Literarishe bleter · 1930-12-12 · 50 (12.12.1930) · p. Seite 943

ןײס 943 7יס׳״דז>רי^ע 3?1908 נ 09. 50 (343) * :״ ארנז האט נןנד גע-פעצם א נענישע האנט, יװאם װאאט ד• דאזיהע ׳םםאריןע םפדוזע־נע נעילאזם אין באװענוננ אין דעד פאיםין פון דוםישן האלןזם. דער אויפ׳םם,אנד הא׳ם זיך גענויםיקם אין כצי-זײן, װאלם עם ני׳םט גענעבן דע־ נעיםםדטעד און:י־עם-נע־עםדםעד י׳ם־אצ, װען עד װאלם נעזען דעם אינםע־עם פון אויפ׳בםאנד פא־בינדן כוים זײן זאך? יייר תאבן גע־א־פם דיאבן נעלם, ■•םראין הארם ־אך די ק־וין פון מםו;. װאם װארם ע־ ני׳םם נעינעבן פויצן פא־ דעד ־בננחה, אז ער װעם דא נעפונען א פאםע־יאנד? מיר זענען נעוױען פא־אינםערעםידט א־ן באנק־אם פון מאםקװע. ררםיאנד האם :א־ פאפי־ן־נערם. װעד דען אויב :ייצם ־•ב־אר א־ן װא־־םע, בע־ד־ם׳עעװ. װיאנע, בראד װאאט נ־־צם נעקענם פאדקרענערן דעם װע־ם פון ד־ פאפיח? האם דען פים (אן ענגר־״כע־ כ־־נ־סםעד) ני׳םם. געקעםפם ם־ם פדאנק־ײך ייוים דעם יצםײנע־? און אזו־װי ם האם זיך נע- האנדרם װענן באפ־ײען ־אפ יאנד. איז דען נעװען עפעם א מ־םי נישם מאראר־־צ, מים װעאבן םיװאא-ם ז־ך נ״צם גערו־נם קאר־ע צ־ מאכן די נ־ד־נהנר״־עבםיקםםע זאך אין דעד פאא־םיק, די צע- םײאוננ פון פויר;? מייד האבן ז־ך גענויםיקם א־ן ־םפ־אנע;, א־ן א נעהײם-פאאיצײ א־ן דעם צא־ם מ־איםעד, אכא-הפה־ת איז אונז יצם־אדק געאעינן נע־וע;, דע־ יצונא זאא נייצם אדוי־כדד־ננען אונזעדע אונםעי־נעמונגען, אין א־נזע־ע בא־וענוננע;: װעד דען או־ב נ־־טם ־ע־ ײד א־ז נעװען פאם־ק צ־ אזעאכע םאפאםע דינםםן א־ן דעם פויאי׳טן אויפיםםאנד? אזוי װי מיר ײאבן נאי־נ־יעם נעםון א־ן דעם ענין, אזוי װי מיר האבז אפיאו אפגעװא־פן זײע־־ע נײםם־קע פא־־צ־אנן א־ן דעם פ־ם, איז װעד האם אוינז דען ניעם אײפמע־קזאמע־ און :עניםעד נאכנע׳צפיאנירם אין די צײיםן םון ד־ב־ם־צן א־ן דע־נאך פאםקע- װים׳םן1)? די ײדי׳עע ׳טפיאנען האבן אר־־םנערופן א דעאקצ־ע פון אינ- זער זײ׳ם. מיד האבן נעהאננען, מ־י האבן נעמ־זם הענגען ײד;.2) דאס פוירייםע פארק האם זיך נענויםיקם אין דעם, אז פ־עמדע מרוכות זאצן עם אנעדקענע;. ״און דעד עמדעד, פא־היזקםעי- ײד — װי סיזאנם אן עיננרישע־ ־צ־״בע־ — יםמײכרם בעת ע־ ק־קם אוי־ קינ־נן א־ן פערקעד, װאם זענען א־ם אונםעדרינן, װא׳־ום דע־ ייד פי־ט אן דורך נאר־ און םארענם מים ארע ענ־נים פ־ן ״־ װערם. אזוי װי אין פ־ירן האם יעדעם דאדף א— ק־עם־נ־מע־, — א "־ װי ־עדעה פריץ ז״ן מעקאער, אז־י האבן או־ך ארע קאב־נעםן, ארע מיניסטארן, ארע פא־ראמענםן. אר־ע בירזינ־עם זייע־ע יידייםע מעקרעדם. בקצו־ (הרוא־ זאר ד■ צוק־נפם נעניםן פון דע־ ־אז־קע־ דעדפארוננ), יעדע־ אויפ־צםאנד נעפ־נם ז־ך אין אזא מצב, אין אזערכע באצײנגען מים די ״דן, אז מען דאדף דעש דאזיקן ערע־ מענם אדעד געװינען, אדע־ רבר־הפהות נײםדאר־זירן, יד־ עד זאר נישם בדעננען קײן ינ־אדן ־י ־ע־ואר־צ־ע פ־ז •!״ נאװעמבע־ האם :י׳םט נעםון נייםם דאם ע־׳םםע און נ־׳םם ־אם צװײטע.3) די פיראנםדאפ־ע. יצבר א־ן פ־ראםאפ־ע װארםן די אנפ־רע־ פון אויפ־עםאנד געדאהפם פ־דן א־־פן װעג פון א בעםע־ע־ פארי׳־ײק רנבי די ײדן. זארן די ײדן וױם;, אז אזוי ראנג ־ועם דויעדן דאם נע-ונד זײן, די אומנריקן און דאם אפהוזקן פון י־צ־אר — װ־ ראנג פוירן װעט נישם אויפיצםײן תה־ת-המתים. א־ן ־ע־ע דעװאלוציע אין פוירן זאר װים;, אי די ״דן קענען א םך יצא־ן ביעננען מאםק־וע מ־ם די דאזיקע נאד-אי־־נ־נערע נעדאנקען װענן דע־ באפ־״וננ פון פוירן און פון די ״דן, װענן דעם, אז זײעד בײדעם נודר איז עננ געקניפם און נעפראבםן — ענדיקם מארנאצק־ זי־נע םיצעקא־וע אויםפירונגען װעגן דעד ײדן-פ־אגע. 2) אין דער אמתן איז אחױן א הייפד פאי־ש־יפשע ם״אפעשיאנעדע •ספיאגען אין װאיימע דאש רוב באינױדדיקמע אין •ד£יא:אז*ד געריעז אומ־ •־.־רדיק. 3) איך האי געהעים פרץ א געײיסן נזקוי, אז אין ה־יפנדקװאדמי־ איז גערךמען א געהייסע־ אגענצ פון י־ב־אל פון יעגע גובעיניעס א־ן האמ געװאדמ בא־האנדלען מימ דע־ בוילי־מע־ יעגײוגג. אבע־ מיר האבן צו־׳גומאיק ־אמוילי־ב געמ־אכמ, מיר האבן צופיל צימים פאימ״ימ אין דע־ צי־ימ פון דע־ דאזיקעי קאמפאגיע, װער ײײבמ צי מיי האבן נײװב געהאנדלמ צופיל קאװאלעייעמעסיק בעת דע־ גאנצער מלהמה און אין דעי גאנצער פאלימיק, אז םיר זאלן קענען אונמערהאנדלען מימ די יידן. םיר חאבן געװאלמ פירן אונמעיהאנדלונגען אבער נאר םימ קריסמלעבע מלובוחי תגם מאםקװע א־ן פרייםן זענען געװען ז״עד אפיקורם״מע. אויןי אלע פארבאטן, און הנם קײינער װעט זײ נישט באװײזן, אז זײ זעגען ײדן. די דן>חטיקע ײדן, פארבונדן מיט טויזנטער םעדים םיט די ײדן פון פוירן און פון גאנץ אײראפע, קענען א סך טערער אויפטון, אײדעד ראם דוכט זיך די רוסן גוםא. זײעדע פא־באגדן זענען אויםנע׳טפרײט איבערן נאנצן אאנד זײ פיירן אן טיום אאע האנדאם-אפעראציעם, זײ ה$בן דעם גרעםטן, הנם נ־יצט-אנזעעװד־קן ן>נטײא אין דער אינתםמ״־יע. װי אוטעטיום און אין פויאן און בפרם אין דער אײגנטאעגעד מאםקװע, זענען זײ די פאדמיםאעד צ־ו־׳צין דער רענירוגנ און דעם גרעסםן טײא אאנד-רײכטום. אין דער דוסי- שעד אדטײ, װאם אאנעחט אויף פויאישער ערד און אין אויםאאנד אין דער נאנצער טעטיקער א־מ״ זענען ז״ איפעראנטן פ׳ון אאץ, װאם דאס םיאיטער באדארך. די נאנצע נידעריקע מעדיצין פון פעטערבורנ, רינע, װיאנע, מינסק, װיטעבסק, מאהיאעװ, נראדנע, ז׳צ־םאמ־ד, קאמענעץ און קיעװ איז אין די הענט פון נע׳צמדטע און נייצם-נע׳צ־מדםע ײדן. אין פעםעירםבורג אאײן איז דא ביז ססס.8 נע׳צמדםע ײד;. א םײא פאחנעמם הויכע צױויאע און סיאיםערישע אמםן. די נאנצע רום״צע םארינע איז איבערגעםואט מיט נישט-נע׳צמדטע ײדן. אויף צװײ םאטראזן-קריםטן נעפאאט אײן ײד. זינט ניי,אאאי איז א־ויף אויםן טראן האט מען קינדער פון ארעמע ײדן אין די פויאי׳צ־ע נובערניעס אװעקנעריםן פונם ׳צוים פון דער פאמ־איע און איבערגעפירט ק״ן םעװאסטאפאא אדעד אין אנידערע האפנשדעט. מען האם זײ א־ו־פ- נעזעצט אויף די שיפדעק;, װו דער ױנגער דור תאט זיך נעדארפם נרײטן צום ים-דינסט. די דאזיקע גאנצע באפעאקערוננ איז או־ם- נעשטארבן אין די דאזיקע ים-קאסערן. עטאעיכע צענדאיק טויזנם פויאישע י״דן איז טײאװײז נעװען אין ידער רוס־שער ארמײ, א טײא אין אנשטאאטן. יידן שמח זיך אין מאםקװע תםיד צואיב נעשעפע ט״אמאא אפיאו צואיב מאוכה-טעמים. א ײד, װאם שמידט ז־ך אבער צואיב ײעאכער ינישט איז םיבה, הערט אבער ינישט אויף גוט צו װינטשן זײן פאאק, ער העחט אפיאו נישם אויף אויף װיפיא ער קען נאר צו מאכן באמױננען אין דער דאזיקער ריכטוננ, און דאם איז, אויט מײן מיינוננ, די שענםטע מעאה םון די משומדיםן םיבאשטעטיקן דאם טויזגטער ב״שפיאן, אז דאס דאזיקע פאאק שםאי־בט נישט אפיאו אונטער א פרעםדער נעשטאאט. אפיאו בײ דעד דאזיקער איבעראנדערשונג פאראירט עם נישט זײן פריעדדיקן פרצוף. בפרם אין רוסאאנר גײם נישט אונטעד י׳צראא אוינטער דער מאםקע, נאכן אננעמען א פרעמדע רעאיניע, עי בא״בט װײטער װי א ײד, װע- מעגם נאידעד סיזענען פונאנדערגעװארפן. די דאזיקע משומדים שטײען אין א קאנטאקמ מיט די שפיצן פון ישראל װעאכע דער גורא האט ארויפנעטראנן. בײ די רוםן היט אפ ישראא, װאם װערט נערודםט אץ זײן ברודיקן מאבו׳צ, די אמונה, אויף ׳ײעאכער ער האט אאײן בײ זיך נעשױוירן אפםמאא אין א מאבוש פון שררה אדער א מאוכה-מאנאפאאיסט, טײאמאא אפיאו אין נענעראאםקע שאיפעם. װיפיא נעפינען זיך אזעאכע נעהײמע, באדײטנדיקע םי- נורן? דער ײדישער א־ער, ײי א נױיםע אדםעדיע, אויפט אדורך ריוםאאנר אין אאע ריסטונגען, — פונם פויאישן א־ענדא־, פונם מעקאער און קרעמער אין בעדדיםשעװ ביז צום כםא-מאכות פון די זעאבסםהעדשער 1 ס־איז זיר נישט שװער פארצושמעאן, װי אזוי א נעזונטע פאאיטיק האט נעהײםן אין אזא פאא האנדאען דער אנםיריוננ סון אונזער אויפשםאנד איז ׳דען דאס נישט נעװען אײנע פון די ע׳־שטע חובות םון דער רעװאאוציע םון ס2-מן נאװעמיער צו פאר- אינטערעםיח האם דאזיקע פאאק, און זײן השפעה, זײן נעשיקטקײט אין קאפיטזרא װענח אקענן דעם צאר? פויאן איז דעיר צענטר פון דעם אײראפעישן ײדגטום, דא האט עד זיך ז־נט יארהונדערטער קאנצענטרירט, דא האט ער נעהאם זײנע מאסן אין די נ־עסטע האנדאס-םקאאדעס; אומעטום ארויםנענומען פון נעזעץ, א־ז ער דא צום ערשטן מאא זינט זײן נאות נעװארן א פריװיאינידםער אײנ• װוינער, יפון דאנען האבן זיך זײגע שטרזר?; פונאגדעדנע׳צפ־ײם איבער אאע זײטן. די ײדן, װאס זענען אאץ אימשמאנד צו םון אין דער מאסקװעד מאוכה, האבן באזונדעדם נאך יענע צירקואא־ן אננע- תויבן בעטן גאט, ער זאא בענטשן דאם פויאישע כאי-זײן. זענען זײ נישט נעװען קײן נאטיראעכע פארבינדעטע פ־ן דער רעװאאוציע? 1) רוםי׳דע גלנעראלן, באקאנמ פון דער אונםערדריקינגלן סון דעם נאװעםבער-או י נו־אםאנד.