Literarishe bleter · 1930-12-12 · 50 (12.12.1930) · p. Seite 951

?יסער^רי&ס גלסםסר גוס 30 (345) ^ן■■■■■■■■■■■■■■■■■■^^^,ם 951 £9 א ש מוע ם מ י פ ה ל ל דא ג א ף יזגז עאי׳זל יאי/?;א־׳שע) ..פוי־נאפט״. ז״ פרןןגיעסי־ן װייניע. צ־ב זזבח פון דער ייד״דע־ *־עסע אין אמע־יעע (א ח,יץ דער ״פר״היי״״) קא. ג״זאג״ ײ״.ן אז ., זװלן ווערן אין עיין חױש צייטונג :יזט נא־עמפמ :ייענען *א־אן גע־ וויינלעך זיטו־נאריטטן, װיןט גלויבן מע־ אין דע־ צועונפט פון ״ד״ד און איעלכע, וו*ט גלויבן ײייניקער, אנע־ פון ק״; אנפאין איי־ז ״די-״ יטולן עאן גאר עיין ר״ד ני-ט ז״ן — ײי יסס״מ עס א־ן אמע־יקע מימן יידייטן נוי: ־ עיין פא־לאגן פון י־דייטע נינע־ זענען נמעמ נ״־טא עיין נ״ע ניכע־ ײעין נ״מט א־ויסגעגענן. די פא־יעגע־ טענחן. אי ס זענען :״סמין ־יין לייענע־ די ״דייסע •ס־יינע־ ײ״טע־ האדטן. אי סיזענען נייסטא ־ײן מינמינןע *א־לענע־ מיפ די :וימיקע פעיעיימן, :ייטיען ווילן און ד,איימאל. מיקזןן וועגן דע־ גאנצע־ פ־אנע חאנן די פא״ס״דנ־ סטע מ״נונגען. ווייל גײנמדעך איז :אך די זא־ ג״סט אויסגיעפ־וװמ געײןןחן. מימ יא־ן צוריע היןט דער ״פא־ווע־טס י א—ויסנענענן ״די״ע נינע־. געוו״נלעך איז דא געווען אי קאפיטאד, אי פא־נינדונגען, א• אגענטן א מ״ל אויסגאנן, צ. נ. פ־אפ חא־עאײיס ענגל״ס־״ד״סע־ ׳וערמער־נוך אדע־ אי. עאחאננ גגךסינטע• פיז אמע־ידןע (פא־ דע־ צ״ט איידער מיהאמ אנגעחוינן ארגאניזירן די רןאלאניענ און די איצמ־קע פא־״ניקמע יסטאמן), חאנן געחאם א גרויסן דע־פאדג. מיזענען זיך אויך ז״ער גומ צעגאנגען דורנן ״פא־ײערמס״ איסס בינער. די'ר גינזנורג א.א ניזן חיינמיקן םאג גימ דער ״פא־ווע־מם״ בינע־־פרעמיעס, וואס צעג״ען זיך אין מויזנמער ערןזעמ^לארן. ביים איצטיגןן מאג דער״ס״נען אין אמע־ ײרןע אויף יידיזו אין פארלאגן נלויז אניסל סענסאציאנעלע זאנן, אדע- אזוי צופעליקע. קיין *ארלעגער, װאנ זאלן א־ייסגענן נמאביל ״די״ע נינער, זענען נייסמא. געװען אמאל א ציימ, ײען ייד״סע פא־לאגן אין אמעריקע האנן יסטאדק געארנעס. סיאיז געײען אין די מלחמח־יאין די ע־אנאמ״סע לאגע איז געווען א גומע. דע־ א־נעטער אפילו חאמ אויך נייסרךסה פארדינט און םיהאפ געקויפט יידייסע נינער ליידער אנע־ חאט מען א סך מיםגענרוינט מימן צוםרוי פון ״דייסן לייענער. מיחאט אים פא־ זיין געלט געגעבן כלעחליי יסונד און סחם װערפלאזע נינעי. מייל אגענםן האנן פזוים באיסווינדלמ די קויפע־ און אזוי ארום האט םען קאליע געמאנט דעם םארק. דערצו האמ מען גענומען ריז־קע אוםנאםי — לעכע פרייזן און דאם אלץ חאט יסלענט געװירקט. ג־ויס האפנוגג גיט די געזעליסאפם ״בינער״, װעלנע ז. נידמד חאט א־גאניזירט. אין ניו־ יא־ק. די געזעלשאפט יסטעלט זיך פאר א ציל צו ווערן די צענטיאלע פון יידייסן נוך פאר גאנץ אמעריקע. אלע ייד״סע יסריפנדסמעלעי חאנן זיך וועגן דעם זייער גוט אפגערופן און אל״ן״גענומען אויו• זיך צו העלפן םים אלע םעגלענקייטן די גדויסע אונמעוחעםונג זאל צויסמאנד־קומען אין דער פארײזילמונג פון קאאפעראמיײ געפינען זי־ צװייסן אנדעיע. פ. װיערניק, דוד פינםקי, ניגער, י. אפאטאיסו, םוקדינ• קאנרין היי־ס־ ניין, אנ. גאלדנעיג. איך בין קאמירער. סעק־עמאר איז מלמד. װאם םיאיז נוגע דער פא־װירקלענונג — ג״מ עס לעת עתה יסײער. מיהאכ זיך י״ער גרויס פארמאםמן. לעת עתה זאכזלמ מען נאך געלמ און מען פא־־ קויפט אקציעם צײ״סן זיך. צוצופ־עטן צום ברייטן עולם חאט מען :אך נ״סמ געחאט די געלעגנהיימ. אנע־ סיאיז דא א חאפטונג, אי די זאך וועמ צ״סמאנד־קומען. דאס װעם געײים אינגאנצן ענדע־ן די לאגע פון יידייסן נוך אין אמעריקע און גלייבצייפיק — פון ייד״סן אמעריקאנע־ •ס־יפטיסטעלער. — ײאס איז םיטן יידייסן טעאמע־ אין אסע־יקע? — דאס מעאמער האמ חיינמ א יסוועיע צ״ט, אנע־ די סיבח איז נ״סט דאם, וואס סיזענען נינדסטא קיין נאזונער, נאר דאם. ײאנ די חוצאות פון די מעאמע־ן זענען זייע־ ג־ויסע עס איז א רעזולמאמ פון די גומע יא־ן, נעת םיחאט *ארדינמ א סך געלט און םיתאמ זיך געקאנט פא־גיגען צו צאלן יסטארקע פ־ייזן פאי בילעמן. אין יענער צייט זענען אננוסמאנען א םך נייע טעאטער־א־נמערנעםונגען. צוזאמען םיט דעם ײוקס פון טעאטע־ זענען אויך געוראקטן די ודסגות סיהאט אויפגעבויט נ״ע מעאטערן, װאס האנן אפגעקאסמ םיליאנען. א ייד״ס טעאמעי אין אםע־יקע צאלט בלויז דייה־געלט, צ ב., 60 אדע־ 70 טויזנט דאלאר יערלעך. חיות די צייט איז איצמ אניםל עיעגר. האמ סעו געםוזמ אױנטערלאזן די פ־ייזן פון נילעטן, און דאס תאט א־ויםגע־יפן א קריזיס דאם לעצטע יא־ איז געײעו יסלעכט *ארן טעאטער און חיי־יאר האט זיך נאלד אנ־ געהויבן ני־טט גוט. ײען איד ביז אײעקגעפארן, תאמ געתאלטן דע־נ״. ק״ן ײא״סע איז מיט עםלענע טעג צוריק געקומען דער נאקאנמע־ אםעריקאנער יירייסער זיסורנאליםמ און יסריפנרסמעלעי הלל ־אגאז ה. ־אגאס םאכט א רייזע איבער אייראפע פיםן ציל צו באקאנען זיך מימ דער יידייסער לאגע אין פא־יסיידענע לענדער און יס־״נם די גאנצע צייפ וועגן דעס אין ״פארײערמס־, ײו ער איז איינער פון די רעדאקטארן. ראגאף איז געבוירן אין בערעזע, מינסקער גובע־ניע. צו 18 יאד איז ער צו־ זאםען סיפ זיינע עלמעדן אװעק ק״ן אמעריקע, חאט דא־טן געלעתט אין ייסיבית, דערנאך יסטודירפ אין קאלעדז׳ס פון דע־ יסטאט נױ־יארק און זיך אוי^עצײבנפ םיפ ז״נע פעיקייםן. אין 1906 איז ראגאף אר״נגע־ מרעםן אין ״פארװעחטס״. ע־ האט אויך אפגעדרוקט אויף ייד״ס אייניקע ביבעי: ,,װי אזוי אמעריקע ווע־ט רעגירמ״, א ביאג־אפיע פון מאיר לאנדאן אויף ״ד״ס און ענגל״ס אוז — די געיסינטע פון די פאײיניקמע יסטאטן אין 5 בענדער. ראגאז חאמ אויך געסריבן אין *או־ס״דענע אנ־ דערע ״ד״סע און ענגל״סע צ״נדסריפטן און איז א״נער פזן די *אפו־ לערטטע פערזענלעבקייםן אין דער יידייסער אדבעםעד־נאוועגונג פון אםע־ ריקע. אונזער מיפארבעםע־ האט זיך דערפאר געווענדמ צום ח. יסייפמ־ יטטעלער םיפ אייניקע פראגן אין יסייבוח צו דער ייד״סעי ליטעדאטוי און זשורנאליטמיק אין אסעריקע. אויף דער פראגע: װי האלמ עס םים דער ״דייסער פי־עםע אין אםעריקע און װאם זענען אירע פערםפעקמיװן? ענטפערט ה. ראגאף: — װאס אנבאלאנגט דער צאל ל״ענעד יסםײט די ייד״סע פרעסע אין אפעו־יקע אייף איין א־ט. די יוגנפ לייענם נמעט נ״סט קיין ייד״־, דעץ־ גרעסטער פ־אצענמ ״דישע קינדער, װאם ײערן געבוירן אדער דער־ צויגן אין אםעריקע, רעדם און לייענט ענגלייס. די אימיגדאציע פון ײד״ס־רעתדיקע איז פאדחעלטניםמעסיק א קל״נע, אזוי, אז קיין מענ־ לענקייםן םיזאלן צוקומען גרויםע םאסן ייד״ס־לייענער זענען נ״סטא דער לעזןןר פון דער יידישער פרעםע איז בעיקר דער מיטליאײקער און עלטערער ״ד, וואם איז דערצויגן געװארן אויף ״דיש און איז דערביי געבליבן. פאראן אויך א גדופע אינםעליגענץ, ײאם איז צוגעבונדן צז יידיש. דאם זענען די געשוווירענע לייענער פון די יידישע ליפערארישע און געזעלשאפטלעבע זשותאלן. די אימיגראציע ביים היינטיקן פאג קלעקט קוים דערויף, אז די צאל ל״ענער זאל נישיט קלענער ײערן. דערביי דארף טען געדענקען, אז דער םיראזש פון די גרעסערע ״דיש־אפעריקאנישע צ״טונגען איז גאר א גרויסער. אין ״סארײערםס״, צ. ב״ דערנ״ט די צאל לעזער ביז 200.000. פארשםייפ זיך, אז ב״ גרויסע אנשטרענגונגען װאלט םען דעם טיראזש געקאנט נאך אניםל פארגרעסערן, אנער נישפ אויף א םןי. בכלל גלויב איך נישט, אז מיזאל מיט קינםטלענע םימלען קאנען ידעת״ן צו גאר־באדייםנדיקע רעזולםאטן. דערסאד קאן םען זאגן םיטן פולן מויל, אז די יידישע פרעםע אין אסעריקע װאקסם אין קוואלימעמ. די יידישע פרעטע חאט א סך גע- ײיחקם דערויף, אז דער עולם זאל ווערן אינםעליגענטער. קולטורעלער. דער זעלבער עולם ײירקם דערנאך צוריק אויף דעד פרעסע. דער לייענעד פאדערם ב״ם חיינםיקן טאג א םך טער, ײי טיט יאין צוריק פון זיין צייםונג און די ציים־נג מוז זיך צוסאםן. עס ײעדן צוגעצויגן אלץ מער שריפטשטעלער און נעסערע. אין אלע אםעריקאנער צ״מונגען רעכנמ מען זיך שפא־ק םים די םײנוגגען פון דעי יידישע־ ס־עסע, םיציפיחס זי, מירופט ארויס אירע רעדאקטארן אויף באדאטונגען און איר השפעה איז בכלל קענםיק. — ײאס איז טיט דער יידיטעי שול אין אסעריקע? — די באײעגונג פאי דער יידישע־ שיל שט״מ איין, װי דא אין פיילן, אין די הענם פון ארבעטער און סון אביסל אינטעליגענץ. צו זיי געחעין די ארבעםעד־רינג־שולן, די שלום־עלינם־שולן און די נאציאנאד־ -אדיקאלע שולן. דא גייען אלץ קינדער פון ארבעטעי. קליינער געשעסטס־ ל״ם און פעדלעד. די גרעסטע צאל שילן זענען פון ארבעמע—רינג. געװיס איז עס זייער א װיבםיקע טעטיק״מ, אבער צופיל בחות קאן םען דא נישט לייגן. די צאל קינדער איז א קליינע. דערצו קאנען די קינדער לער־ נען אין אט־די שולן ערשט נאך מיטאג, נאבדעם װי ז״ קופען פון די אלגעםיינע שולן און דאס איז א גרויםע שטערונג. סיזענען אויך *א־אן עטוענע העברעישע שולן. גאר א סך זענען פאיאן ישיםית און תלפוד־ תורחם. םירעדט דארםן, נאטירלעך, ״דיש. טיזענען אויך *אראן אייניקע יידישע שולן. וואם שט״ען אונטער דער השפעה *ון די קאמוניסםן. אבער דאס זענען םירוב שולן, װעלנע די קאםוניםטן האבן שוין גרייםערחייט וי