Literarishe bleter · 1930-12-26 · 52 (26.12.1930) · p. Seite 978

?'ססרארי&ס ובלעסזןד ב?ס, 52 (347) יש זײס 918 איך חאב נעבחאסמ א עו׳ע&יצע׳ר פו,ן אײ.י?*פע, איז דעד אינסע־ דעס אין טעאבער נעװאד; באדײטנדעןר. זיסצן און נוײכען הען דא נאחנישט זזעןע};. ״דישע שוי׳מפיךער סחן אין זיך טנסווילןלען דעפ פיאונערן־נ״םט. זײ דארפ; יװערן *וים בעל-הביתלעך. מען הארך פשוט געםזק דעם טעאטער־קל״מיק אויױ די פא״צעם און זיך אױיסקאזזן איבער דער בוע&ט. איך נ׳צויב, אז םיאיז זײער װיכטיק ציו רופן א װעצטדקאנפע- ־ענץ, אין װע&כער עם זאלן זיך באטײגיקן דירעיןטןזר;, דראסאי■ סיחנ;, שו״טפילעד, טוזיקער, כעזלער, און סארטרעטער פון דער ײדישער פדעםע סון באר דער װע?ט, און אין װזןלוכער עם זאל בוא־ טראםט ווועו־ן רער קאנקרעטער 06* צ׳י פאפעסטיקן דעם ײרישן טעאטער אין ציענטער;, װ\ ײדן וווילן זען וטעאטער. סיאיז דעד חוב פזן דעד גאנצע־ ׳״דישער סרעסע צו פאנ־ער;, אז אזא קאנםערענץ זאול נעדוופן װער;. םיר מוזן זיך אײנמאיל פאר איעסאל אויפסאפן פון דעם היגערפלעט. אגע שטעורוגגען דארפ;. אויױ װיפיא ס׳א־׳ז טענלעך, באזײטיקט װערן, כדי צו פארזיבערן רי ציקונפט פון ״דישן מעאטער מיר יװײוםן, אז רער מעאטער בײ אלע פעגקער פארגעסט דעפ אויפנאן אין זײער נײסטיקער אגטװיחצזגג. בײ אוט איז דער טע־ אטער א מין צונזשעפעניש, ׳א תם וי׳פר, װאוס סאחרוקט זיך אין א באהאלטענעם װינקל, או קײן עױין זא< אים נישט באלײכטן. מיד חארפ;, דאס הנעװריקינא־װע קינד אנטון אין זויבערע סלבושים, אים נעבן א קאגקרעטע טעאטראלע דערצי<גג און עפעגען אלע יעלעפער, װעלכע פארשפארן אים אין זײן װינקל און אים לאזן פ־ײ קאנקודירן מיט דעיר מעאטיעד־װעלט. יאר ינאך יאר ירײםן זיך אפ אמתע פײנע טאלאנטן פון רער ײדישער בינע, און ק״ן נײע קו׳מען נישט צ.י, װײל די עגג׳טאפט לאזט פש־וט נישט אמעמען. די קולמוריעלע ײדישע װעלט טאר דאס נישמ שװ״נן. לאמיר אביםל אויפהערן צו םארזאחנן ואנדערע אין אין זינען האבן זיך אויך. לאמיר אויפהערן צו וטאנצן קדוש םאר די, װאם יתאבן שיין נעפונען זײער װעג, גאר לאמיר מיט פאו• אייניקטע כחות פלאסטעדן אוגזער אײגענע׳ם װעג, ,דער װענ, װאם הען פירן צו א טעאטער־רענעםאנם. רי טעאמער־יזאגפערענץ דארױ גערופן װעה װאםיניכער. פיגקט װי אין װילנעי רזפט די ״ודישיע װעלט ׳צו אלגעמ״נער אויפ- מעחקזאמק״ט פאר דעם װיםגשאפטלעכן אי׳גםטיטומ; אזוי רארפן מיר רופן די ״דישע װעלט צו באפעסטיקן און פא־זיכערן דעם ײדישן םעאטער נױ־יארק, 29 נאװעסבעד 1930. ד ע ד י ו ג נ ס ער באקו׳מט פון װארשע — אײגנעפאקט צװישן נאלאגטעריע־ םהירות. איך האב חײם ױנהן באיווכט׳ און האב בײ אים טאהע אנט- רעקט אן א-יצד פון השכלה־ססריפ. איך חאב בײ אים ׳געבאחנט די עדשטע העפטן ״סמזרח יממערב״ (רעדאנירט סון יראז׳בן בריעי]), די ערשטע תעפמן ״חשלוח״ און דער עיקר — די צוחות ״אחיאםח״. עם ד.אט זיך פאר אוגז, פאר מיד און שלומען, אגגעח,יבן א נײע תקוסה. אויױ אינזער חאריזאיגטי יהאבן זיך באװיזן ביאליק, פדץ, מענדעל׳ב פרישטואן א. א. פון נישט בעלעמריסטיק האכן אויױ סיר (מן הסתם אויך אויױ אשן) דעטאלמ געמאכט ידעם נרעםטן איינדרזק רי ביכער פון דיר שלמה רובין, װעלכע איך האב אויך כאקוטען בײ חײם ױנה;. רי דאזיקע ביכער זעגען פא־ אוז געװארן דער ׳נרעםטער קװאל פ^ן ״אפיקוןחםות״. טיר זענען דוךך זײ דעדגאנגען, אז א רײ ײדישע רעליניעזע אנשיוױטנען װײזט אויױ אן ענלעכקײט צו די רעליניעזע אגשוייגנען פון כינעזער, אינדיער און אםילו צו די אגשוױנגען םוןי קומען אום צוליב דעס, װאס זײ האבן גישט קײן טעגלעכק״ט צו קענען געפינען די פרייע א־ן אפענע טיר, יװעלכע םיירט צום טעאטער. איך האב אין א שכצעם סיט רעס ז״עד ענערגישן פא־- טרעטער פון דער אטע־יקאנער ײרישער אקטיארן־ױגיא;, סר. ראובן נוסקין, געשילדעחט די לאגע פון ידעס ײדישן טעאטעד איבעיר דע־ יװעלט, און תאב אפן רערקלערט, אז רע־ ײרישער טעאטע־ קען נא־ יתאבן א ממשות, װען אלע ײדישע אקטיא־ן פין דער נאגצער װעלט װעלן זיך סאר״יניקן אין אײן צענטיחאלע קערפעי־שאפט, און עפעי נען פרײ רי טוייערן פון אלע שיטעט, אז ט־ופעס ואלן קענען שפילן אומעמוס פד״ און אומגעשטעחט. לויט זוי איך הער, טאר א נאנצע אטיע־יקאגעי טרופע נישט שפי׳קן אין װארשעיא נאנצן םעזאן. לויט מײן מײנוגג איז דאס נישט קײן געזוסטע־ ױעג. איך נלויב, אז די טעאטעד־אגפידער פון אמע־ ריקע אין פין פוילן יװארט; זיך נערארפט זײער ארי״נם־אסטן אין רעם פקאן פון שאפן א קאגקי־עטע פארבינדוגג צװישן רי צװײ צעגטראלע ײדישע שטעט, װארשע און נױ־יארק גאנצע טרופעם זא0 קענען קימען קײן אט.עדיקע, און אמער״קאנער טהופעכ זאלן קענען שפילן אזיוי קאנג, וױ זײ װילן אין פוילן. יװי רע־ עיורם אין אמעריקע זאל נישט ליב תאב; זײע״־ע אלר טיארן, זענען שוין די ש״״שפילער באװאקםן נעװארן מיט טעאטער- שיפל. ראס אײגענע איז געװיה מיט אײע־ע קינסטלעד אין פוילן. דעראמעדיקאנער טעאטעד װאלט קיעמאל נישטנעקענט עקזיסטייח, װען שױשפילער זאלן זיך איױיפצװינגען אייפן עולם יאר־אײן, יא־- אוים, און דעפ עולם נ־שט געבן קײן מעגלעכקײט צו זען נײע און פײשע פגיפער רער נעשרײ, אז ״דיש טעאמער נײט אוגמער, איז א פוםטעיר קלאננ, װאם רײםט זיך ארויס פ־ן מענםש;, װעלכע פיק;, אז זײ קענען שוין מער גאחנישט אויפטון בײם טעאטעך גייו-יארקער ײידן גיבן אויפ יעדע װאך א מיג״סום פון זעכציק כיז אכציק סויזנט דא- קאך ציזען ײדיש טעאטעך אין לאגרא;, פאדיז, װיארשע, בערלין, לאדז, װילגע, גאגץ רוםלאנך און אין דרום״אמעריקע װארטן אין האפן ״דן צו זעז גו׳טן ייידישן טעאמעך סיר קענען ציו ז״ קיין טענות נישט האבן. םאראנטװארטלעכע און נוט-ואהנאגיזירטע ײדישע קיגםטולער-טהדפעס דארפן לויט א קאונקרעטן פלאן א־זמפאר; א״בער דער יװעלוט אין זען ציו קולטױוירן דעם נעחאנק פאר א ײדישן טעאטעך פיר פארמאגן;עגוג גוטע רראטאטוהנן און קינםטקער אין מיר ראיפן זיך גארנישט שעמען קענן אלץ, װאם װערט געשאפן א־ן;עבויט אויױ רעם טעאטךאקן געביט ם<; אנדערע פעלקער. פון אײנענע־ רערפארייכג יאיכ דירעקטאר װײם איך, אז װען ד״ר א ב ר ה ם י קס פ # / / ןן )) ד ש ע ש ל ו ס 8 ש א י ז (קיױ) א״ױם יא־ 1896 האט די השכלה אגנעהו־בן אר״גצודריננעז אין ״ליבעחאקן״ גאסטינינער חסידים־שטיבל, .װו מיר פלענן דאװנען. עם האט זיך דארט נעשאפן א גדדפע בחורים און ױנגעלײט אויױ קעםט, װאם פלעגן בעת קר־את-תתוזרה זיצן אינם ליםםיקן קארידאר פוגם שטיבל אדן ״־עדץ ״אפיקורסות״ און ,ןניבול פהי״. רער עיקר איז איער זײער תשכקה באשטאגען א־ן גײן אגנעטון אין װײסע שטײפע קעלגעריעך, — א חטא, פא־ װעלבן מען פלענט פון אגודערע שטיב- קעך ארויסװארפ;. — אמאל האב איך א־ן ־מטיבל פלוצליננ נעזען, װי א ױנגערמאן ק־קט בעת רי כהניפ דוכנען... אוונזערע בליקן האבן זיך באלד בא־ געגנט, און מיר האבן זיך ״םארטסאנען״ און כורת-ברית נעװען אלס ״פרײרעגקערי. דע־ ראזיקער ױגנערמאין ם־טן נאמען חײם ױגה איז רעטאלט צחיאמען נזיט זײן פריוי געװען אויױ קעסט בײ זײן פאטעך װאפ האט נעריאט א נאלאנטעריע נעשעפט. אין א שמועם מיט חײם ױגתן בין איך באלד רערנאגגען, אז עי באזיצט פיל פון ד•;״עסטע העבדע־שע ביכעך װעלכע