Literarishe bleter · 1930-12-12 · 50 (12.12.1930) · p. Seite 948

ן?יסעדז4די׳2ע 3?עסעד נ*ם. 49 (314> זײס 948 *־**יבער דער ײדישער פארג^נגענד־גײט איד װארשע ד״ר סיפער רעעערירט גענוי וועגן דעם ןןכהויב סון חםידיזם אין װאר־נע אויפן םרך פון מאםעריאלן, װעלנע געפינען זיך אין די מלוכה־און נמינע־ארביוון. זיכערע ידיעות וועגן א חסידישער שמרעמונג אין װא-שע האבן מיר אין 1780, װען םיאיז פארנעעומען א ויכוח צווישן מתננדים און חםידים אין פראנע. דער עדשעער חפידישער רבי, וואם פאינעמט א אנגעזעענעם א־ט אויף פראגע, איז געװען רי יזוהע בנימין, א פענױער פונם כאריסםן פשיפכער ייד. פראגע איז געװען דעד זיץ־ארט פון הסידיזם, — כעת אין ווארשע גופא באזעצן זיך םתנגדים און משבילים. די רעגירונגען האבן אפםמאל געשםיצט די מתוכילים, אדן גע־ װאלפ מים ז״עי הילף צעבדעכן די ״דייבע רעליגיעזע םראדיציעס. עס איז אפםמא־ געזואפן געוואדן א בונד פון מתנגדים און חסידיפ קעגן םתובילים־אפץורפים. דער קאמף תאם אנגענומען שארפע פארמען און דער־ גאנגען ביז צו א הרם קעגן די ״דייםשן״. דעד בונד פון מתנגדים און תםידים דויעים כיין אויפתומאנד פון 1830. אין די צייםן פון רוםישן -עזתוים האבן די מתנגדים געפינען שםיצע ביי דער רעגירונג און זיך דעיוו״םערם פון די מםידים און געתואפן?עגן זיי א פראנמ. דער רעפע־ דענם ציםירם א ר״ דאעומענםן־מםירות, װאם שםאמען פון מתנגדים קעגן הםידים און װאם תוילדערן ממילא די הםידיתוע באװעגונג. — דער רע־ פע־ענם האם פאנאנדערגעװיקלם א בר״ם בילד פון דעם דעמאלםינןן יידישן לעבן און זיך אפגעתומעלם א־יף א ריי פערזענלענקייטן פון דער חסידיתזער און מהנגדיתוע־ װעלט, װעלכע האבן געתופילם א ראלע אינם יידישן לעבן צוריק מים איבע־ 100 יא־. אין נאמען פון דע־ װאלשעװער יױוא־אפם״לונג האט ׳. יאשונסקי ג2דאנרוםדירעמד2נם2_פארזייערע^װנםער2פאנם£_פ£רנ^אג[^___^^ פארראג ב♦ סלעצדייז פאלק דהײילפערין מעשהס פױ פארצײטז אינהאלכי: דער מלך און דער בעטלער. דאם שפיגעלע. תולמה־המלכס איידעם. םשיח דער דערלייזער. משה אין מדין. ברויט אויפן װאםער. לנזן-װאװניק (פיעםע אין 3 בילדער). פרייז 3.60 גןריטיק. .מעשה איז נישט בלויז פאנטאסםיק, נאר אויך האפן אויף בעסערם, אויף א שענערע צוקינפט. דאם איז א געוויסע מאראלישע םיסםעם. די לעבנם־חכםה פונם פאלק שמעקם אין זיי. — פאלק היילפערין האם דא אין זיין ביכל ארויםגעװיזן דעם ריכטיקן חוש פאר אם די דאזיקע עלעמענטן. ...אין אלע אילוסםדאציעס (פון יונגן קינםםלער מנתם) איז די ליניע א״נהייםלעך דורכגעטראכט. זי איז באראק. ...א ברך אין ווארם און בילד נישט בלויז פאד קינדער, נאר אויך פאר דערװאקםענע״. נםת5י װיינינ (״װילנער טאג״, 1928 ׳. נומעױ 248). פ;>רלאנ א. י. צ ו ק ע ר, װ&חסע ע רשט דערש י נע ן : לינדזײ בײ 3. די רעװאלוציע פװ דער מאדערנער ױגנט — פרייז 7.60 ז^. — לודוױג רעז - די מלדחמר־ז 2 בענדער — 11 ניאדן. .ב2 1ז1ייע16בא ,"ז6ו1סץ8״ .ק5 .13.196 .0 .*.ק (דר״ פארם־אגן פון דער היםטארישער קאמיםיע ביי װאר׳טעװער פי״נם פון ייװא) װי סיאיז שוין ביי אונז געמאלדן געװען, איז אין לאקאל פון װאישעװער ליםע־אטן־פאריין פאיגעקוסען אן אװנם פון דער היםטאדי־ שע־ קאמיפיע בײם װארשעווער ״װא־אפט״ל. עס האבן דעפערירט ד״ר ד. מאתלער, ד״ד ע. רינגעלבלוכ און ד״ר יצחק שיפער — די מימגלידער פון דער היםםארישער קאמיפיע -- א ד. ם. ״בילדער פון דעי ״דישע־ פא־־ גאנגענה״ם אין ווארשע״. ד״י ד. מאהלער האם געהאדםן א פארםראג איבער די ״דן אין װא־שע צום םוף פון 18־מן ׳״ה (״דישע גאםן, בא—פן, אפשםאמוגגען). יאגע פון די ״דן אין װארשע. זיבם רעם יא־ 1527 איז אין ווא־שע חל פא־ ״דן רער פא־באם צו וװינען און צו האנדלען. שפעםער װערמ גע־ געבן ײדן די מעגיעכק״כ א־״בצוקומען ק״ן װארשע צוויי וואכן פא־ רי זיצובגען פ־ן כ״ם און צו פא־בל״בן רא ביז צװ״ וואכן באבן שליםן פון פ״ם א חוץ דעם באזעצן זיך ״רן שוין אין 17־םן י״ה אין די הויפן פון די פ־יצים. װעלכע פלעגן בישם ז״ן אובםע־געװא־פן דער שםאםישע־ ארםיניבמ־אציע און גע־יבםם־וועזן. דער רעפעדעבם גים איבער געבויע ציפע־ן וועגן די יידן אין װא־שע צופ פוף פון 18־םן י״ה אויפן יםוד פ־ן א־ביוואלישע מאםעריאלן, צװישן אנדערן פון א העביעישער ציילונג פון דעם יאר 1781. די װארשע־ װע־ יידן שםאמען פון אלע קאבםן פון דע־ אמאליקער פוילישער מלוכה. מען קען אבע־ בבלל באמע־קן, אז די ײדן פון ווא־שע גופא קרמען לרוב פון גיעםערע שטעם, ווי לובלין. ק־אקע, בשעת די פ־אגע־ יידן האבן זיך רא־ט באזעצם פון דעם נאעבםן מאזאװיע און פארלאשיע. לויט בארופן איז די ״דישע באפעלקע־ונג פון װא־שע איבם יאר 1795 באשםאבען העלפם פון םוהרים, קדעמע־ א. ד. גל. און תעלפם פוז בעלי־מלאכ־ת. דעד איבערוויגנדער רוב פון בעלי־מלאכות איז באשםאבען פון שנ״דער, קירזתהע־ און אנךעיע באךל־פאכן. אין יא־ 1765 חאמ ווארשע געצ״למ 2519 ״דישע נפשות, דעדפון אין פראגע 70. דאם רוב פון ווא־שעװער ״דן האט צו דער דאזיקער צ״מ באװוינם די גאסן םלאמאצקיע, ביעלאנםקא, כענאםארבקא און פאםשעיאװ (דעם היינםיקן טעאכע־־טדאץ). די צאל קינדער איז פארתעלטנישמעםיק זײער קליין צוליב דעם, װאם די עלטערן פלעגן זיי אין א םך פאלן איבער־ לאזן אין די פראװינץ־תוטעט און אליין האנדלען אדער באשעפטיקן זיך מים םלאכה אין װארשע. אין יאר 1781 באטדעפם די צאל ״דן אין װארשע 3191. דערפון אין פראגע 797. פון דער גאנצער װארשעװער באפעלקערונג 96.143 האבן יידן באט־אפן ג3.7%. גאך דעס גירוש אין יאר 1784 פאלמ געװאלטיק די צאל ״דן אין ווארשע און באם־עפט צום סוף פון דעם יאו בלויז 959 נפשות. פון דאנען אן הויבט ווידער אן צו װאקםן די צאל ״דן אין ווארשע און אין יאר 1795 באםרעפט זי 5554 נפשו.ת. דער פרא־ צענט יידן אין ווארשע דערגרייכם די גרעםכע נארמע אין יאר 1911, כמעט 38% פון דער גאנצער שםאםישער באפעלקערונג. ד״ר ע. רינגעלבלום רעפערירט װעגן שטיאל זביטקאװער. דער רע־ פעראם איז א קאפיטל פון א גרעסערער ארבעט, װאם ע. רינגעלבלום גרייכ צום דרוק לויטן אויפטראג פון דער היפםארישער קאמיםיע פון ״ווא. די דאזיקע ארבעכ איז געבויט אויפן יםוד פון ארכיװ־מאםעדיאלן. קודם־כל האכ זיך ךער רעפערענט אפגעשםעלם א־יף דעם פאקכ, װאס ווערמ דו־ך א ם״ל אפגעפרעגכ: די אפשםאמ־נג פון דעם גרויםן פ־אנצויזישן פילאזאף אנ־י בערגבאן פון שםואלם משפחה. דער רעפע־ענט ציבירט א ב־יוו פון בע־גבאנם א פאנועי צו א״נעם א װארשעװער בערגסאן. דערנאך האם דער רעפערענט א־ומגערעדם אלז״םיק זביכקאווערס טעטי־ קייט: ז״נע ליפעדונגען פא־ דעם פוילישן און רופישן מיליטער, ז״ן ריזיקע םעםיק״ט אויפן געביט פון אינדוסטרי, ווי למשל גארבער״, ברויע־״, פ־ארוקציע פנן פע־קאליקעם, האנדל ובדוםה. עי ברענגט פיל איגםע־עבאנטע פאקטן, װאט אילוסט־ירן שמואלם גרויסע פעיקייטן אלם אינרובט־יעלער. צום סוף חאמ דער רעפערענט איבערגעגעבן פרטים וועגן שמואלם משפהה, און בפרט װעגן ז״ן פרוי יהודית, װאם האט געשריבן בריוו צ־ם קיניג אין פראנצויזיש און באט״ליקט זיך אין די באדימטע אכיפות פון דע־ ליטעראטן־װעלט אין די א. ג. דאנערשטאג־מיכאגן. - רינגעלבלום שםעלט זיך אפ אויף א ריי לעגענדעם, װאס זענען *א־בונדן םים שמואל זביטקאװערם נאמען, און זובט צו זיי געשיכטלעכע באװייזן.