Literarishe bleter · 1930-12-26 · 52 (26.12.1930) · p. Seite 982

?יסשדזןן 3?*ב9ר ב 31. 52 (341) /ײס 982 * צוליב דעפ שארפז אגמאנאניזם זמיישז ״רעכםע׳ איז ״לינקעי', גע׳סאפז אן איזאלירונגס־םראזועט װאס האם אינטער דערגדײכט דעם קוליטינאגיע־ פוגקמ א םעיקזזט״ן פאר אט דער איזאלירונג זענען די פאזראיאריקע ט־אג״כע געזועעניזון אין פאלעכבזינע. איך װיל ניזזם אר״נגײן אין דער פ־אגע, װער איז זזולדיק. ווי בײ םירוב קריגס־אויסברדכן, איז די זזולד־ פ־אגע נישע אזוי א״נפאךז און מעז מוז זאגז• או אלע זענען שולדיק. דער פאקם איז אבעי■, אז דאס הזנפ זועשםאלפן און פארפיינרם די עלע־ מענמן, װעלבע קומען אין באםדאבם. בעת מען רעדם װעגן ״דיזזער ־ולפוי און ליפעיאמור אין אמעריקע. ב״ דעם ז״ער אקפיװן, אין נאב־ מעי אגיעםיװן. ם״ל פון די ייד״זזע פאלקםמאסן אין אםעריקע, װעלכע ג־וביין זיך אדום דער לינקער באוועגונג, איז אין דער באזויונג זװ לי־ םערא־״דע דערש״גוננען נישם מאםגעמנדיק די ר״ן־ליםעראר״םע קוואי ליביקאוויע, נאי די פארם״־שפעלונג. אויב פדיעד האכן די דאזיקע עלע־ מענםן געעואפן א :ר״םע באזע פאר אלזודינג, װאם מיר פאו־בינדן טים גי־יס־יידישער קולםור. און דאס האם געבויגן זזו זיי אלע אייפריכםיקע פי״נם פון רער יידישעד קולםוי־באװעגונג, — תאם די עקםט־זואר־ •םא־פםע ליניע פון דער לעזוםער זו״ם אפגעשטויםן יענע עלעטענפן, קרייזן און מענםעזן, װעלבע קענען זיך ניעום אויף גאנזוע הונדערט פראגענב אירענםיפיזוירן מים דעי אדער יענער שםעלוכג פון אין ענגער, — ארן אפשי ענגהארציקער — אפםמאל דאגמאפישער פארם״־גרופע די דאזיקע באצי־ננען װעדן נעװאדםיק קאסטליגירם אין דעם איצטיקן סאמענם פון א ז״עי יםארפן באליטיים־עקאנאםישן אנםאגאניזם. אין דער אונםער׳םטעי יםורה האם זיך געשאפן א םראגייגיע אפזונדעױנג פון במעם דעם גרעסטן טייל ״דישע יםריפםשםעלער אין אמעייקע און דעם שענסםן, באװוםם־ זיניקםטן ״דישן לעזער. זװליב דעם פילם זיך יאיצט א געװיפע דעפרעםיע אין די יידישע ליםעיאיישע קרייזן. אבעד םען דארף האפן, אז עם וזעמ םוף־בױיםזף סװן קומען צו אן איבערמר־ך אין די דאזיקע נויאגישע פאי־ העלםענישן, פון װעלבע עס ליידם סיי די לעזער־מאםע, ם״ דער יםעפע־ י״םער יםײפנדםםעלעי זלםן ד״זען נעמט דאן דערב״דן װעגן דער אדבעט *ון די יידייםע שריפטעיםעלעי אין אמעריקע. עי איז אינפארםירט ײעגן אלץ און װעגן אלע, װאס האבן נאר א שייכות *ום ״דישן װארם־תזאפן. ער װעדט בא־ גייסםעים. װעו איך בעט אים איבערגעבן א לעבעדיקן גדוט פון די אסע־ ײ־אנער קאלעגן א נרדיםער ם״ל ײדישע יםריפםםזםעלער גריפיחם זיך או־ום די ״דישע צ״םונגען. די עקאנאס״סע לאנע פון דעד ״דייםער םרעסע איז איצט געװאדן באד״טנדיק עיגער, אבעי נישט צוליב דער *ארקלענערונג פ־נם םיראזים. נאי צוליב דעי פארקלענעיםער צאי אנאנםן, װעלבע זענען דעי װיבפיקסטעי הבנסדל־נזקווד פאר דער צ״טוגג (אגב, אויך די ענגלישי צ״םונגען לעבן־איבער אס דעם קריזיםן לסשל ״טייססוי האם אפגעזאגם 40 זעצער און פאחקלעגע־ם די צ״םונג א־יף 12 ו״טן צוליב סאנגל אין אנאנסן). אבעי װאס עס זאל נישס זיין די סיבה, גים עם צו נאך א סאסענט ׳פון א נעװיםעי יעפיעסיע בייס ״דישן שריפםשטלער. א חיפ־ שע טייל פון די יידישע ש־יפםשםעלעי שםייט אבער מחוץ דער 6יעםע. און פון אט דעם ם״ל באם״ליקם זיך א גאנץ גרויסע צאל שרייבער אין די זשודנאלן אין אמעריקע, װי אין דער ״צוקונפם״ אונםער דער רע־ ראקציע פין א. ליעםין. ״אויפקום״. יעדאקםױט פון ז. יװייגפער, ״אונ־ זעי בוך״, רעדאקבוירם פון ",יחק ליבמא!, װאם דערשײסט ביי דער הויפם־ מיםיאדבעם פזן דעם זייעד אייגינעלן, הגם צו װייניק דיסציפלינירםן עס״איסם און דיבסעי הערנראן גאאי׳ (הל׳ל גדרני), •דעם דיבםער י, נלאטועמיײו א. אנד. לעצםשס איז אדיך נאנ״׳ט געײארן די דערש״נונג פון גחויסן חדדש־דם־רנאל ״דער האםער*, ארום װעלכן עם גדופירן זיך די אזוי־געױסענע ״ס־אלעטפעניםטן״, בסעם דודבויס אלע יוכגע שרייבעד אדער אנפאנגער. די ״פיאלעםפעז״ דאמ איז א פאד״ניקונג פרן די ש׳־יפם־ שסעלעי, װעלסע נ״ען;ישם אריין אין יידישן פעדקלוב און שט״ען נאענם צ• רעי עקסטיעם־מארקסיםםישער איבעםער־מאװעגונג. ר-צז־דם— ״רי פעדעי״, װאס דעדש״נפ שװן 10 יאר — הנם לעצםנס;ישט רעגל־ מעסיק — א דאנק דעי אוסדערםידלעגק״פ פון איר -עדאקיםאר אהרן היי'ל'1 דאס איז אויך א םיייבונע פאי יוננע. אבעי אויף א בר״טערער ■ייםע־א־ישע־ סאזע. צו אירע מיםא-בעםעי נעהער ראובן נרואגאױסקי. אליין א ױנגר חבי און שטוד־אייכגייער פון י. לינעצקי, װעגן װעלסן ע־ האם אנגעשייבן א גײיס בוך. וואם נעמם אדום די- נאנצע יידישע אדעס מים א פערםהאלבן צעגדליק יאי צוריק, — איז דאך, נישט גע־ קוקם אז״־ דעי פאלקסםיסלעסק״ם אין ז״נע חזמאריסםישע פערזן און פעליעםאנען, אויך גענוג סאדערן און ארינינעל אין זיינע ליםעראדישע עם״ען עי האם איצם פיר־סיק געמאבם א גאנץ בוך װעגן אברהם רײזען.ג צו רי שטענדיקע סיםאיבעםעי פון דעי ״פעדער״ געהע־ם א •ך '):־־־ סעגלעסק״ם פון א באהעפםונג מים דעם ״דישן לעבן און יידישער קול־ טדד, װי זיי האבן זיך אויםגעבילדעט אין סשך פון לאנגע דזרוח אין דעד אלםער ה״ם. פון דער אנדערער ז״ט אבער, הענגם די דאזיקע מעגלעבק״ט אפםםאי אויף א האר פאי דעם ױנגן יידישן דור אין אמעדיקע. און עס איז אפהענניק אן דער ענעיגיע און עקשנזת פון די אסעױקאגעי ״דישע פאיקסםאםז אדן פירער, נישט צו דעידאזן, אז דער דאויקער קאנםאקפ זאל איבערגעריםן װעין... ערשס די לעצפע צ״ט■ װאס־סעי די ״דן אין אמע־יקע האבן אנגעהויבן יצו באםיאסםן דאס ראנר פאר ז״עי ה״ם■ װאס םיפער ז״ האכן זיך פאיװארצלם אין דער נ״ער עיד, — האבן ז״ אויך אנגעהויבן זיך צו פאיםיאבםן אזיף דע־ ״דישער צוקונפט אין אסעיי־ע. די אויפגעװאוקסענע ״דישע ױננפ אין אמעריקע האם אגגעהויבן צו שיעקן סים איר פ-עסדק״ם, װ״םק״ם אזן ״דיש־געזעישאפםלעבער אינטעיעסנ־ לאזיק״ם; אוין עפ האם זיך אנגעה־יבן די באװענרנג צז דערנענםערן די דארםיקע יידישע ױגנס צז דעם ״דישן פאלקס־לעבן א־ן מאבן ז״ שע־ פעײש פאר דער ״דישער צזקונפם אין אםעריקע. אבער — דער אנהז״ב פרן דעי ראזיקער היסםאײשער באדרעגונג איז געפזי׳ן אין א צ״ם פזן די שאיפסטע סאציאדע קאמפן אזן פזן א נעװאלטיקער צעריסניו״׳ט. איך האב געהאם די םױיעייקע געלעגגהיים צז אבסערװירן, װאם פאיא הזיבנזת די דאזיקע צעײסנק״ם אזן צעשפליםעיםק״פ האם אנגעםאנם אין דעי ױנגער יידישעי קולטוי־באװעגונג. אבער פזן דע־ אנדע־ע־ ז״ט האב איך אזיך געזען, װי אז.ײ קליינע קר״זן פזן מענםשן, דזדבנעדרוננען מים א םיפן באװזסםז״ן װעגן דעד װיבםיקיים איבע־צזגעבן דעס ױנגן דור אין אמעײקע דעס גודר פון דער ״דישער צ־קונפכ אין דער נייעי װעלמ, — בזיען אזן האלטן־אויף פאזיציעס, װאס ז״ע־ וװקס און אגםװיקלזנג ניבן אזנז נײיסע האפנשגען אוי•־ א נעזונם, שעפעריש ״דיש לעבן אין אמעריקע. אזא העראיזם קען נישם נ״ן לאיבוד, און עם איז צו האפז. אז די ײדישע פאלקסםאסן, װאס שסי־עבן צו דערהװ־ בזגנ. װעלן סױ־־סל־סזף װערן נאך אקטיװער פאר דעד ״דישער קולסור— דאס א״נציקע. זואס קען ז״ דערהויבן און אפילו שסא־קן ע־אנאסיש — איי פ־עגם װענן דעי ״דישע־ שזל אין אםעױקע. אין צז־ זאסעגהאנג םים די אלגעסײנע סאצױנגען פזנם אסעײ־אנעי לעבן, װעלכע איך האב א״ך פייעי אינקויצן אייעינעגעבן. אזן אין צוזאמענהאנג םיט דע.י נעװיםעי רעפדעסיע, װאס אם די לאגע האם נעשאפן ב״ם ״דישן שייפםשםעלע־ אזן קזלטור־סענםש, האם :אך די ״דישע שזי נישם אנ־ גענומען דערװ״ל דעס סאסן־באראקםעי, װאס איז אזוי נויםיק און םיט װעלסן סיר פארבינדן אלק אונזערע האפנונגען. בסלל קען סען :ישם רעדן װעגן דער לאנע פזן דע■ יידישעי שזל אין אסעריקע באזונדער. אן דעם צזזאםענהאנג מים דעי גאנצע־ אױמיקער קולסור־שכיבה באםש ״דיש האלם זיך א,־״־ און לעסם אין אמעייקע. נישם געקוקם דערו״ז, װאס די אםימייאציע איז שסאתן און רעי פ־אצעס איז שוין א לאננעי, — האט זיך דאך אױיםגעיויזן. אז אן דעס אלנעמ״נעם צענםעד פון יידישער קולםור און שפראך איז :ישם מעגלעך עפעס־ו־אס צו שאפן. דאס איז אױ נאניש פא־ברנדן םים דעי יידישעי שפ־אך אין אמעריקע. אן ״דיש איז נישםא גאינישט. קיין ש״ם ״דישע קולםזי־װערםן. עס איז דאך אזוי קלאי: אזיי טיר זאלן ־עזיגנירן פון אלע אזנזערע האפנוכנען אויפצ.■־ בויען א נרויסן ״דישן ש־ל־צענםעי. יאיפן םיר בסלל יעזיגנירן פזן אלע א־נזעדע האפנוננען אויה דעי אנםװיקלונג פון יידיש אין אסעייקע. איך האב שוין געזען די עישםע שװ׳אלבן — די קינדער פון די יידישע שולן אין אמעײקע. װאס נישם נא־ האבן מײ אין זײ געװונען קוםענ־ דיקע :אװאיער און :•יעי פדן יידישע־ קויםוי אין נ״עס לאכד, װי א ט״ל פון דעי אלװעלםלעכער ״דישער ־ולכור, — נאר אויך ז״ האבן געװונען אין אנםװיקרוננ אדן אין אינםעלינענץ, ײדישער און אלסענטש־ לעסעי, דו־בדעס. װאס ז״ האבז זיך :אחעזם אן די קולםור־װעיםן פון א־נזערע לעבעדיקע פאלקוסמאסן * סים א באזונדעיעי ליבשאפם אוז לעבעדיק״ם דעיצ״לס פריינס יייזען װעגן די שייפפשםעלע- אין אסעײ־ע. נישם װענן די באײסםע ײרישע ש־יפהשםעלע־ דעדצ״לם זלסן י״זען: ־— װעגן זיי װ״סן דאר אלע אין פזי,ן ג-אד דע־צ״לם עי װעגן די אין שאםן פאדבליבענע. די ״לסד־װאװניקעס״, װי ער ױפם זײ אן, םאלאנסי־םע און גײסםרײכע שײפםשםעלעי װאס מען װ״ס בײ אונו װעגן זיי, צוס גיעסםן :א־ דויעדן, אזוי גזט ײי גארנישם. אין אסעריקע זעגען קאנצענטרידט פיל עוהםטע ליםעיארישע יתות. עס איז נאר א שאד, װאב די געװאלםיקע צע־ דיסנק״ם צװישן ז״, צוליב די א״גנשאפם• פון דעם איצםיקן שארפן היםטאדישן מאמענם, שװאכם אין א היפ-ער מאס אב ז״ער װייק־לנ, און די קעגנז״טיקע אנפאלן שעדיקן אומגעה״ער דעם פיעסםיזש פון דע־ יידישעי ל־טעיאמ־י אין דעו־ גאנצער װעלם. די דאזיקע צעריסנק״מ האם.