Literarishe bleter · 1930-12-12 · 50 (12.12.1930) · p. Seite 942

74'ס812ר'90 120873 013■ 50 (345)!ײס 042 9 ײד נישט ■געדיגט אין דער רוםישער *רסײ. ניקאצאי, װע<כעד ח#ט איבערגעשטינן אצע םיםברויכן פון אן זגוםבאגדענעצטעד ממשלה, האט צונעגוםען בײ רי ײדן אויך די אײנציהע, ז״ער יצעצטע סרײ- הײם אין זײן םלוכד,. מיט אן אוהאז <סון יאר 27*18), װןזם רופט יעהבם זין (ד ה. די ײדן) אין מיליטעד ארײן, האט עד אפנעשװאכט די צונעבונדנהײט פון ד־ ײדן, ,װאם וװינען שוין אךיף דער דאזיהער ערד ססס יאר, צום םהאן. פרײנם פון כואםהװע אין רי םויין־שע נובעדניעס האט ער נעמאכט פאר אירע שונאים. מען דארף סעגען דעם כאראקטער, די פאראורט״אן, דעם םאנאטיזם פון םןייציען ײד כדי םען זאא פארשטײן, אז דורכן אעצטן אוהאז (װענן םיאיטער- דינםט) זענען שםערציצעך באצײדיהט געווארן זײנע אײביהע נא- ציאנאצע מנהנים. דער ײד ■בײם גיעמאן אדער בײם בונ, דער םיתר, קרעםער, איפעראגטנ טאנדײטניק, בעצ-םצאבה — הען נישט זײן און דארף ני׳פט ז״ן צוציב װיכטיקע סיבות קײן זעאגער נישט אונטער דער מאסקװער ממ׳טצה, נישט ערגעץ װו אנדערש. פארװאס זאל ער דאם םארגיםן זײן בצוט אין שצאכט-פע<ד, װאס נײט אים אן די םצהמה אין די רײען פון די אונטעררריקער, דועי5כע עד האט פײנט, װעאכע פאראכטן אים און פארגרעסערן רודך דעם נאך םער רי שנאה בפרט, אז אן ׳עמד קען ער קײגסאצ נישט װעדן קײן אפיציר? װאם פארא גוצן װעט עד ראבן פון נצחון? דעד דאזיקער אוקאז פון צאר, װאס איז צוגיצײך אכזדױתדיה ,ױי ני׳נוס-פאליטיש, האט אונטערנעשנ״טן די עקזיסטענץ-מעגצעכק״טן פון דער דאזיקעד א־מניציקצעכער באיפעלקערונג, װאם איז אבער ביכואת א םך אוים- צוטון. רער אוקאז האט נענלעך נעשטעצט אין םכנה דעם צװװקם סון די ״ח, מיט װע<כן זײ דיאבן זיך פארט״דיקט פארן אונמער- גאננ. דאם דאזיקע אײננטלעכע פא<ק איז נישט אונטעהנענאננען ביז הי״נט נאר צוציב די אײגנשאסטן, װעלכע אונטערשײח אים פון אנרערע פעלקעח םיט א דײטלעכן מזרחדיקן פנים, מיט זײן אפנעזונדערטקײט, םיט ז״ן נע-וגד זײן אין םשך םון 20 יאדהונ- דערטער... ■דער ײד קיקט ארום זיך און זעט גארנישט אחוץ חוזק און עקל. רעריבער האמ ער זיך אין זיך אלײן פאדשלאסן, דאם איז כאזונדעד שײך די ײדן אינטעד דער מאסקװער ממשלה, װארום אנדערש איז אין מערב-אײראפע װו דער ײד איז נאכן אפנאצן פון רער בארד און גאכן אנטון א נעװײנלעכן סצבוש, נישט םער װי אן אויסצענדער. דער דערםאנטער אוקאז פון צאר האט די פעיקסטע ױננט פון דעם דאזיקן פאצק אויםנעשטעלט אויף א מצחמה-נעפאר — אין רי ײננסטע יארן תאט מען בערופן ייח צום םיליטער-דינסט זײ האבן צוציב רעם נעהאט א טאפצטן שאדן: ראשית צוציב דער פארקצעגערינג פון דער באפעלקערוננ בעת םארשן, שצאכטן און מצחםה-םאטערנישן, צװײטגם צוליב דעם, װאם ם־האמ זיך פאד- םינעחט רידםדעם די צאו5 חתחנות. רער ײר קען האד נישמ לעבן מיט זײן פרוי אין דוסישן לאנער. האם האמ אויך נעשטערט די יידן אין פחט פון סםחר און פרנסה. דער ״דישער םאצדאט האט נישט געקענט בארײכעח גישט זיך און נישט די מש&חה אנדערע אוקאזן האבן אזוי פארשאדפט דעם םיציטעוי-פאבאר, אז ײרן האבן זיך מיט נאדנישט נעקענט אויםקויפן, חנם אנדערע קצאםן איז דאס יא נעװען דערצויבט. שוין פון צאננ אן תאבן די ײדן נישש נעטארט זײן אין די אײגנטצעכע מאםקװעד נובערניעס. ז״ האבן נעקענט פאדבצײבן בלויז אין די פויצישע פראױינצן. דער האזיקער זײער שװעדער אוקאז אױ אבער נישט א&נעהיט נעװארן שטרעננ, יעדנפאצם אין די צײטן פון דעם צאי־ אצעקםאנדער האט ער נישט נעשטערט די האנדצס- באצױננען. ערשט אין די צײטן פון ניקאצאיען חאט מען פארשארםמ ד• ק־־אפט פון דע־ם נעזעץ. מען האט שטדעננ פארבאטן פויצישע ײדן אריבערצומרעטן די אנגעצײכינטע נרענעץ. אזוי-ארום תאמ ויך די רוםישע רעניהונג נעװארפן אויח אצץ, װאס רי קלונע טאצע- ראגץ האט פריער נעגעבן די ײדן. צװײ ז״צן פון דעם דאזיקן פאלק די באפעלקערוננ און פרגסה תאבן זיך א װאקל געטון אין דער דיזיקער םדינח פונם צאר. אין די פוילישע נובערניעס איז דא מע- רעי יידן איידער אין נאנץ אײראפע תנם ק״ן שום םטאטיסטיק האט נ־שט באװיזן פעסטצוששעצן אפילו עצ-פי ערך די צאל פון דער דאזיקער באפעצקערוננ. װאס פארא מאםע אומצופרידענע בילח די דאזיקע ײח און ױאם פארא פאצגן װאלט, ׳דאס נעהאט פאין אױפשטאנד בײם בונ^ י הײנט זענען דא א םך ײדן אין די רוסישע גובערניעם נישט נעקוקט — ס׳בלײבט אבע־ א פאקט, אז פ•; אאע ז״טן האבן זיך נעשיט אויף אים םתנות אין נעצט,אז ם־האבן זיך נעמאלדן פרייװיציק^ װאם זענען גרייט נעװען םקריב צו זײן זיך פאי פויצנס פרייהייט נישש דא איז דאם ארט זיך אפצושטעלן נענוי אויף די ײדישע בצוט-קיבנות אויף רי שיאכט-פעלדער. כמעט אין ארע פולקן זענען געװען קאענערע אדע־ גרעכעע אפטײלונגען פון ײדישע פ־ײוױציקע. צענטליקיער זענען אויםנעצײכנט געװא־ן פאר העל- דישקײמ און מיט אויף דער טצחםה, צענטציקער האבן דעדנאך יא־ניאנג געציטן אין די תפיסות און אויפן קאצטן סיביר צוציב זײע־ באטײציגוננ אין פויצשן פרײהײטכ-קאמף. םיט אײן װא־ט — דע־ אנט״צ פון די ײדן אין פויצשן אויפשטאנר בצײבט אײנס פון ד־ שענםטע בלעטצעך אין דער יידי־ שע־ נעשיכטע פון פויצן. ד׳ע־ אנטײצ פין ־־ ײרן װאצט נעװען א םך בארײטנדיקער, ױען נישט די טניעית טצד דער פוילי׳טער בורזשואזיע און שציאכטע. דאם דאזיקע ג־ט צ• ד׳ער שוין דיערטאנטע־ אםטראװםק־, װעצנע האלט, אז א בונד, א קאאציצ־ע טיט יי ײדן, װאצט פא־ פײצן א םך טע־ בא־״ט אײרער דיפצאמאטישע א־נטעדהאנדצונגען מיט ־• אויםלענדישע טצוכות. אםטראװםקי טײנט, אז אפ־לו די ײדן פון רופלאנד װאצטן זיך טאסנױײז אנגע־עצאםן אינם אויפשמאנד ״זײ האבן נאר גע- •וא־ט א״ה א־נזע־ם א װונק. זײ האבן טק־.א נעװען די פויצישע ײד;, פ-נקט •וי זײ װא4טן עפעם נעהאט, אבעד אחוץ ידיעות, אז -א א־ע־ דא־ט תאט םען געהאנגען א ״ר, האבן ז״ נישטו נעהערט קײן שום דערם־נטע־וננ טצד אונז״. 11 נא־ אינטע־עםאנטע נעדאנקען װענן דער ראל און בארײטוננ פ-ן רי רוםישע ײדן פא־ן אויפשטאנד, זאנט ארוים דער ארינינעצער פײצישער ציטע־אט, דער װייטזעעדיקער קצונער און דרייםטער רע- װאלוצ-אנער, טא-ריצי טאדנאצקי, דע־ ע־שטער, װאם האט אסט״ דעקט די יױנ־ע־בא־ע שיינקײס, װאפ א־ז באהאצטן א־ן די װערק פון ט־צקעױיטשן. םא־נאצקי איז נעװען דער, װאם האט אננעװיזן ר־ ד־בײ־קע װענ;, א־ן װעצכע ס־דאז־ף נ״ן דער פויצייטער אויפ׳■ שטאנ־ ער האט עם פ׳-ן ע־שטן טאטענט אן געזען די פעצערן פון ״,ר *ײצ־שעי רעװאצוציע, און פ־ט זײנע פראםענדיקע חעדעם, נע־ תאצטן א־ן קצוב פין די א.נ. פאט־יאט־שע־ נעזעלשאפט װי אויך ט״ט זײנע נישט-װײניקער התצהבותדיקע אויפרופן אין נאם און דרײסטע א•; םימיקע א־טיקצען א־ן רער פדעפע האט ער אויפנערעקט די שלאננען, ױאם האבן זיך באהאצטן אין בוזעם פון דער רעװאצוציע, א-ן װאם האבן זי שפעטע־ צעביסן און צו נרונר נעב־אכט. פונקט װי א־ינינעל טאדנאצקי א־ז נעװען אויױ אצע נעביטן פון זײן טעטיק״ט, אזוי א־ז ער אײך אין זײן באצ־ונג צו ײדן און צו דע־ אפשאצװג פון זײער ראל פא־ן אויפשוטואנד און נעמ״נט האט עי, שרײבנד-ק ז״ן נעש־כטע פ■; :אװעטבער-אויפשטאנד אויו־ דע־ עטע־אצ־ע, :־שט בל־יז דעם אײפשטאנד, װאם איז נעװען. נא־ ־עם א־יפשטאנ־ שעת- לבוא — ד־ צוקונפטיקע םרױ־ה אקענן פויצנם תצין — רוםלאנד ד־ דעטאקראטן, צו װעצכע טארנאצקי האט געהערט א־ן א־יסלאנד, האבן א־ן צוקונפטיקן או־פשטאנד געלײגט האפענ־ננען אײף דעם פאלק, אויה דעם פויע־, װעצכן די דעטאק־אטן האבן צונעזאגט פר״תײט און גצײבבאדעבט־גוננ, או; ־ע־ ע־ק־ — באפר״וננ פון דער צײב-אײננשאפט: םארנאצקי האט אה־ץ ־עם געװאצט :אך נעװינען ד־ '־םישע ײרן, ־ועצכע ער האט .געהאלטן פא־ ״א נ־־־םע איטעייע פון רוסצאנד, װאס צויפט אדורך ־ו־כן לאנ־ א־ן אלע ־־בטונגען — פונם פויצ־שן א־ענדאר, פונם טעקלע־ און ק־עטעי אין בעידיטשעװ ביז צ־ם טראן פון זעצבסט- הע־ש-ע־-. ־ע־ קאפיטצ ײעגן ד״עי יאלע פון די ״דן א־ן רוםצאנד בכצצ א־ן פא־ז א״פשטאנד בפחט,, די בא־אקטעריםטיק פון די רוסישע ײין א־ז א־־ג־נעצ און א־נטערעכאנט פונקט װ־ זךלץ, צו װאם ביהאט זיך :אי צוגעי־יט דעי דאזיקע־ נא־ן. םיאיז דעי־בער כראי צי ב־ענגען ױערטלעך טא־נאצקיפ מײנונג װענן די רוםישע ײדן, ־ועלבע איז אנב בטעט ד• זעצבע װי פ־ן דעם שוין דערמאנטן אםט־א־וםקי. ״די שצעכטע פאציטיק פינם איצטיקן צא־ (ניקאצאי דעם ע־שמן) האט ציגענ־ײט א שלעבטע אונטע־׳שטיצוננ דער יאך םונם 20 (נאװעםבער-אױפשטאנד). ק״נמאצ פריער האט א