Literarishe bleter · 1930-12-12 · 50 (12.12.1930) · p. Seite 941

זײס 941?י סר&רישס בלסססר נזס. 50 545) * די. ע. בלום/זזזזרשס די ײדן אין פױל־ישן נאװעמבער - אױפשטאנד (מ״נוגגען *ון א פןילי?; ריצע־אט) פון דער ד.ד־;ה — (ד: די >>לע פאאעע פאי־יבטועל־ננע; האב; ײ■?ז ׳עלעכטער װארעב געי-יאב־יעעט רי ׳פ־ינע א־ד״ פץ :*פ־״ען פייא; רא האט א־ב־ילגט;עיעפילט א ־ארע :־׳:: בלויז ־י טרא- ריצ־ע פ,ין ׳ארהונרערטע־ יאנגער א־נטעררדיהוננ א־; פא־־עללאפ־ננ פון יידן, — דא זענע; נעירטע; א•; באטראבט רעאאע קאנהי־ענץ- אינטערעםן פו; די פויא״בע •עטאטטלייט. זיי האב; פא־־עטאנע;. אז די ייד; װעאן פונקט וױ בעת האיעצי־יבקאב אויפעטאנד פא־- לאננע; א געוױס; פרייז פא־ ז״ער טיטה־אױ, אז רי ״ר; ור%א; ת־רם-בל פא־לאננען נוע; זאל אפיבאפן די אלע רעבטלאזע באנ־ע- נעצונגע;, װאם האב; וױ א קאיבטא־ געהאננע; איבע- רי קעפ פון די יידן. פינקט ײ' אי; 'א־ 1794 האב; רי וואר״״יעיוע־ ײדן פא־לאנגט, אז היות ס־האט אננעה״ב; צו ל״בטן די זון פון פ־״ה״ט, זאל טעז אפיעאפ; רעס בילעטז־אפצאל, װעלכן יערעד ״ד האט געט.יזט באצאל; פא־; רעבט צו װױנען אין װא־׳סע. ר• װאריטעװער בירנע־ האבן זיך אקעג; ־עם קאטעגא־״ט ארױסנעזאנט און טאקע אויס- נעפי־ט זייערס. אזוי איז או־ך;עװען בעת רעם אייפיצטאנר פון 'אר 1830. רי ־נזטאטםלייט האב; נוט פא־טטאנען, אז די באטייליגוננ פון ד־ ייר; אי; אויפ׳טטאנד װעט בו״עננען דערצו, אז ייח װעלז פא־לאננע; גל״בבא־עכטינונג אין טטילא רי אפיבאפוננ פו; רי אלע באנ־ענע־ צונגע;, װאס האבן דעס פוילייע; םוחר און בעל־טלאכה אװעקנ־ע- יסטעלט אין נלענצנר־קע פ־ױוילענירטע באר־נגינני!; לנבי זיין יידי״זן תאנק־רענט. רי ראז־קע ט״נוננ באשטעטיקט פול׳עטענדיק אנטאני אסטראװםקי, דער קאטענדאנט פון רע־ װאחסעװער נװא־ר־ע. עי יערייבט אין זיין בוך ״רעױנות װענן די נעזעל־סאפטלעכער רעפארם פון די יידן־: ״איז א געװיס; קלאס פון די קריטטלעכע נװארריסט; תאט אננעהויבן צו ײאקס; די טורא, אז ראס (ד ה. דער אנטייל פון די יידן אין דער נװא־דיע) זאל ז״ נ־ישט נעבן קיין פעלד פאר עפעם פרױוילעניעם... זיי האב; טורא נעקר־נן, ט.ען זאל נײסמ אפ- יסאפ; די האנדלם-באניענעצוננע; בנונע די יירן... זיי האבן דעריבע־ אנגעהויבן הודםן ז״ערע תברים, גװא־דיסטן פון םשדים נלויבן... רי דאזיקע פכלוסר׳סט־גוטע קריסטן (װאס האבן יס-טא־ק נעזאמט. . אז פוילן זאל זיך נייטט באפלעקז מיטן יידנט־ם) האבן אננעתויב; אויםצונעפינען פאר׳ש־ידענע פארװירפ; אקענ; די אנהענגע־ פין טשהם נלויבן, װעלכע זענען א־״ננעט־עט; א■; רער נאצ־אנאלעי־ נװארדיע. די ראזיקע פאיװורםן זענען טאנכע טאל נעװען פאר- דינטע, אץ רי א״נז אבער פון אטתריק; ױ־ט־ זענען זיי נעװעז נרונדלאזע״. נײסט נעקוקט אבע- א״ס ד• אלע טנ־עית, איז די באטיילי- נוננ פון די יידן אין א״פיסטאנד נעװען א גאנץ-באר״טנד־קע, בפ־ט װען טע; װעט נעטעז אין באט־אבט פון א״ן זייט די יבנאה אי; פא־ביםענעם אנטיסעטיטיזס פין רי פױלי׳טע פר־צישע און ביר־ נעלעכע םפערן און פץ דע,ר צװייטעד ז״ט — רעס נירער־קן קול־ טור־נױוא פון די רעטאלשיקע יירן אץ אח־ץ דעס זייע־ באצױננ צו די פאליאקז װי צו זייערע א־נטע־רריקער, הן אלס פ־יצים, הן אלם ׳עטאטישע קאנקורענט;. באזונדערם אקטױו זענען נעװע; ר■ װא־׳טעװע־ יידן, װעלכע האבן נאך לאנגע באט־וננעז אויסנעקעטפט רעם צוט־־ט צי ־ע־ ׳עטאטישער נװארו־יע, אץ צים םוץ װעז ס־א־ז ב־ענענר־ק נעװא־ז ראם ״בא־ד־פראבלעם■׳. ־. ה. צי טעגן ־יר״טע נװא־ריסט; ט־אנ; כערר, האבן זיי געיטאפ; א ספעציעלע ״באבא־דעטע־ ייר״צע נײא־- דיע אין װא־יטע. אין װארשע האט זיך אויך דער זץ פץ דעם בא־יטט; ״רייש; פולקאװניק בע־עק יאסעלעװיטיט, רינם העלר פון קא־סצ״״יקאט אויפיעטאנד, ארוטנעט־אג; טיטן געדאנק צו יסאפן א ייר״ען רייטער- פולק. דער פרא־עקט איז אטת באנ־אבז נע־וא־ז צו4יב א סך טעטיב 1 ר• פולישע טליאכטע װאס האט כטעט ביזן סוך פץ 19־ט; י־־ח נעיספ־לט א דאטינירנדיקע ראלע אינם פויל־שן נעזעליסאפטלעך- פאל־טיש; לעבן האט אץ א־ר שט־עבוננ צו בלייב; ב״ אירע טיטל- אלטעלעכע, פעאדאלע קלאםן־פריװילעגיעס, נעלאז; דעס פויער פא־- קנעכטעט. דער טצב פץ פויליש; פו־ער האט זיך אץ אנהויב פץ סן־טן י״ה כטעט טיט גארנישט אונטערשײדט פון די צייטץ פץ רער אטתע־ פאנשטשיצזנע. דאם זעלבע איז אויך נעװען ט־מ דער ײד־- שעד באפעלקערוננ. באנרענעצונגען פון װזץ־דעכט, ד• נעטאס־ נערופ; רעװירן — אין די װיכטיקסטע פוילישע שטעט טיט װאדשיע ב־אש, באגרענעצונגען פ.־ן ײדישע פראפעס־עם, נ־רוש־ם פון דא־־ר, באנרענעצוננע; פון ײדישן לבוש א. ד נל״ — ראס אלץ האט ערב רעס נאװעטבע־-אויפשטאנר נעטאבט פץ די ײד; א; א־נטע־דריקט;, נערורפט;, רעכטלאזן שיכט פץ דער באפעלקע־ונג. אץ דאך — װי סיזאנט ראס װערטל — בעת א צרה קוטט מען צום ײר א־ן די צײטן פץ אויפשטאנד, בעת ם׳האט זיך גע־ װויג; רער נורל פון פוילן אויוז דע־ װאנש־אל פץ נעשיכטע, האבן רי טאסנעבנריקע ספערן פץ דע־ פוילישע־ נעזעלשאפט אפעלירט צו די פויערן און צו ד• ײדן. אזוי איז געװען בעת רעם אויפיטטאנד פץ קאש־צױש־קא אין יאי 179-1, בעת קאשצױשקא תאט אפעלירט צו דעד ײדיש־ע־ באפעלקערוננ און צונעזאנט איר נלײכבארעבטי־ נוננ אינם טאטענט, װען פוילן װעט באפ־ײט װערן םץ אי,־ע אינ־ םערדר־קער טיט דעס לאזוננ איז נעגאננע; די זאטלונג פון נרבות פארן אויפשטאנד; דאס דאז־קע האט באוװינן ײדישע בעל־טלאכות װי שנײדער, קידזשנער א. א. צו נײען מיליטערישע מלבושים פאר די אנטײלנעטער סון א״פש־טאנד רי ראזיקע האפנוננ האט או־ך באװוינ; די ײדישע ױגנט אין װארשע אקטױו צו באט״ליק; ז־ך אץ ד־ מיליטערישע קאטפן ארום װארשע און צום םור פראביח אפ־לו שאפן א; אײנענעם ײדיש; פולק. אנדערש איז נעװע; בעתן נאװעטבע־-אויפשטאנר רעטאלט איז שוין אויסגעוזאקםן בײ ײר; א דינע שיכט פון אינטעלינענט;, װאס איז דערצױנן נעװארן א־ן רער פויל־שער קילטור, ,ױאס האט געחלוטט, אז ראס ײדישע בלוט, פארגאסן אויף די שלאכטפעלדע־ פץ פדייוהייטס-קאטף פא' פוילן, װעמ זײן דער צעטענט, װעלכער װעט ציזאטענהעפט; רי ײרישע באפעלקערוננ מיט די פאליאקן רי ש״לער פון דעיר ,־אכינער־ש׳ול — די אײנציקע אינבזעלינענטן־ ש״כט בײ די פויליש־ע ייח—איז נעװעז דער הו־פט-העזע־װואר, םון װאנען םיהאט נעשטאטט דעד הײםער רוף צו די יידן צו כאטייליק; זיך אין דעם או־פשטאנד די װענדוננ צו די ײדן איז נישט געבל־בן אן אן אפקלאננ, הנם פון עדשטן ט-אטענט אן האבן די אנפירנדיקע שיפנץ פון אויפ- שטאנד ארויסנעװיזן זײער פ״נטשאפט צ־ רי ײדן. םיקליננט טטשי װי אן איטנלויבלעכע טעשה, אז דער ע־שטעי־ כטעט נעזעץ פץ דע־ רעװאלוציאנערער טאכט, ארויסנענעבן דעס ן* רעצעטבע־ 1830, האט פא־׳עלאםן פאר די ײרן דעם צוטריט אין דער גװא־ריע אין אייסנעשלאסן זײ פון דער פארטײדיקוננ פון דער שטאט נישט וז״ניקער ענגהארציק איז א״ך נעװען רע.ר ת־ינס- טינ־סטער מאדאױסקי, װעלכער האט ם־־א נעהאט פא־ ײד־שע סאל- ראטן א־ן די רײען פון רי פרײהײטם-קעטפער װ״ל... דאם אײדעלע, בלויע בלוט פון די פאליאקן װעט זיך חלילה אויםטישן מיט דעם נ־שיט-רײגעס בלוט פון די איטנלויביקע 'יח. נאך ני־עסערן ענטת־ נפש האט אים פא־־באפן ״טה יאטרו״ איטות-אײדאפע? פוילן האט אויסנעקעטפמ איר פרײהײט טיט דער הילף פון די ײדן. קען דען זײן נאך א גרעםערע באלײדיק־ננ פאר פוילן. דער נײםט פון אנטיסעטיטיזם. װאס האט נעהערשט בײ די פוילישע פדיצים אץ שטאטסל״ט. די מײנוננ, אז יי ײדן זענען א נידעריקערע ראסע, אז רי ײדן זענען נישט ב־כולת עפעם צו טון פא־ פוילן אין דער צײט פ־ן קאםף, אז דער ײד קען בכלל נישט זײן קײן בירנער םון לאנד, און ם׳זאל אים אינטערעםיח דער נורל