Literarishe bleter · 1931-01-02 · 1 (2.1.1931) · p. Seite 2

ליםעדאריטע בלעדער נומ. 1 (348) דזננאלם .געשינטע סון חםידיזם״ <ב. 1>, ד־ר י. שיפערם ״וױרטשאםט- געשינטע־ <4 םיילן), םדאם. ט. נאלאנאן - ײדן אין שוילן <שטודיעם און שילדעודנגען), אהער געהער אױך די םױ׳ע אינעחעצוננ םון הערנערם װעלם ״װעלם-געשיכטע״ אין 6 גרויסע נענד. - פון װיםנשאפט און םאםולער-ודסנשאפם האבן םיר נעקראגן אין פארגאנגענעם יאר דער עיקר אינעחעצדנגען. ק־ין א־יגינעלע יױכטיקע װערק זיינען נישם דערשינען. פון געזעלשאפםרעכע און םאליטישע װערק דארף מען דער- םאנען יעקנ לעשצינסקים ״צװישן לענן און טויט״, נערנארד שאום װערק <אין דער ײױשער אינעחעצונג) ״ױ ם־די אין םאציאל־ום און קאפיטאליזם״^ א ױי אינערנעזעצטע םאםולערע סאציאלאנישע װערק. - אױפן געניט פון קינדער-ליטעראטור שט־ען נדר געודאלױק אפ שױן זינט עטלעכע יאר. םיד האין שוין אין ױ נאױכטן םון ױ םארגאנגענע יארן אגגעװױן אויף ױ דראענױקע קליינע, ניש- מיקע צאלן פון ױ דערשינענע קינדער-נינלעך, פיר םרעגן איצט נאך אראל: װאו זײנען עם אונזערע צענער טױזנםער ײױשע שול- קינריעד? װאפ ל־יענען זײ? װאו זײנען ױ װערק םאד זײ? עם דעד- ש־ינען אםת צװײ קינדער-זשורנאלן אין װילנע און אין אםעדיקע, איער קיין קינרער-ליטעראטור גיט מען נישט אדיט אין 1930 האט אטעױקע אדויםגעגעין זי־ער גוטע קיגדער-נינער: עלנעט ״ץעעלע ױנגעלע״, מאני לײבם ,,װאונדעד אינעד װאונדער״, כאװער-פאװערט ״פון ־ענעױ זײמ טיך״, און א״ניקע, געצײלטע נינלעך ױנען אדױם אין וױלנע און דאם גאר. - נישט בעםער האלט עס מיט לערנביכער! נאר אײנצלנע, נע- צי־לטע לערננ־נער דינק דעױשינען, א-ן נעיקד - פאר ױ ץעעדע קלאםן. ױ שול-ארגאניזאציעס אין פו־לן, לעטלאנד און אמעױקע טוזן א־־ן םאל פאר אלעטאל עתסט באטראכטן ױ לאנע און אנ- נעםען מיטלען, אל עס זאל קומען אן אױפלענוננ א־ן דער קינדעױ און דערן-לימעראטור. - פון ױ זשורנאלן דע,*ש־נט כםדר און ױער פינקטלעך ױ ״צו- קוגפט״, אק עס איז באנייט געװארן ״דעד האמער״ אין ניו-יאר^ אין ראטנפארבאנד דערשײנען: א־ן כארקאװ ״ױ ח־טע װעלט״ און אין םינסק ״דער שטעקי, - בי־דע זשורנאלן דערשײנען מיט א םארשפעטיקונג. אין נד-יארק איז געפײערט נעװארן דער ציאױקער ױבל פון ״ארפקום״, װאם איז םוף יאד רעארגאגידרט געװארן, - עט ױנען צוי״עשטאנען צוט זשדרנאל: י. אפאטאשו, וע לײװיק, מ. ל. ה״לפעױן, <םנתם באױישא א. לעיעלעט זשזחאלן און זאמל- ביכער רערשיינען אויך אין ױ קלענערע לענדע־ און שטעט. אין 1930 האם אויפגעהערט צד דערש־ינק ״ױ װאך״, װאס האט אתים־ גערוםן צו דך גרדם פא־אינטערעפירונג. פון ױ װינטיקסטע ליטעראטור-און-רןל*ר-דעדש״נתגען אין 1930: דער םען-קאנגרעס װאס איז פארגעקומק אץ װארשע מיט דער אקטיװער באטײליקונג םון דעס ײױשן פק-קלוב. עס איז אר- גאגידרט געװארן אן אױםשטעלונג םון ״ױשן בוך און פרעמג װעלכע האבן ״אנמדעקט״ פאר דער ל־טעראױשער װעלט א ױיכע ײױשע למעראטור און םרעסע. לידער, האט ױ ײױשע פרעסע גדסא געשענקט װ״ניק ארט דער אױםשטעלונכ װאס האט אםגעקאםט דעם ײױשן פען-קלב פיל געלט און טירחה. םון ח איבעױקע דער- שײנונגען דארף מען דערטאנק דעם ערשםן ײױשן קןלטוד-צוזאמענ- פאר אין אםעױקע, ארגאגידרט םון דעד ״דישער קולטור-כעזעל- שאסט. עם אױ געזען א צײלונג םון ױ ײױשע קולט־ר-םרײנד אין אםעױקע. אויך ױ אל־״עמײנע םארזאמלונג םון דעד צענטראל- םאהזאלטונג םון ילװא אין װילנע האט באװױן א גרויסן װזץקם םון דעם יןװא םזן ױנע םעגדעכקײטן און םאתעם. לםעראױשע ױביליען אק םיעתטק האבן םיר געהאט אין זײט 2 וױ אלעמאל אױ אױך אין 1930 בדקר ,־ערשינק װערק אויפן געניט םון בעלעםױםטיק. נישט נעק־קט אויף יעם גאר-שװאכן אפזאץ פץ לדער, ז״נק דאך אתיטגעגעבן געװאק אדײ לתר- ואםלונגק, - אויפגעקלבענע און א־ג־-אגק גײע: פ־ן ױ עלםעדע ױכטער - אכרהם ױיזענס, ה. חיזנבלאטט לדעד, םץ ױ יןנגערע - בער ד.א״א.װיץ, י. י. םיגאל, םץ ױ ױנגע - מאגגעד, אםתר שומ- *אטשער, י. קירםאן, מ. ד. גישער, ק. לט מ. גראגיטשט״ן, י. לע- רער און נאך און נאך. גישם אץ אן ערך רי־נע־ און פארשײדנארטיקער אױ ױ בעלע- םױםטישע פראזע. דא האבן מיר צװ פארצ־־כענק א ־־י װערק ־אגיקע לױט ז״ער איגהאלט און פא־ט, װי או־ך ס־ט ז״ער םאתעש. שלוט אש האם פארעפנט־יעכם דץ ״װא־שעי' (צװייטער באנד פון דער טױלא־דע), דער ח־יטער באנד ״מאטקװע״ דרוקט זיך אץ הטשכים אץ ״םא־- װערמס״, ״הײנט״ און װעט בקחב דערשײנק <דא דארף מען, אגב, אנ,װײזן, אז עש איז נ־שט גליך, ,װאש דעד ראמאן אױ שוין דער- שינען א•; דײטש, א״דער ם׳אױ דערש״נען אין אריגינאל). י. אפא- מאשו האט אחיםגעגעבן ז״ן ״טענצעױן״ און פא־טיק געמאכט צװײ נײע בענדער ״קלאפנקאמף״ און ״ב־יער םון ״ױש״. דוד בער-;עלסאן האט פאדעםנטלעכט אסנ קאםיטלעך פון י״ן נײעם גחיםן װערק ״פענעק״ <אזוי ה״סט דערוױיל דאט ערשטע יוך), און פארעפנטלעכט אבאנד נאװעלן ״צוגװינטך. פון פױן הירשבײן איז רעדשינען א באנד נאתלן םץ תפ לעבן םון ױ ײױשע איבעדװאנתרעד אץ ראפנפארבאנד ״שװארצברוך״ און עפ זעצט דך ז״נט אבוך ״אונטער תפ ררםן שטערן״. עט ז״נק תרשינען ״פעטעד זשאמע״ סון ז. שניאור, עטלעכע נענתר נאװעלן םון ױד םרישטאן, ז. פעגאלאװיםש, צװײ בענדער םון י. ם. װײטענבעת, תד צװ״טער :אנד א. קא- עױנעם ״שטארקע אץ שװאכע״, אבאנד היםמאײישע נאװעלן פון י. ־. טחנק, תרצײלונגק םון מ. םטאװפקי, יהושע פערלע, אראמאן פון ל. מלאך - ״ק-דאמיגגאפ קרײצװעג״ און פיל אנתדע. - סון ױ ױנגע - ב. זילבערשט״נפ ״ברויט״, ד. מיצמאבער ״אויסן בוזק״ און אנתת■ - סון ױ װיכטיקםטע תרש־נענע דדאמעם אין 1930 איז צו תרמאנק: שלום אשפ ״נײע דראמען״ (.דעװעתנד ־״ר דלבער־, ״ױםף״), דוד םינםקיפ ״אלעקפאנדער און ױא־״ענעם״, ױד בעתעלפאנם ״תר טרבער״, ד״ לײװיקם ״קײטן״ און ״הירש לעקערט״, פאלק הץל- פעױנס דראמק ״בײם אפנרונט״, םנחם יאײײשאפ ״תר פאפטוך חד״ אץ אנתת. אין תם פאתאננענעם יאר א־ז ױ א־בערזעצוננפ-ליטע״א- סור נישט נעװען קײן איבעױק׳ד״כע. אץ תר ערשטער ר־ דא־ף נאט־רט תק יד״יאשעם ״נביאים אחחונ־ם״ <2■ בענל), תתאך מא־ מאם מאנפ ״צױבערבארג״, ױ תדק םון >ר.נ־ער, בא־בימ, מעתזש- קאװסקי, ק. םעױן, סינקלעד, םינקלע,־ לואיס נעא־נ פינק, יאשיענ- םקי, פאנפ. ראדאנאװ, שעױף און נאך און נאך. - אױםן נעייט פון קױטיק אץ ליטעראםור-געשײכטע אױ תד- ש־נען זלםן ר״וענם ״לעקם־קאן פון ת־ ײױשער לידעראטיד, פרעדע און םילאלאגיע״ <באנד 4), ד״ר י. צינבעתם ״ױ געש־כטע םון תר ליטעראטור ב״ ײדן״ <באגד ״, נאיר 3 איז אין זאץ), פרצעם נױװ אין תתם ארדםגענעבן ױרך נ. מ־יזל, נ. שטיםם ״םטילים״־ק״, ד״ ױ נאמבערגם צװ״ בענד, ״םענםשן און תרק״, ױד םר־שמאנס א באנד או־מיקלען, א נוך םון חײם ליבערםאן װעכן אנעיל און אנד. אין תר חבו״ק נעהעחט ארך דאס נרויסע זאמלבץ־ ״ארכיװ םאר תר נעש־כטע םון תס ײױשן טעאםער און דדאמע״, אױס־ נאבע םונם ײױשן װיםנשאםטלעבן אינםטיטוט <רעד. ד״ר י. שאצקי). םון געשיכטע אין מעמוארן איז צד תרמאנען: פראפ. ש.