Literarishe bleter · 1930-12-05 · 49 (5.12.1930) · p. Seite 923

זײס 923 ליסעד^די׳שע י-לעסעד 11ס. 49 (344) * קאװסקי אויןי זײן ׳טטום-אשון, װ<*ם זײ ׳}!׳טעצן פ*>ר, די בילדער, װעגן װאס עם האנדלט זיך. קראטקא טאכט זיף פיט אים א שפ?>ם או; ענטםערטו אים, אז ר#>ם פײניקט מען אזוי י״דן, םיזענען ביצדער פון א ײדימן פאנראם. נאט אין היטלן אויגנבליקלעך איז םיניןאװםקי משונה-װילד נעװארן, די צ״טשדיםט צעריםן אויך פ־ץ-פיד׳צעך, אומגעשא״דערט ראם טישצ און זיך געכאפט שלאנ; דעם נוײשן קעאנער מארים סינקאװםקי איז אן עצעמענטאדע־ נײסט, עלעםעג- טאר װי אין זײן ײרישצעכקײט, אװי א־יך אין זײן מאלערישע- טעכניק. מ־ט פארם-פראבצעמען דאדט ער זיך נישט דעם מח. אב- םטראקציעם, טעאדיעס, אינטעצעקטועצע אויפטוען, דאם איז נ־שט פאר ז״נעטװענן. די פארבן-טעכניק און די קאמפאזיציע פא־־טט״ט ער, װ־ א־ן רי ארטע נוטע צײטן, ר״ן .האנשװעדקפעם־ק, אכער נא־־ני׳טמ אזוי פרימיטױו, װי מען קאן עם נצו־בן. זײנע פײזארש־ן ניבן צו דערקענען א ט־פע־ פא־שטענדעניש פא־ דעם קאמפאזיציאנעצ;. ראם קאמפאז־צ־אנזדע א־ז או־ך ד־ שטא־קסטע ז״ט אין זײן מאצער״. ער װײפ נענוי, װאם א־ז ב־צד- אײנהײטצעכקײט א־ן װאם עם זענען פארבן-עפעקטן. א־ן זײנע ב־צדער דאמינירט דער א־נהאצט. ער נעמט רעב צוש־יער מיטן נעפ־צ, מיטן טעמפעראמעינט. ידערויך קאן ער שפע- קוציר;. װיכט־ק א־ז נאד בײ מאר־ם מינקאװסקין ראם אײנע: װאם ער האט נעקאנט דערנר״כן, האט ער דערגרײכט מיט אן עכט טאצענט. און רער אומנאטירצעכעד טויט םון אזא נאסור-עבטן קינםמ- אער כארירט ז״ער פײנלעך. ג א ד ה י פון מ־םט־ק, םון נעבא, קײן ם־מן פון ציננערישער נישט-נצאטיקײט א־ז נ־שטא א־ן אט דער ,ױונדע־בארער קרישטאצענעד צינזע, װאס םא־נ־עםערט־ נישט און פאדקיענעהט נ־שיט, פא־ק־־מט ני־שט און פטרט נישט, פאישענערט נישט און פאיטונקלט נישט, — דאם ראז־קע אי־־נ זעט עבט און קיא־ — מיט־ א נישט-פא־גצײכלעבער ־יכט־קײט און מ־ט רער העכםטער מררנה פון קלארקײט. װאם עם האט זיך נאר אמאצ באװיזן פארן ערלעכן און דיכט־קן אוינ — פאר אט רעם שצ־מותדיקן און אויםנעא־ידצטן אינסטרומענט פון אונזעי נ״ער ק־נסט, ראס װעט שו־ן בצ־יבן פארפ־קפירט מ־ט דעד נאנצעד א־מבאד־־לעכקײט. נארק־ פא־נעםט גארנ־שט א־ן פא־י״ט נאר- נישט: ער נ־ט ד־ עריעכםטע און ר־ינםטע װירקלעכקײט. װען מאקם־ם גאק־ מאצט עמעצן, קאן איך שװעדן; אט אזא א־ז דער םענטש, פוינקט אזא, װי ער זעט א־ם און שטעאט אים פא־. נ־שט גדעםע־ און נישט קלענער, — רא א־ז נ־שטא ק־־ן צוגעט־אכטע אדעך אד־דכנעיאזטע זאכן, נישטא ק־ין צונעפוצטע אדער נ־שט- דעירזאגטע — רא איז פעםט או־פנעכאפט נעװארן דע־ תוך פון דעם מענטש;, א־־ף רײן דערקענט געװארן און פארפ־קם־רט אין ב־לד צװישן ד־ צענער טויזנטער ב־לדער פון יעװ טאלםטא־. צװיש־ן די צענע־ טו־זנטער דערצײלוננען װענן אים פון ז־ינע פרי־נט און באזוכע־ א־ז נ־יטטא קי־ן א־ין פא־טי־עט און קײן אײן רעי־צ־ילוננ, א־ן װעלכער טאלםטאים פערזענלעכק״ט זאל זײן אזוי בולט-לעיעדיק אין א־ן-תוך-דיכטיק געצ״כנט, װי א־ן אט די זעכצ־ק זײטלעך, װאם זענען אים נעװידמעט אין מאקםים נאיק־ם ״זכדונות״. פונקט אזוי װי ער האט געמאלן דעם גרעםטן פון דורך א־ם באנעננטע רוםישע מענטש;, האט ער, גא׳רקי, — מיט רער זעל- בער ־יכט־ק״ט און פינקטלעכק״ט — נעמאלן, רעם נעכעכדיקן בראדיאנע, דעם ערנםטן צינײנער, װאם ער האט נעט־אפן אויפן נדויםן װענ די נאונות פון גארק־ס אוינן קאן נאר האבן איין נאמען — אמת. אט דעס רא־עלן און ערלעכן אויג פון נארקין האט אײיאפע נאנצן אפנעפרעמדט פון ײדישן לעבן, און עדשט די שרעקלעכע איבערלעבוננען פון דעם שעדלעצער פאגראם אין יא־ 1905 האכן אין רעם גײסט פון דעם פינף און צװאנציק-יעריקן אםימילירטן מינקאװםקי אדויסנערופן אין ערנסטע װענדוננ. די פאנראם-איבער- לעבונגען האבן אין אים אויפגעװעקט דאם אזוינע־ופענע נאציא־ נאלע באװוסטזײן. פון דעמאלט אן איז עך געװארן דער ײר־שלעכסטער פון אלע ײדישע מאלער. זײנע ײדישלעכע מאטװון זעגען די עכטסטיע, די אורשפריננלעכםטע. בײ אים איז דאס ײדישלעבע נישט קײן אויסרײר ארער םימולאציע, נאר א װירקלעכער םענטימענט, א לע- בעדיקע איבערצײגונג. מינקאװסקי. אז ער מאלט פאדבענקטע ײדישע אוינן, דאם פארלוירנקײטס-געפיל פון א ײדיש פנים, װי 'ייח רעכטן-אפ גלות, רי באקאנטע טיפן םיט אלע ״דישק״ס- אטריבוטן און חײליק״טן, צװיננט ער צו גלויבן אין זײן אויפריכ- טיקײט דא תאבן סיר װידעו־ א מאמענט פון איבערקאמפענםאצ־ע. ער איז נעװען באמת דער ׳װירדיקער נאכפאלנער םון די ער- שטע פאוו־דינסטפולע ײדישע קינסטלע־ אין פוילן, דעם בארימטן מאריץ נאטליב, שמואל הירשענבעירנ. םינקא־וםקיס פרימיטױו - אונטערגעשטראכענע ײדישק״ט איז לחלוטין אומנעפעלשט. װענן דעס קאן איך דערצײלן א כאראק־ טעיריסטישן מינקאװםקי-אנעקהאט: םיט יאוץ צוריק זיצן מיר אמאל זאלבעדריט, ם־נקאװסק־. דעד םקולפטאר קראטקא און דער שרײבער פון אט די שורות, אין א״נעם א קאפע דא אין װארשע. מינקאװסקי האלט אין האנט עפעס אן אילוסטרירטע צײטשריפט, בלעטעיוזט/ באטראכט די ביל- דער. גו־אד זענען דארט נעדרוקט נעװען אילוםטראציעם, ײי מען פײניקט מענטשן בײ אן אויספארשוננ. ענדלעך פרענט זיך מינ- ססעפאי/ ג זז ײ; ס א ס ס י ס (סוןי) דארט, אין דער אורשפריננלעבער סטיכיע, אין דעם שטור- טישן עטעםען פון דעם געװיםן, האט־ זיךנעט־ראנן דער גירלפוןדעכ רוסישן םאלק: דאם זעגען נעװען די לײדן פאר דעם אײגענעם אומרו. די איבערמענטשלעכע אנשטרענגוננ, ראם טראנישע פארגעפיל פאר א װעלט-צעטרײסלוננן בײ נארקין באשטײט דער רוםישער מענטש נ־שט פון נשטה, נאו־ םון גוף: דער אבסטראקטער, אומבאקאנטער מעגטש איז געװארן א רעאלע ואך, א מאסע. נארקי האט נישט קײן טבע צו פאראלגעמײנעח, װי טאלסטאי, דאםטאיעװסקי, גאנמשא- ראװ, די םימבאלישע געשטאלטן פון אלװעלטלעכן םארנעס, איזעלכע װי די קאראמאזאװם, אבלאמאװ, לעװין און קא־אטײעװן גארקי האט קײנמאל נישט נעפו־װוט — דאס מינערט נישט נארק־ס נרויס- קײט — צו שאםן א םאראלגעמײנערטע נעשטאלט פון דעם רוסישן םענטשן, פון דער דוסישער נשמהן דעדפאר האט ער פאד אונזער אוינן מיט אן אויםערנעװײנלעכער עכטקײט, בולטקײט, זאכלעכק״ט און עמפינדלעכקײט אװעקנעשטעלט צענער טויזנטער מענטשלעכע יחידים, רעאלע, מיט נוף און נשמה: אלײן נעבוירן פון פאלק האט ער דער װעלט באװיזן דאם פאלק. אין װאס פארא מדרנה פון נע־ פאלנקײט עס זאל נישט זײ;, אין װאם פארא מצכ ער זאל זיך נישט־ נע־וען נעם־נען, תאט ער ארויסנעטראנן די נעשמאלטן פון אויםעד- נעװײנלעכער לעבעדיקײט — צענדליקער, הונדערטער, טזיזנטער, אן ארמײ םון ארעמע און עלנטע; אפשר נישט אין אײן װײטן בליק, װאס נעםט ארום די װעלט, נאר אין טויזנט באװנרערע נע- שטאלטן האט זײן װונדערבארער אויג נעזען, און ער האט ארײנ- נעבלאזן א נײ לעבז אי1 יעדן אײנעם, װאם ער האט אין לעבן כא- נעננט. דאס אלץ-זעענדיק' אוינ פון גארקין נעהערט אויך צו די װוסדער פון היעטיקער צײט, און איך װײס נישט, װאם נאך אין דער הײנטצ״טיקער קונסט קאן מען כאטש םיט ע&עס פארגלײכן סיט רער נאטירלעכקײט און פינקטלעכקײט סון זײן אויג. קײן שאטן