Literarishe bleter · 1930-12-12 · 50 (12.12.1930) · p. Seite 938

?'ם9ר§ר'ש7;׳3 50;345/ $;״ס 936 ׳י אויך אין דײגסבהרנ איז פארנעקוםען דן*ם, װןוס נדזזנט $>סמ אין דער נעשיבטע פון גרזיסע ג״סטעד זײ װערן מיט דער צײכ פטרנעמוערמ. דאן םומט די מאאנה םון די טםר׳עיס; מי׳סאפמ דאגטעס און אפי?ו ריטואאן. יצענענז־עם. םארװעבן א<ץ *רום. נאד םפעציעצ איז דאס חא אויף דעם שמיצן תאצאגד, װאם איז נאך עד הױם רײך אין פארש״דענע רעאיניעז-פיאאזאםישע סעסטעם. שפינאזאן ה**ט חער טדצ אויך נישמ אויסגעמיטן דער אינטעלעהטואציסט, װאם תאט אומדערםידאעך נעזובט אדײנצודדיננען מיטן בצויזן ׳עכצ אין די טיםענישן םון ,־ועצט און מענטש, האט נעיאז; נאך זיך גאנציע ׳שפינאזא-סעסטעם, װו מידיאט זיך נעשפ״זט מיט םיסטיציזם און נענצויבט אפ־צו אין נע- הײמע װונדער-װעגן. רײנסבודנ איז צאגנע צײטן נעװען רײך מ״ט די דאזיקע שפ־נאזיסטן. רעשטצעך פון זײ האצטן זיך נאך אויףי ביז הײכט ־א. און װי מאדקם, װארט שפינאזא נעקאנט זאנן, אנקוקנדיק זײ, אז עד איז נישט ק״ן ׳עפינאזיסט... דאס איז נעװארן ממש א קידכע. שפינאזיסטן האבן זיך צםיו' נעשפאאטן בײם אויםט״טש; די רעדעם פון זײעיי ״פירער״. נעװען אייך ״אפיקירסים״, װאם מיהאט פאחט־ײבן אוז אפיאו זײ געאײנט אין חדס. דאם א-ז נעשעען אין רײנטבורנ. אין דעם שפינאזא- שטעטא... היט מען אבע־ פארכטיק אפ די אענענדעם, װאם זענען נעקומען אזוי פאוצ׳איננ-אוסבאמ׳ערקט, װי פאוצאינג די װײט-פרעמרע נעסט באװ״זן זיך דא. דערצ״אן שיוין הײנטיקע רײנםבורנער, װי שפינאזא איז דא אטאר אומנעפאר;, פארחאשט, פאר זײן הײזא און װי יעדער האט מי־א נע־אט זיך דערנענטעדן צו איס. א נוט־ע־ רײנסבורנער תושב האט זיך מרחם נעװען אין נעװאנט צונײן אויפהויבן, און איס אדײנ־ םירן אין שטוב. מותאט אים אפיאו פרובי׳רט העאפן. אבעד װי דיער שס־ינער, האט זיך שפינאזא פון אאץ אפנעזאגט. ער איז אבער נע- װען נע־ירט און געזאאט זיך אויסדדיקן, אז ער װאאמ אײביק װעאן באי־בן אין רײנסבורנ. די נוטע רײנםבורגער האבן טאקע דעפיאמ זײן בקשד.; שפינאזא איז שוין אויח א״ביק אין דײנםבות... דערמאגט טען זיך דאך פון יענעם קאאעניאנט, װאם תאט נאך בײם אעבן פון שפ־גאזא — װען שפיבאזא האט שוין נעאעבט אין האאנ — אויםנעקריצט אויף דעם הויז דעם באקאטטן אוים- שריםט, װאס די צײט האט שוין איגגאנצן פארריבן: װען אאע מענטשן װאאטן זײן גוט, א נן-עדן װאאט נעװען: אבער מיר זענען װ״ט פון דעם, מיר זענען נאך רשעים פון נהנום. יענע נעהײטע האנט, װאם האט דעם אויפשריפמ נעצײכנט, איז נעװען דיער עדשטער מהבר פון שפינאזא-הויז נאך בײם אעבן םון שפינאזא... און רײנסבורנ װ־א אויח אײביק אײנהאאטן דעם אנדענק פון ברוך שפינאזא, װאם תאט חרײ יאד פארבראכט אויןז זײן ערד. די װערק פיז מאהםים גארהי א סרעםיע םאי די אנאנענסן סו, די .ליסער. נלעסעי׳ איז י*י 1931 אין דער ערשסער רײ װעס בעגעבץ װערן דער באריםסער ראםאץ פאמא גאדיעיעװ נו יעדן נאנד װעס צוגץגענן װערן ין ארײנפיר פון די נא• װוססע רוםישע און אײראיעישע קריס-קער װענן גארקין און _<ײן שאפן,_. מיעםפט מימ יראת-הכבוד דאס בוך מיט םאנוםקריפטן. פרובירט מען זיך פארטיפ; אין דעס קאארן קאײנעם שריפט, פון װאנעמ עס פ־אט זיך נאך דער איבערמענטשיעכער פאײס: דאכ איז נישט נע- שריבן, דאס זעגען, א־־ר שטיין, אויסנעקריצטע א״־תױת. א א־בעסװירדיקע אװפזעערין נײט מיט שפיצן-סדיט, רעדט און דערקאערמ אײך זײער שטייא: ־אס איז ד• שאײר-באנק, וװ שפינאזא תאט נעשאײסט זײנע נאעזע־ בד־ זיך מפ־נפ צו ז״ן. אט די שטינן פירן צום שאאו־ז- חדר. טידע־צ״אט, אז ער איז אמאי ארונטעתעפאאן פון דער הויך, אזו פא־ט־אבט איז ע־ נעװע;. מימ פא־ז־בט באקוקט מען די אאע מכשידיס אוי־ דער שאײף- באנק. דער םרימ־טייװער צוזאמענשטעי באװ״נטי מיט װיפיא אג- שטרעננוננ און מאטע־ניש די דאזיקע א-־בינט איז נעמון געװארן. ־אב האט :ישט גדטטע־ט רענאנען צו זאג;, װען ע־ א־ז ־א נעװען מיט פ־פציק יא־ צוריק, אז די א־בעט איז נוט פא־ דענקע־ ז־י קענען באװענן די הענט און דערבײ סרײ אאזן דעם מח װען א־ך װאאט דא־פ; ארבעטן, האט רענאן או־סנע־יפ;, װאיט איך װערן טין שפינאלאס מיאכה... גי־טט װײט פון דער שאײ־-באנק שטײט א קאיין אימעי־ר מיט ספ־יס ש־פינאזא פיענט פון צייט צ.י צייט, אין מיטן דער א־בעט, אהע־ צואויפ;, :עמען א ספ־, ביעטערן נערװעז און עפעס יסיז פא־צײכענע;. יא האט געאעבט דער :אך ױננער און אומרויקע׳י שפינאזא װיפיא מאא פאענן זיך דא בײאן די פויסטן אויה מעגטש-;עבעד דשעות און פינםטע־ן פאנאטיזם, פון װעאכע ע־ האט אזוי פיר נעאיטןן א־ן ־עס ענגן ה־רר האט :אך ארומנעשפאנט א ױננער שפ־נאזא, ,װאס האט נאך נענ־ג געקעמפט מיט זיך, מיט א״גענע שװאבקײטן. ־א איז דערפא־ נאך נעפאאן א :ערװעז-כעסד־ק װארט, ״אס איז נעבאיבן הע׳ננען אין דער אוםט;, װײט פון פ־עמדע אוינ;. ־א תאטי ז־ך ערשט נעפורעמט דע־ שפיןץטע־־יקער נאו;, דע־ שטאאץ-זיבע־ער פון װארבודנ און האאנ, ײאס האט שוין פיא אײכ- טע־ דורכגעפ־רט איבער ז־ך ז״ן א״נענע סענטענץ; ״נישט אאב;. :ישט װײ:ען, :אר פארשטײןן״ אט ד■ ארע אאטע ססריס זענען עס די שטומע עדות פון ־ע- :ע־ שװעי־ער צײט. צװישן זײערע נעאע באעטעד אינן באהאאטן סודות פון א מעגטשאעכן אעבן, פון װעאכן מיװײםט נאך נאגץ װ״ניק. װען די דאז־קע אאע הפציס װאאטן נעקןצמ רעד;ן פא־טריבן און רערװירטוערט פון אאעמען, האטי דא שפינאזא נערעבט. ער האט אבער װײמ נישט נעפונען די רו, װאפ ער האט נעזובט. סיהאט דאך פשױט שפעטע־ געד־אט מיט תפיםה באויז ־אס פא־ב״נײן דאס הײזא. דאס ביסא בראניק פון יעגער צײט דע־צײאם שוין גענוג. אמשא דיער פאא מיט יענעם ױננן םטודענט, װאם מיהאמ חושד נעװען אין האבן באצװננען םיטן ״געפעראעכן און נאטאאזן נפש״. ער איז באשטראפט געװארן מיט סז יאד תפיםה. דעם שטרעננן ־עזש־ם האט ער :ישט אויסגעהארט און איז :אך פופצן חדשיס ןנעשטארב;. האבן דען נישט די פרומע אײט פון אײדען געהייםן ״אומ- שעדרעך מאבן דעס צעשטערערישן נײםט פיון דעם טײװא״? מיט וױפ־א אנשטרעננונג האט מען עם נעדארפן ארויה- ב־ענגען די װעירטעך װאס שפינאזא האט, פון דעס הדר דא, אפנע- ענטפערט אוױ־ דעס דשעות: ״פון די דאזיקע אאע פאדפאאנונגען :עס איך זיך נישט איבעך פא־קע־ט, זײ גיבן מיר די נעאעננהײט בעסע־ צ• אבסעדװירן די מענטשרעכע טבעךי פ־ײנטאעכע באיקן טירעפט מען ארוס, ארויסנײענדיק פון שפינאזא-הויז. ראס שפינאזא-הויז א־ן דײנסבירנ איז :ישט אן עב*; פא־ זיך, אפנע־יםן פון א־ימיקע־ סביבה. רײנסבורנע׳ד שטאאצירן אי; נ־ויסן זיך מי׳ט זײע־ שפינאזא-הויז. זײ יפ־ייט :אך מער, ײאס זייע־ שיטעטר רוםט מען אויך שפינאזא-שיטעטוא. ענטוזיאסטיש צי- טירט מען אײ:צא:ע ידיעיות סון דער כראגיק פון יענעד צייט, װאכ באװײזן, װי רײנכבורנעך נאך אאע געפארן, האבן געזוכט נוט צו זײן צו זײע־ חשובן תושב דא... איצט איז דאם שפינאזא-הויז דא א הײאיקע־ מקוס, און אאץ װאס א־וס רעם הויז װערט פארכטיק אפגעתיטן און מיט פיעטעט באזארנט. קײגער ײאגט נישט אר״נצו- שטעאן די פיס אין דעם הויז. די שװער-קאײנע טייר עפנט זיך פון צ־יט צו צײט פאר ײײט-םרעמדע, פאר די אאע םון יענער זײומ רײגסבודג״