעם אנדע־ש געזען, אנעד יעדנםאלם, דעד תוך םין יעדעד זאך'עקס־םט־יט דאך, װען מען זאל אם־לו קוקן אן גױלן, און דאם מוז ז״ן ערשט דער םאמע אמת םון יעק געגנשטאנד, ד. ה״ דאן װען מיר װאלמן געקענט כאםן אקוק אויף דער זאך אן ױ גו״לן, װאם מיר תםן חושים. * * * ױ װעלטן םון קאנט און םון ז״נע גתיסע קאלעגן האנן גע־ כארן אנדערע װעלטן - אויך צװ״ װי שטענדיק. איצט ת״סן די װעלטן, - די םיזישע װעלט א־ן ױ ג״סטיקע װעלט. י־י װעלט םון לו־טער גוף און די װעלט םון לוימער נשמד״ ױ װעלט ה״גט זיך אן מיט יעדער םענטשנם ״איך״. יעדער םענטש האט אדעכט צו זאגן, ״איך״ גין ױ גאנצע װעלט. אי, עם ז״נען דאך אגער דא אנדערע ״אינן״ שוין ניט ױידנדק םון ח־ות א־ן צמחים און גאר לענלאזע זאנן, װי פראם. א. א. ראב&ק / באםטאן ו ו ע 1 וי װעלט םון רעליגיע און םילאסאםיע. איין װעלט, דערציילט אונז ױ תורד״ האט גאט נאשאםן. איז געקוםען דער מענטש און האט נאשאםן נאך אװעלט. א״ן װעלט האט אים ניט געקאנט צוםרידנשטעלן - און עו־ האט אנגעהו־נן צו זוכן א״יענע װעלט״. ער-האט געזוכט און געםונען, און עם װייםן שוין אםילו די װילדםטע שנטים םון אםױקע, אז עם איז דא אן אנדער װעלט, װאו נאר טויטע לעגן. אונזער װעלט איז אםאלשע, - האט די ,־עלכיע געלערנט. אז אונזעד װעלט איז םאלש - םוז זיך עתעץ געםינען אן עולם־האמת, און דער עולם־האםת ה״במ ז־ך אן םון נית־עולם - דאס א״גיקע הױז. אזו־ האגן מיר גאקימען דעם נאגריף םון אן עולם־הזה און אן עולפ׳הגא, א״די״-װעלט און א ״יענע״־װעלם, װאם א־ז נאך נ־ז אויף ה״נטיקן טאג םאדגליגן דער םונדאםעגט םון אטתן גלו־גן. אגער נימ נאר ױ רעליגיע האט גענויט װעלטן. אויך ױ םי־ לאםאםיע א־ז געגאנגען אויף דעם זעלנן װעג. דער ם־לאםאםישער ריז פלאטאן האט אויך ניט געקענט זען אין אונזער זינדקער װעלט ק״ן אײניק״ם. אלץ נ״ט זיך, אלץ ג־םט זיך איגער םון א״נם אין אצװיימן. איז עס מעגלעך, אז עם זאל גאר ניט ז״ן ק״ן א״גיקם? אזא םץ נסצו־יף איז אומגאגױ־םלעך. װען עם זאל דך דאך עםעם נים געםינק ק״ן נאשטענדיקס, װאלט אלץ געװען אחלום, און אם־לו ױ נעלי־חלוםות װאלטן אויך געװען ניט מעד װי חלוםות. עם מוז ז״ן נאך אװעלט, - נאשליםט םלאטאן - א,װעלט םון אידעען, ד״ה ױ םאחמען, נאך װעלכער אלץ װאם מיר זעען יאדער ם־לן מיט ױ חושים איז געמוםטערט. ניט נאר דער מענטש איז גאשאםן גצלם אלהים, גאר אלין אן אויסנאם א־ז געגויט א־ן דעם געטלעכן פורעפ. יעדער געגנשפאנד האט אגאזונדעק םורעם אין דער װעלט פון א־דעען <דא איז נ״טיק צו גאמע־קן, אז דאם װארט ״אידעע״, װאם שטאמט םון פלאטאנם לערע, האט ניט געה״סן װי מיר גא- נוצן דאם ה״נט - אגעדאנק - נאר גינער אםארם, אטים, א מוסטער אן אינהאלט, װ״ל וױגאלד עס האט שוץ אתומר, װערט עם ענדעדנױק. עס םארלירט ױ אייניק״ט און איז תװין אזאך, װאס קען עקםיסטױץ גלויז אין אונזער װעלם םון נאכמאכונגען, ס־ן שאטנס>. װאו איז עתעץ ױ װעלט םון אידעען? צי איז עם ניט או־םן הימל? און האט עם עקסיסיטירט? ױ קשא איז לויט םלאטאן נ־ט ק״ן רעכטע, װ״ל דאם, װאס מיר תםן תים און צ־יט, איז דאך אױך בלויז אשאטן סון יענער אמתער אידעע. םאלגליך איז עס נאריש א״נצוצוימען יענע םולקומע אידעען אין אונזער אוטםול־ קומעד װעלטל. יענע אידעען ז״נען אויסער צ״ט און אויסער תים. מען טאר אםילו ניט זאגן, אז ז״;״נק א״ג־ק װ״ל עס שליםט אין זיך או־יץ דעם באנריף סון צ״ט. ױ א־דעען ז״נען צייטלאז און םאד־ נעמען ניט קיץ סלאץ. אזױ האט ױ םילאםאסיע א ״יענע װעלט״.• דער טעם םון דער יצירה איז געװען דער ועלגער װי נ״ דעד רעליגיע, נאר ױ םעטאדע איז געװען אניםל אן אנדערע. * * * סלאטאן, דער מאיר-הגתל םון ידעד ם־לאסאםיע, האט בא־ שאםן איין װעלט, איז אגער נאך דעם ליכט־קן םעדאד םון דער גת־ כישער פילאםאםיע געװארן אגיסל טונקעלער. און וױ עם איז נא־ םידלעך.• ארנעט אין דער סינסטעד ױ םאנטאזיע שטאװקער. ד־