Literarishe bleter · 1930-12-05 · 49 (5.12.1930) · p. Seite 919

זײם 919 3לעם*ר נ<ם. 49 (4*73 1 ק 7 ע ר 9 ס א ן ז מ 3 סיט עמלעבע װי)בן צוריק איז דער באוװםמער אמעריקאנער קריטיקער הענרי לראי מענקעז אלב געװ>)רן םופגיק יאר. אין די פארייניקמע •סטאטן איז מענקען איצ־ט א גרויםע מאבמ אויפן געבימ פון דער בעלעמריםמיק, ײי אויד עון דער פאליטיק, און פון דער ג״םטיקער קודטור פון אמעריקע. זיין ״אמעריקען םערקיודי״ איז די ראדיקאלםטע און פא־טנעטוריטנבטע צ״נדטריפט פען אלע אמעריקאנייםע ״סאגאזינם״. זיינע װערק: ״פארורטיילן״, ״בוך פון פארעדעם״, ״די פארטיידיקונג פון פדויען״, ״אמעדיקאנער קרעדא״, ״דער קינפטלע־" און אנדעיע — האבן נאך נייטט פא־לוירן זייעי אנטט״דנדיקע ײירקונג. די מיטא־בעטע- זיינע, װאם ער אנטדעקט און דערציט אליין — זענען די האפנוננ פון נייעם אסעריקע. אליין אװי פאריט״דן פונם טיפ פון דעם דורכיטניטלעבן אמעריקאנער, פא-קערפערט עי דאך דאם בעםטע פון דעם מערקװירדיקן ראנד. מענקען געהערט גו די װייניקע פיגורן, איבעי װעלבע םיטואפן זיך •טוין לעגענדעם ביי ז״ע־ ־עבן. •טטארקער טעמפעראמענט, פ־ייע־ ג״םט, פטט־ה און ק־אפט, און א—נינאליטעט פון םטיד; זיין א״ביק־־טארפעי אורטייל •טטערט אים אוועק אין פאדע־ג־ונט. אין אמעריקע •טט״מ די עפנבדדעבקיימ מיט אויטגעגלאצטע א־יגן אקעגן דעם פענאמען. װו זי איז אבערגלויב״ט — איז ער פ־״דענקערי" די פורימאני־ט־ע צביעות פון דער *מעריקאנער עפנטלעבק״ט באגעגנט ער מימ דער דערפר״טנדיקע־ סאפירע פון א ראבלע, — די חניפהדיקע דעמאקראטיע — םימ נינדטעם װעלמ־אנשויאונג. זינט דרייסיק יאר ג״מ אן זיין קאסף — מיט דעם אפנאט פון די אםעריקאנער — מיט דער עפנמ־ לעבע־ מיינונג. די מאג־פ־עםע האט ק״נםאל ני־טט נענוג ווערטער אויםצודריקן איר האפ א־יף אים. יוין אפילו באקומען א צונאםען דער ״געצן-טטורמער״. מענקען האט גארנישט אין זיך פון א פאינאמיקער. ער פאחטט״ט צו גוט םאנבא פאננדטמאן — אום צו זיין א דאן ק״טאט הויכע מראדיציע איז פאר דעם םאן — וואם זיין •טאטם־ב־ים •טפארמ־אן ביז צום אנהויב פון זעבצנסן ׳אדהונדערט — פונקט אזוי ה. ל. מענקען ער האט לעכערלע װי דער פרוװ אים צו יםטעספדען פאר א ״הונדערט פראצענטיקן אמעריקאנערי. דער אויםגעצייכנטער זון און ברודער, •טפעט אפ פךן דער פאמיליע, דער קענער און פריינט פון פרויען, װערם זיך זיימ ׳ארצענמליקער קעגן דעם אמעריקאני׳טן ״סאמריארכאט״. (לעצטנם האט ער געמאבט בלויז א קל״נעם קאמפראמים — ער האט... חתונה געהאט). פעיק צו אסקעט״טקייט און זעלבםנמאדלייקענונג — געניסט ער, ווי זעלמן נאך א״נעד — א •טטארק לעבן, און צום גרעסטן ם״ל איז.ער פא־אנטווארטלעך פאר דער דיםקרעדיטירונג פון דער פרא־ היבישן. נאך זיינע פרווון אויפן לירישן און דראםאטישן געביט, און זיין ענגלישער ניטשע־אויםנאבע, און צװישן זיינע קריטישע װערק ליגם די הויפט־אדבעם פון זיין לעבן: די זשורנאליסטיק. בארימט־װערנדיק צוערשט װי א רעפא־טער, מיטארבעטער און שעף־רעדאקטאר פון גרויםע מאג־ צ״ם־נגען — האט ער געגרינדעט צוזאמען מים ז״ן פריינמ דזשאדדזש י. :עיטן עטלעבע װיציקע, ליטעיאריש־כאטירישע צ״טשריפטן. דער דער־ פאלג פון זיינע ביכער איז שוין געזיכע־ט נאך פאדן דערש״נען. פון ז״ן לעצטן בוך (״א מראקטאט איבער די געטער״) זענען אין איין חודש פארקויפט געװארן מער עקזעמפדארן, ווי פון די פריערדיקע ווערק אין משך פון א גאנץ יאר. זוי םענקען זאגט ערגעץ אליין, איז זיין לעבן א דויערנדיקער אינטע־עם ״איבער דעם סערקװירדיקן אויבעדפלאך פון דאזיין, — פון דער מוזיק און פארב, פון דעם דייץ און באקװעמלעבק״מ, פון דעם הוסאר און ליבלעכק״ט". אבער מענקען איז נאך עפעם אנדערש און מער — און דערפאר דאנקט אים ביים םוף פון ז״ן האלבן יארהונדערט — די ג״סטיקע וועלט. אויף א פעסט־נעשטאפטער פלױטענער כאפע פונם אױפנעם- צינזער אין עיענאנכן ״פדױעז-כפארט-יהוב״ פון לאם אנזשעלעכ זיצט א קליינער, קא־פ־יענכער כ.אן כייט פא־עעיאן-בלויע אוינן און מיכ א דאזע מלאך־פניכ. ער קלויבט זיך איצט אין ׳טפייז-זאל צ־ יטפילן די ראלע פון א נרויםן מאן. דערװײל א־נמערהאלט ער א קלײנע גרופע געםט מיט דעם באריכט איבער זיינע אװאנטורעם אלם בעביט-יעגעד אינם בעביט-לאנד ה. ל. מענקען ר,אט נאר-װאס בארײזט דעם דרום. װען ער איז זײער פאחטלאפן א״ננע׳טטיגן אינם צונ אין נױ-ארלעאנס, האט עד באמעדקט, אז דער באן-אנענט איז מוד־ע דעם דירעקטאר פון דער ׳טטרעקע, אז די העפלעכקײט ה־נקט דא אב־סל אונטער דעד דירעק- טאד האט מאמענטאל אננעזאנט אלעמען, פון דעם קאנדיקטאר ביז די םטאצ־ע-פאדיכטײער, אז די נאםטפדײנטיכאפט אויף דער באן טאד םײ בײטאג און םײ בײנאבט נ״טט או־פהערן אויף קײן אײן מינוט. און באלד האט טאקע דעד קעלנער פון רעםטאדאן נעברעננט הײםע קאװע, אן אגדערעד — פרוכטן, דער קאנדוקטאר ■— עכטן •טאטי׳טן װיםקי — אזוי האט ע־ עם על־כל-פנים נערופן. — דער פולמען־קאגדוקטאר איז נעקומען מיט אויםנעצײבנטער לימאנאדע, און אויף יעדער סטאציע איז דערישינען א דעפוטאציע; בלוטען, םוזיק און שײנע שס״כלעבדיקע בתולות. דאם אלץ א־ז געװען ענדלעך צו א װאל-פרא&אגאנדע-רײזע הענרי לואי מענקען אײנער פון אמעריקעם א״נפלוסרײבסטע און באקאנטסטע קריטיק־ער איז נעבוירן נעװארן דעם 12־טן םעפ- טעמבער 1880 אין באלט־מא־ ער איז פון דײט׳כער אפשטאמונג. אלס ײננל האט ער באזוכט די שולע פון זײן פאטער-שטאט און שטודירמ שפעטער אין דער פאליטעכניק פון באלטימאד זײן לי- טערארישן װעג האט ער אננעהויבן װי א זשורנאליסט. א טך יא־ן האט ער נעאדבעט אין דער טאנ-צ״טוננ, װאם איז םון די באלטי- מארער אײנװוינעד נעדופן געװארן ״םאן פעיפעד״ (״זון-צײטוננ״) דערגאך איז ער געװארן דער ארויסנעבער פון דער צײטשריפט ״סמערט סעט״ און האט צען ־אר דורכאנאנד ארויפנעלײנט אויף דער שריפט זײן אײננארטיקן חותם. דערנאך תאט ער גענריגדעט דעם ״אמעריקען מערקױדי״, וואם האט נעחאט א גרויסע פאר- שפדײטונג און װאם איז דורך איר שאדפער און בײסנדיקער קריטיק געװאדן אײנער פון די אײנפלוםר״כםטע סאקטארן אין ליטעדאדישן לעבן םון אמעריקע... אזוי װײט װאלט איך דערנאננען םיט מײן ארטיקל איבער םענקענען, אבער עפעם שטימט דא נישם־. ריכטיק, — יא, איצט ׳ווייס איך שוין װאם עם איז; איך מװ מער שרײבן אינם םטיל פון די ב״םיקע און םיטרײסנדיקע ביאגדאםישע סקיצעם, װאם דערשײגען אלע חודש צװישן די אר- שעגיק־גדינע רױלעס םון ״אמעריקען מערקױרי״. אלזאו