Literarishe bleter · 1930-12-19 · 51 (19.12.1930) · p. Seite 967

967?'ססר6ר'ש9 ס^ר ג?ס. 51 <346) * א. ם. פ ו ק ס / 7? י ן שלום אשס שליחוח די ״הוים;״, די הער׳עאפט פוינם צאיישן סנוט און דעש װידער- •עטאנד פונם רעװאאוציאנער ע- זעט אין ״דאפסיוע״ דעם סיפ פינם צאריזם, דעם אקטאיער און דאם בלוטיקע ייילד פונם :ירנער-קר־נ די בילדער צעװיקאען זיך, װאקסן אין דער ברײט, קאדגן ני׳טט מיטן װארט, טיט־ אויםדרוק, םיט דער פא־ב, טיטן נע־אנק. דעד א״יא- פעי׳סע־ טאםן-אעזעד פארשליננט סײ די .־)אטאנט־ק אין םײ ־י אקטואאיטעט. רי ביאדער-ר״בקי־ט פון דעם תוכ;, דע־פ־אט פון צײטפראבאעםען, די סאציאא-פאפואערע א־דעאאן ־עדן צום אעזער אין אאנעםײן-ניאטיקן איסון פונם אײראפעיט-גע״בואטז •ט־־פט״סטע- ער, װעאכער באהע-טט די טעכניק פינם ־אטאן. דאס איז דטות-דורבים? אװראין די װעאט איז אין דעם זין רשות־הרביס און די צ״ט ט־ט די סאציאא-ברענענדיקע פ־אבאעטען זענען אײך ר׳סות-הרבים װארום די װארהאפטיקע, טיפע נײםטיקײט פונם תובן און די קינםטאערײטע פאאקאמענקײט פון דעד פארם, ראם װונדער פון די א־סדערװ״אטע וו)ארט-קונםט-נאונים פין דער װעאט-איטעראטור, בא״בט בא־ע־ענקט אויך דער טבינות פון א קאײנעם קרײז פון יחידי-סנואה. די קאפיע, דעי אויבערפאעכאעכער שאבאאן דריננט װ״ט און ברײט און פאד- דרענגט, אםת, טיט זײן טאםנהאפטיקײט א־ן ׳טר״טיאיבער טיט זײן גײסטיקער ביאיקײט ו״1ם א־ינינאא. אכעד װאס האט דאס צו :אטײוטן? דעד תואבאאן טויט נ־יניט אפ דעם אר־נינאא, נײערוט פאפואארזירט אים בײם כאא. די קאפיע רריננט א־ן יעדער יטטוב, װי די ביאדער-קאפ־עס םין די קדיםטאעכע הײאיקע, כעת דער [ארי- גינאא-נעטעא בא״בט אין טוזײ — פארן יחיז־ דאם איז דער םאציאא-עטישער נצחון פון דער קאפיע. ײדיש איז זינט מענדעאען נאך אא*ז, א־נגאנצן גענוטען, םאר- טון אין אינטענםױון שאפוננם-פראצעס םײ פונם אשון נופא און םײ אין דער נעשטאאטוננ פינם אינעװײניקםטן, פון יאדהונדערטן פאד־ נאכאעםיקטן אעבנסשטײגער םון די פאאקם-טאיםן. די גרויסע װארט- קינסטאערישע דערגרײכוננען פון א קאײנעם טײא פון דער ײדי״ןער איטעראטיר זענען פראגטענטא־יש און הגם אידעיש װערטפוא און עםטעטיש נענוג כאפי פגים, איז אבער דאם אײכיק-מאנוטענטאאע קוגסט-װערק, װאם ז|אא ראוי זײן צו רעפרעזענטירן די נײע יידישע נײסטיקײט כאפי חוץ, נאך נישטו נעשאפן נעװארן. רי םיבות פון דעם איגן אפשר װײניקער אין רי פאטענציעאע טעגאעכקײטן פון די דיכטער װי אין די נישט־גארטאאע אעבנםכאדיננוננען און נײםטיקן טצב םון עם ־א־עון און דעם נאך אאננ נ־ש־ט נעענדיקטן פ־אצעם פון אויםאעבוננ שאום אש איז אבער דע־ ערשטער, װאס האט ט־ט ברײמן װעאט-באנעם שפעדיק-פראד־קטױו און מזאד־ק א־־בערנעשפאנט די נרענעצן פון דער |אפשײדונג אש האט צו דעד װעאטראיטעראטו־ נעבראכט טיט וײנע װערק כאא-ניאטיקע ײדישק״ט. פאכטעניש נע- פארעטט און כאא-ניאטיקער אײיאפעישער נעשטאאטוננ. שאום אש װײזט דער ײדישער איטעראטור דעם װענ צי דער װעאט. מאקסי! גאר־' א״׳ז שרום א־ד די נײסםיסע קואטור-װעאט, — איך טײן נישט יעבע פון ד־ אםיטיאירטע ״דן בײ אאע אוסות, װאס טאכן זיך גישט-װ־סנדיק,— נאר טאקע די אטתע, אזוי-צו-זאנן, ״גוישע״ קואטור-װעאט, װייםט זײער װײניק אדעיר כטעט גאינישט פון דעם װונדער, אז ס׳שאפט זיך א נײע ײדישע װארט-יצנםט אין דער ײדישער שפראך. פון העברעיש װײסט טען יא. םיאיז דאם אשון פונם תני׳ך, פין דער רע- איניעזער און ״ד־ש-נאציאנאאער נײםטיקײט. סיקאן נישט נעטאאט זײן א נעביאדעטער טענסש אין דער װעאט, װאם זאא נישט װיםן פון דער העברעישער שפדאך און םון דער העברעישעד איטעראטור פון ײדיש אבער װײסט טען װ״ניק. און די יעניקע םון רער קואטור- װעאט, וו)אם האבן עפעם יא נעהערט פון ײדיש, האאטן דאם פאר א דײטשן דיאאעקט, פא־ א צעקאאיעטשעטן, נעמישטן ״זשארגאך, טיט װעצכן די מזרח-אײראפעישע ״רן באנוצן זיך אין װאכנדיקן אעבן אוי װאם קאן במיאא נישט זײן קײן אינםטרוטענט פון ערנ- םטער ג״סטיקער שאפוננ. מיט װאם קענען מיר איבערצ״גן די װעאט, אז ײדיש אח נישט קײן זשאױנאן? ם־איז איצט נישט די געאענגהײט אין דער דאזיקעד נאטיץ צו באדירן ברײגזעד אט דאם פראבאעם. א םאלוט איז: נישט טעגאעך קײן שום קואטור-אעבן און םיװאאט נישט פארבאיבן סער װי די קאריקאטו׳ר םון דער אםימי- אאציע, װען נישט ײדיש. די ברײטע ײרישע פאאקס-םאםן אעבן ז־ך אוים נײסטיק אין דער ײדישער שפראך און אין זײן קואטור-שאפן. די װערק פון דעד ײדישער װארט-קונםט קענען גיאטן םאר דער קואטור-װעאט אאם באװײז קענן דער ״זשאר^אן״-רכיאות פון די אםימיאאנמן און אנהערע ײדיש-םײנט. — טיט שאום אשן האבן מיר דעם ערשטן שאיח, װאם רעפרע- זענמירט די ײדישע איטעראטור אין דעד דדויסנדיקער קואטוד-װעאמ. עם תאט ק״ן אנדערער װי אש די דאזיקע שאיחות נארנישט נעקאנט איבעדנעמען, װײא אש האט אין זײן שאםן זיך אכתחיאה נעשטעאמ מיטן פנים צו אײראפע. שאום אש איז אין זײן שאפן אן עפיקער אין דער פארם, און א ראםאנטיקער אין תוכן. דאם הײםט בר״ט אין פארנעם, ער נעמט אויף דאם נאגצע, און דאם נאנצע איז נעפארבט מיטן דיכטער- נעפיא םון דער אאנעמײגקײט. װיפיא ײדישע בעאעטריםטן האבן נעשריבן דערצײאוננען און ר)אמאנען םונם ״שטעטא״-אעבן? באויז אשם ״שטזזטא״ איז באקאנט נעװארן אין דער אײי־אפעישעך איטע- ראטור. פארװאם נראד דאם בוך? װײא אש האט פאר אײראפע נע- װיזן דאס פנים פונם נאנצן ײדישן ״שטעטא״ און גישט פון יחידים. אשם דערצײאוננ ״שטעטא״ הײבט זיך אפיאו אן מיט דער דאזיקער כונה: א װאנדערער נײמ מיטן װענ צום ״שטעטא״ קוסט, זאנט דארט דער װאנדערער, װעאן מיר אײך װײזן ו)אם אעבן פונם ײדישן ״שטעטא״. דאם ״שטעטא״ איז באויז א משא םון אשם נאננ צו דער װעאט. דער אײראפע־שער מאסן-אײענער, װעאכער װיא עפעם װיסן א־ן זען פונם אעבנסשטײנער פון אן אנדער םאאם איז נישטו אזוי שימארק ■סדקדק אויפן אײנצאנעם קינםטאערישן שטריך. מען װיא זיך דעהוויםן און נישט כאװונדערן. מען זוכט דעם נוצן פון כארײכערן דעם ניייסט מיט דער ביאדאעכקייט פון פרעמדן אעבנסשטײנער, פון פי־עמרן דענקען און טון. אין דעם פאא א־ז דאם ביאד פון דער אאכע- מײנקײט דע־ עיקר און דער א״ינצאנער קינסטאערישעי שטריך דער טפא. דער א־יראפעישעד דערפאאנ פון אשם טריאאניע ״פאיז מבוא״ א־ן די״טשער שפראך, געמט זיך פון דער עפישער ברײסקײט פון דעם דאוזיקן װערק. ״פעטערב־רנ*, ״װארשע״, ״מאסקװע״ — דאם באטײט אין א נעװיםן זין רוםאאנד — םאר דער רעװיאאוציע, ד־ צונרײטונג פון דער רעיװאאוציע און די רעװאאוציע. דער א״ו)אפעי- שער אעזער באקיטט א ברײט נעמעא פארן נײםטיקן באיק. ער זעט ־אם רײכע אומנוציקע אעבן פוגם פעטעיבורנער נרויםבירנער, די צעםויאמקײט פוגם טשינאווניק, דעם עואם-הזחריקן ״םאאאן״ םונם ײדישן אסיסיאאנט. ער זעט אין ״װארשע״ די ײדישע ארעמקײט םון