Literarishe bleter · 1930-12-05 · 49 (5.12.1930) · p. Seite 920

?יס&רארי&ע בלעסער גוס. 49 (344) ןײם 0*9 * איז א פאדאצגעםײנערוננ; איך הן*ב געזאגט, >זז זוע; זײן הױז װעט בדענען, װעט די רענירוגג עט דאטעװע;. ד״אט ער געענטםערט, א.ז ־י פײערהע׳שער זענע; אזוי פויל, אז צוציב זײ — ברעגען אפ סירוב הײזער אכ־ רי באהויפטונג כאראקטעריזירט די אימגציקצעכע ׳טװאכ- קײט פו; אונזער פרײהײטלעב; קרײץ-ריטער; עד דאגהט זיך נייטט װעגן פאקט;, נאר ער װיצ יבצויז פארװײצן און פארבגיפ;. ער דיאט אמאצ נע׳עריבן איבער מ־ר א הנמאריםטי׳טן ארטייןל, און נעיכ־לדעדט מיך װי א מענטיע, װאט פו; אינע ׳מענט׳ען אויך דער װעהט גהויבט ער אממײטט;. ער תאט אויםנערעבינט א מאבע זאב;, אי; װעלכע איך האב ק״נמאל נישט גענלויבט, און זאכ;, אי; װעלכע אלע פארנונפטיקע מענט־ט; גלויב; — אויך כוענקען בתוכם. אויך ער װעט עם װעלן צונעב;, — אי; לםוף עטלעבע זאכ;, אין װעלכע איך נלױב, װײל א־ך האב זײ גהונטלעך ׳טטודירט און אי; װעלכע מענקען גלויבט נייםט, װ״ל עד װײם נארני׳ע׳ט פו; זײ. ״פרײהײטוי1 — ׳עדײט מענקע;. איך װאלט אים נעװאלט צ־ט■־; א װארט פ•; ז״; מ״םטער ניט׳עע: ״פר״, צו װאס?״ איצט פא־טונקלע; זיך מענקענס אוינ;. דער ליבלינג, ־ער אפנאט £־; ד• ױנגע אמע־יקאני׳םע א־נטעלעקמיאליםט; — האט קײן יםום ב׳םורה ני־םט פאד זײ — ער קאן זײ בלויז זאג;, אז זײ זענע; פדײ, צו טו; ײאם זײ געפעלט, לײט זײעד אויפאסיננ אלזא; זיך אנצו׳םיכורן, עלעגאגטע פאדנאנ־איפיע צו לײענע;, אײ צ־ לאכ; איבער די נא־י׳טק״ט; או; טעות־ם פו; יענע, װאם האבן זיך ני־םט נעקאנט לײםטן אזא קולטורעלע ־ע־צױנג מענקע; האט גע׳םאפ; ׳םול, ער האט אײננעצ־ינ; א מאסע ױננע מענמ׳ם;, װאם זענע; פיגקט אזוי גײםטרײך װי זײעד םײםטער און ׳ם־ייב; פונקט אזוי בײםיק און ׳םארף װי ער פאדן אויגנבליק געל־נט דאם, די ׳םטימוננ םו; אוגזערע טענ פאדלאנגט ציניזם, ׳םפאט, פא־אבטוננ פאר אלע טעותים פו; דעד דעמאק־אטיע. אבע־ אי; א נעױים; טאנ װעט זיך די דאזיקע ׳םטימ״־גג ענדעד;. אמעדיקע װעט אנערקענען, אז אירע פראבלעמע; פוז; װערן נעלײזיט, או; דעמאלט װעט קומע; רי רײ אויף דער ערנסט- האפטער ׳םטה־יע פון דער עקםפלאאטאציע או; לוין-׳םקלאפערײ, םו; דער דעמאק־אטי׳םער קאנטראל פון דעד אינדוסטרי, — םאמע אזעל- כע זאם;, קעיג; װעלכע מײן פד״ניט נוענקען ׳םטײט אזוי אומװיםג- דיק װי א װאםער-ני־םט-איז בעביט-א־דיאט. אויף מיין ׳םדײבטי״ם לינט מענקענם נ״םטע בוך, אן אנגריף אויף דער דעמאקראט־ע. או־ף דער ער׳םטער זײט ׳םטײט ד• װיד- מיננ: ״ב-א־ אײפטא; םינקלער, כדי ער זאל ריט׳םע;!״ — אפים־ א־ז מ־י; דאזיקער ארטיקל א ריט׳םערײ, — אורטײלט אלײן דעריבער מײ; פר״נט מענקען האט נעמאכט די אנטז־עקוננ, אז די גרויםע מאםע איז מינדערװערט־קער װי ער; אבער דעד פאליטייםער פאקט איז ׳םוי; יעד; פראנצויז־׳ם; מא־קיז פון אנסיא; רעז׳םים — גע>ױע; מויל באקאנט. — מענקען או; איך זענען אײנ׳םטימיק א; אײנס: מיר װיל; זעע; די קלוגע און פאםנד־קע בײ דער מאכט. װי אזוי זאלן זײ אבער צו דער מאכט קומע;? דער פ־ינציפ פון דער נעיד׳טנטער א־יפטא- קדאטיע איז ־םוי; לאננ טויט. מעגקע; ניט זיך ני׳םט די מ־ אונז צו װײז;, װו ערנעפינט אין דער נע׳םיפטע פון די מלחמות, אינטרינעפ א•; מאדדן זײן אידעאלע מלוכה. בײם הײנטיק; טאנ באזידט זיך ד• אמעד־קאני׳םע רענירונג אויף דעם רעכט פו; אקטױו;, אונטער- נעטוננםלוםטייע קאפיטאל, װאם מיל דורכזעצן ז״ן א״נעינעם װיל;. אונטעד דעם סיםטעם האם די ״אמעיקען מעקױרי״ דערנרײכט אז אויפלאגע פי; הונדערט טויזגט עקזעמפלאר;, און זיין פאפולערער ארויסנעבער איז ני׳טט קײ; העלםט אזוי אומצופרידן, מי עד בא- הויפט. די פראלעטארי׳םע מאם; דאקעגן זעע; זיך דער׳טלאנ; אי; בארויבט, זײער ברומען הערט זיך װאם־אמאל אלץ-יםטארקעד. פריער אדעד ־םפעטער װעט אויך מענקען די פאקטן אנערקענען און ער װעט מוז; אויםקלױבן דעם װענ צװיים־ ־ער בלוטיקער רעאקציע פו; פא׳םיזם און דעם נ״עם טאג פו; דעי־ אינדוסטריעלער ברידער- לעכקײט. ײדי׳*: פו; א פדעזידענט. דער ק־ב; װאלט אװדא• ליבער ג־עװאלט לייענע; א בוך אי; רו... דער באריםטעד קריטיקער האט מיר סודיע ג־עװע; װענן זײ; קומע;, או; א־ך בי; געװע; אװי אומפארזיכטיק או; ראב עכ דער- ציילט מיינע פריינט. גו, ־אט די יד״עה עקםפקאד־רט באלר א־; ד־ צ״טוננע; װי א באמבע און מ־ע; האט מײ; ט־על־עכ-א; ־םו־; נ־׳םט נ־עלאזט צורי■ א־־; צײט־ננ האט מ־טגעט״לט, אז א־ך האב דערקלעדט, אז מיסטע׳ טעגקע; װעט האלט; א ר־עד־ע פאר ר■ לאקאלע בעכ טכ; דערנאו־ האט זי נ־עבר־עננט אן א־נט־עדוו־ו מ־טן םיעקרעטא פון ד־ לאקאייע בעב־טם, װאם האט פו; זײן זײט דערקלע־ט, אז מ־םטער מ־ענקע; װעט נ־יםט האלט; פא־ ז״ ק״; יםום פארטראנ, או; — װער איז דאם אייננטל־עך אט דיעד ט־םטיער מ־ענק־ע;? א צװ״יט־ע צ״ט־וננ האט ניע־םר־ב;, אז א־ך האב בד־עה צו מאכ; פו; מ־ענק־עניע; א באציאליםט או; באל־ איז ־אם נעװא■־; ״אפנעלײקנט״ רורך א; אינטערװיו מ ׳ט מעגקע;, אז ער קומט צו פאד;, כד- צ־ מאכ; פון מ־ד א ים־־כוד... א .ע ׳-׳.ייניע כאקאנטיע זיםורנאל םטן האב מ־ך ניעביעטן א £י.אץ, כ> צ קאנע; כײװו־נע; דעב םפעקטאקל. אכער ם א־ז נעװ־ע; א ׳םל־עכטיער טפ־עקטאקל; מ־ע; קא; נ־יםט ריעבאטיד; מ.־ט דער נ־אגא־א און מ־ע; קא; אויך נ־־םט א־ב־עד״ם; ק״; צ־דק-פא,־־םט־עלוגנ. מ־ענקיע; ק־עמפט װי א װילד־עד ק־יניער ק־ענ; נארייםק־יט, ט־עמפקײט, או; חנ־פה. ־ער א־ז א־; זײ; אײג־ענ־עד פ־עדוא; א נאנצע ארמײ: קאװאלערייע, אינ- פאנט־ער־יע, אדט־ל־עד־ע, פלי-אפטיילונג, או; גענעדאל-־םטאב או; אזו־ פידט ־ער ד־ מלחמה קעג; ריעב יםונא. ־ער באזיצט אי; גאנצן לאני.־ א יםפ־אנאזים־אניענטור, וואם זאמליען ב״־םפילן פאר ד־ער ל־עכער- לעבקײט פ־; ד־ער דעמאקדאט־יע עד םארטירט ד• ידיעות לו־ט די יםטאאט; או; זײ ד־עד׳םײגיע; אײ; מאל א חוד־ם צװ־׳ם; ד־ א-ם־ענ־ק- נרינע חיליעס פו; זײ; ״אמעריקיע; מיערקױרי״. פ־־ענט מע; פענקענע; װי אזוי מ־ען קא; פו; דעם ׳םל־עכטכ פטור װיער;, ־- ־ענטפ־עדט עד — ידורך דער נאטירל־עכ־עד או; אומ־ פא־מ־ידל־עכ־ע־ מאנ־פ־עםט־ד״־נג פו; ד־ער אמער־קאנייםעד ט־עמפקײט. װיל מע; נעװויר װער; בײ מ־ענק־ע;, פארװאם ער ארבעט פ־נקט אזוי װי א מ־םונ־עניעד — ענטפעדט ־ער, — אז ־עס מאבט אים פאר- ניענ־נ; צו לאכ; איב־ער ז־ינ־ע מ־ט-א־ר־אט;. אב־ער, אז מ־ען באמראכט א־ב נענטער, זעט מע; װי ד• פרײלעכקײט פאר׳םװ־נדט פון זײגיע אויג;, אנטרעקט מע; א־; זײנע ־םטר־כן די קנײטים־עלעך פון דעד־ מידוננ או; מע; פילט, אז ־ער נא־ט זיך אל־י; או; אנדערע: ־עד א־ז א מאדערנ־עד קדײץ-ד־טעד, א קדיםטל־עכער אנטיקדיםט, א; אומדיע־מ־דליעכיעד פ־אפאנאנר־כט פו; ד־ער ״ני׳םט-פראפ־אנאנדע . א״נמאל א-ז מיר ג־עלוננ־ע; צו ר־עד; מ־ט א־ב יערגםט, או; ער האט מ־ר קלאד נעמאכט ד־עב באזיס פו; זי־; א־ב־עדצײנוננ: די פרײ- הי־ט. עד װאלט געװאליט, אפיםאפ; ״עד־ע באנ־יענצונג פו; נעדאנק און װארט או; אויך ד־ באנרענעצונג פון ד• באמת-־םעדלעכע זאכ; אויף א מיניסוב. װ־ע; א־ך האב א־״ננ־עװא־פ; אז דער װאם טדינקט אלקא- האל, צע׳םטעדט ד־ העפאט״םע קעמערלעך, האט מיענקען נע־ענט- פע־ט, אז ד־עד ט״װל זאל נ־עםיע; די ה־עפאט־ים־ע ק־עמעדליעך. װע; איך ראב רערקל־ערט, אז אזא מ■; אלקאהאליזידטער מענט־ם א־ז נל״ך צו א :דםוגענעם, װאם א־ז נעפערל׳עך פאר ד־ער נעזעל׳םאפט א־; קערעװעט מיט א; אויטא אויף א הויפט-נאם, — ענטפועדט מ־ענקע;, — אז ע־ זאל פאר; אץ א הינטער-גאם. או; אז איך ,האב געט־ענהיט, אז ד־ע־ אלקאהאליקעד באדראט דאם נעזונט פץ זײנע קינד־ער, — תאט מ־ענקע; נעברוםט, אז דאם איז א פריװאט-אומגליק פץ ז״גיע ק־גדער... או; אפ׳םד האב איך א־ב ני׳םט דיכט־ק פא־׳םטאגע;, װארוב װיבאלד עם האנדלט זיך װ׳ענ; פדאהיב״ם;,- ־םטאמלט מענקע; װיער- טע־, װאם האב; ני־םט קיץ צוזאמענהאגג. א.ץ א־ך מ־ז בר־עננעז עטלעכ־ע נלעזער װיץ פץ מיץ דײכ; פ־עטיערם ק׳עלער, כדי איב צו בא־ויק;... מענקע; קעמפט העלד״ם קעג; דער נארייםקײט פו; ד־ בױרא- ק־אט; אץ דעד נעמײנקײט פץ די פאל־טיק־ער. לויט זיץ מײנונג איז ד• ,־ענירונג ״א ־םונא פץ יעדן קלוג;, פלײםיק; א,ץ א־נטלעכ; מ־ענט׳ם;״. איך האב פראטעםטירט, אז דאכ י. ת.