Literarishe bleter · 1930-12-26 · 52 (26.12.1930) · p. Seite 989

ו״ם 989? •סע61ר,ש8 130973 011. 52 (?34) * פיזישע קראסמ, ברומאליםעמ און אנזרײת. ער איז א קינד פון זײן ראסע. פאר אונז איז מא^־אנס װערק איבערראיסנדיק. עפעס א בילד פון אונז אל-ז. װען אונזער ציװיליזאציע איז נעװען אין עמבריאךזיױצמאנד. װארום דע־ דאזיקער בזימל־אפריקאני״בער דיבמער באווײזט אונז אן אורמענםשן, װ~ן עי איז נןןך געװען פרײ פון דע־ לאכמ פון געזע־הואפס, בזנהגיפ, ־עליגיע אין *ספעמערדיקן זין פון װאים. מא־אנס שילדערונג מײ: אויף א גרויסע קינסמלעיייבע בזדרגה באמ״ס אין איפ אלײן •סמיאממ נזןך דאס בלוצ בזימ יענעם װילדן רוו״סיכד דיקן אורמעננדצלעבן רימס, האמ ער ד*ך באװיזן א״נצוזאפן אויסע,־לעך די אײראפעי״סע קולמור, ער באנוצמ זיך פריי מיט אירע מימלען, מימ אי־ •?זם־אך אין מערמינען, מימ װעלבע עי באגיאנמ נאך זיין אומגעהויע־ע נאױוימעמ, צו אם#מע*זײ־ן דאב לעבן פון די נעגע־כ אין מימל־אפ־יקע דער דיסמער האמ פארייניקמ אין זיך צװײ װע־^מ־הקופוה מימ א דיסמאנץ פון טויזנמע״ יאיז אויף א סך זײמלעך ־עדמ ע־ מימ גא־ װעגן די אײראפעעי־, װאס רויבן און מא־דן אךיס ךי אפ-יקא:״ר פעלקע־, אבע־ ני״ממ קײן ־עליגיעזע עמיק, נײממ קײן סאציאלע עמיק. און אפילו ני״דמ קײן ^ג־מע מעכמ־ד־ לעסע גימסקײמ פרעדיקמ נײסמ מא־אן, אז ע־ זאד קענען אין זײער נאמען ןןנקלאגן די דעגענע־י־מע אײראפע פא־ אײ ־•צעות צ• די •סװארצע אפ־יקאנע־ ברידע־ נאמי־לעך װאלמ דע־ מהב־, װען ע־ איז א קלענע־עי קינפטלער און א גרעסע־ע־ פ־אפאגאנדיסמ פא־ זי״ן לאנד, װאס ע־ האמ אזוי ליב, געקענמ אויסמײדן דעפ אויפ־יבמיקן נאמו־אדיזם פון זײן װערק, װאס?זמעלמ אוועק די מענמהון פון זײן ־אסע דהלומין ניהומ העבע־ און בעסע־ פין אונז... מא־אן געהע־מ אבע־ צ• די דיבמע־, װאס קענען ני־ממ זאגן קײן ליגן, דוײל זײן אויג, װאס איז א?ן?אר מענט״ד־ לעבע איבעילעבונגען, איז פא־דיבמ אין דע־ װי־קלעבקײמ, װערבע ע־ זעמ מימ אן אוי־בערגעװײנלעבער קלא־קי־מ. מאראן זעמ בי״ס׳מ װי אן ענגלענדע־, ײי א רײממז; ןר קוקמ ניממ מימ דע־ •גמײבלענדיקער איראניע פון א פ־אנצויז און נײסמ מימן צוגעד־יקמן, פא־מ־אבמן בליק פון א ייד. מאראן זעמ די װעלמ מימ אײפגע־יסענע, פא־װינדע־מע אויגן, װי א קינד, װאב דע־בליקט אזעלבע דעמײדן, וואב גײען פא־ א דע־װאקסענעם אדודך אומבאמערקמ. אמ למיטל *מילדערמ ער װי דער פא־וװנדעמע־ באמואלא בארבלמ פא־ן טוימ: ...״ע־ הןןט נײממ געהערט, װי די ציגן מעקען, װי די קאמ״ט־עס מאסן ם״מא פהוא פהוא, םהוא פרוא ם־מא, אויסציענדיק נײנע־יק די העלזע־ אין ךךןר ־יסמונג פון מומל. וחןה איז געװען פא־ זײ אזוי מאדנע פ־עמד״. אין דעם ראזיקן קלײנעם צימאמ קען מען ״'יך באמע־קן דעס הוינן פאעמי״מן םמיל, אין װעלבן דאס גאנצע װערק איז געהאלמן. דער דיבשעי האלמ אויף ססדר א הויסע מעמפע־אמ,־. דאס איז א הײסע. לײדנסואפמלעבע קאמפאזיציע אין דורבויס גלעלע פא־בן. אין די ע־מע־ װו ער דא־ף זײן רויק, איז זײן רויקײמ א געצװובגענע. א ױיקי־מ ד־ך די צײן, װאס װעמ באדד איבע־גײן צו קריצעריי. הינמע־ אי־ פילמ זיך רי מאדנע אייגנמימלעבע אריענמאליהוע, גיפמי־ע זיסקיימ, דע־ יםמ״בל םינז א ערומעז בזעםער אין די :■אלד;. א־; דאי: א1ילו סזמט איס אויך אן •עווע־.;אדאדןםעדיפ-םיים איז פאי אים א זזזוע־ער, עא-גמאדע־. זידנדי־ע־ יאםזןם, א רויםעי ר,נאע:דיקער פייע־ מים א געדיםםן ־ויך אזיכ םאםזאלא דערמאנם אזנז אין אייכיקע ע־םע־ א; די ה״לידוע ם־יפםן פון די אלנדע פעלקער, איז עם :א־ אן יענע ע־םע־, װו ז״ בא־ ם־ייבן נעגנדינםם, פאלקם־םםיםיעם און מלחמות. אפילו אין ״גלנמ־ד״. דעם עפאם פון פיר םויזנם יא־ צוריק, יגם״ט ך¥־ חאלך אייך א חעבע־עי סדרנח פון קולטרר,- װי אין ״באםואלא״. אין ״באםואלא״ האבן מ<ר א װונדעדבאן דאקומענם. איבע־נעגעבן אין דאפינירםע א״ראפעישע מיםלען. 2 טענג טזזענג איז רויק. אין אן איינזאמען הדר. ע־גע־ן אין א ־א־ רױער פארםםאם, זיצט דעד דזןייקער בינעזע־ ביי זיין א־בעםב־םים פא־- םזן אין דעם לאננן פדד־הױחםן פזן די צענד־יקע־ חימליםע דינאםםיעם. װאם חאבן נעחעייםט איפערן לעבן אזן טי־ים! פזן ז״נע אבזח ע־ •זזמ״בלם דויק און •גםיפונגספזל־עלעגיים, איך װאלם נעזאגם, די־ך פילאזאפיםע ם־ע־ן. הינםער אים לינט א לאננעד •םװע־ע־ װענ פון א ג־וים, אומענד־ -■לעך נדוים פאלק, װאם חאם איבע־געלעבם אלעדליי פו־עניוחן, װאם חאם אננעםריבן דאס ג־עםטע װערק פון די פעלקע־ מים יענע בליםיקע חע־א־ •סט״ם אויף פון •#לאף ביים פייער, װו ער אױ געשלאפן קעגנאיבער דעם װייב, אדם־נאקעם, און נעםם ״פילאזיזפירן״ ײענן דעם מחות פון נענעצן און אויגיען זיך, ארבעם און פזילקיים, װעגן נזםע מנהגיפ ביי די •טװארזוע, און די?ילעםםע ביי די ײײפע סענטשן, די ״ב־נדזשום״, — חיאבן פיר דעם א״יפדרדק, ײי עס וואלט זיך אויפגעחויבן א חוםיק רויע םםיביע, אור־אינםםינקט, װזןם •נוטעלם ערשט די ערענזע כרים (אונטע־ דער א״יאפע״נזער ב״ם־ס) אויפן װעג פזן דער םענטחולעםעי קולםור. באלד פון אנחויב זןן אין זיין װערק אדן א<יך װ״טעי בעת עד פירט ארוים באמואלאן אין דעם באגינענדיקן טוי אין דדויםן, זװ די ני־ויםע ״לינגאס״, די פוי־ן, אויף װעלבע ער רופט די שווארצע דערפעי אויפן נױיסן יום־םוב פון םילהן בעת דער מחבר גיט איבער דעם שםועס *װיזזן די אבט ײײבער מים ביםיבינגין, באטואלאס •גסעפעו־ דיקער שונא, — א הערבםט באנאלער, נאריזוער שסועה *ווישן ווילדע אזיםנעלאםענע, שװארגע, א״פערזיםמיקע ווײבער, — און װײכער בעח עי שילדערט די װאקבאנאליע אויף דער עפנטלעבער מילה־ורערעםזןניע איבער בחורים און מײדלעךן דאם באנ־עבעניש פון באטואלאם פיןטער א׳יו חןם געיעג מימ דעד •טחפה — *יז מאיאן אולטז־זרחאטוראליםט. אבער פ׳ווזןלפ געווען א טעות זװ מ״נען, אז די םיבה איז דא עפעס א ליטעיארישע דאקטיינע, א באוװםטזיניקער מעםאד *ו באהאנדלען ז״נע קעננשטאנדן. די שפראך איו פיןעםיש, בעסער נעיזןגם באעםיוירנדיק: ״םיחזןבן א בלזןו נעטון די דרײ ווינםן פון דע־ ז״ט, װו די יון נ״ם אויף *ו דער זייט, װו די זון ניים אינטער״. םדי *ו ז״ן נאטוראליםם, םוז מען ז״ן רויק און אביעקטיײ, איבערגעבן די עקויסטענץ פון זאםן אין זײער שטאי־קפםן און באראק־ טעריםטיחוסטן מזןמענט. רענע מאיאן רעדם סים שוים אייף די ליפן, עד זידם פון םעם, ווען ער דע־כיאנפ די צױויליזאציע און די פ־אנצויין, ער ב־ענט פון ל״דנשאפט. בעת עי־ שילדעדם די עפנטלעםע א־גיעם און די לײדנשאסטלעבע טענץ אויף די שװארצע פארווײלוננען און ע־ קזןבט פון רציחה און בלוט־דורשםיק״ט בעת ער ־ערט פךן געיענ אויף תיות און — מענטשלענער נקםד,. ״דאס לאנד פון אובאנגא שארי״ האט גע־ שיקט ,קען מען זזןגן, אין איירזןפע איר בעסטן, איר פולבלומיקסטן פארשטײער. ־ענע מאראנס ײערק איז דער בעקטער אויסדרוק פון א געצנדי־ :עיישער :אםור, ײאס הזןט זיך נזןך :ישט דערװארבן די באנדיסן, װאם זעען אדים ײי א טייל פון אונוער לעבן. ער באנר״פם :אד דזןם, װאפ ער קען אויפנעמען םיט די חושים. די פינסטערניש, למשל, זעט ער װי א דעי׳ם״נוננ פאר זיך גופא, די זון איז בײ אים ״א ליבע, װוילע זקנח, װזןס טיאגט צו ־ײנעם נײםט אזא שנאח װי צו דער פינטטע־ניש״. זון, לבנה. הימל, װאלקסם און םתם־אומגעועענע נאטור־ם־חות טוט ער אן סים ר״ן מענטשלעבע א״גנשאפםן. דעדפאי אױ ו״ן גאנץ װעיק א װיל־ דער באגײסבערםעי- הימן צו די חושיפ, וואם ערפינדן אלץ, װןןם זעען אלץ, און וואם אויטער זײ איז נייםםא קײן יטום לעבן אויף דעי וועלט. איבער דער גאנצער נאםור הויעדט עפעס א מו.־אדיקע משא פון >ן װילדער געשלעבבזלעבע־ צער״צפק״ט, װאכ ציט זיך דורך ווי א רויטער שטריך איבערן גאנצן װעדק, באפאיבנדיק איס מיט אלע אירע נױאנםן פון פאירזזט, רציחה און זןרגיעס. לויט דעם באג־יף, װיןס םיר באקומען דורך ״באטואלא״, געהעיט מאיאנם נעגער־־אםע צו יענעם טיפ *ײמיטיװן, חװםיסדיקן, עגאצענםרישן מעננדטן, װאס דעי ײילן און דעי שבלדיקער ציל זענען פאר אים נאך נישט געביירן. ז״ן אימפולס איז דער רויער, אומגעיטליפענער, יטטאיקער אור־ אינםטינקט. מאראן הזןט (לויט ז״ן װערק) קײן שום השנה װעגן נע־ זעלחזזמט, װעגן סזןציאלן חוב, אפילו נישט וועגן רחסנות אין םיםל״ד. די לעצטע זענען נעפילן, װאם קענען נילפן ב״ס אים, װען עם זענען נישטזז קײן אנדערע אויף זײער ארט, ןןבער בעת דער עולם איז צעביענם פון דעם געיעג אויף חױת, לזןזט מען איבער דעם פארוהינדעטן פירער, װ*ס גײט זןפ א־ן בלום,*ליגן א גזמצע נאסט אויף דער ערד, די יזןגד אױ װיבטיקער. ״ס׳אױ םקע אםת, אז םיט א פארװונדעטן באג״ם םען זיך תםיד גוט, בפרט װען ער היייםס באםדאלא. ״מסביט. ״אבער צי דארף םען צוליב א פארװונדעפן א םאך טון םיט דעד האנט אויף א נאנצער סטאדע גאגואס, װאם מעקען א םריט װײטער סון דיר?" אזוי זעט אויס זײן רחמנות. פארקערט, זןבער, װען ער שילדערט רציחדנ פאלט ער אד״ן אין א מארנער סאדיסםישעי, זיסעד שבדות. ער באשרײבט נישט ־אלפ, נןןר ער אפאטעאזירם די פאלשקײם, די שטארקע