Literarishe bleter · 1930-12-05 · 49 (5.12.1930) · p. Seite 918

ל'םסר$ר'*ס בלסססר 012. 49 (344) /ייע 018 צױנג צו דער יידישער םו<טור-*רבעט. און אזוי כםדר. 4 םך ענ־ <עכע אנקלאעם זיערן דאך געװים, װי איך בין זיך מ׳שער — פאר־ ׳עט־יןט. די עט?עכע ציטאטן האב איך א כאפ געטון ב?ויז םון א פאר תד׳םים ״עטעם״. און דערפאר — אקץ װ״צ טען איז מבזד. די אײגענע ארבעס, װאם מען טוט, — דארף אײנער ש. פא?אטגיק יןומען אין דעם זעהבן ״עטעם״ (אויגוסט 7) מיט א גע׳םרײ: — נעװאלט, םטאהין ניט דאך א היתרן מען מעג דאךן קאטיר זיך ענדקעך אריענםידן אויף דעם תויפט־םימן פון דער נא־ צ־אנאלער קוכטור, אויף דער ארבעט אויף אונזער מומער-קופדאך. ער ׳טרײט, און פאדענטפערט זיך אין יעדער שורו/ ער האט תפנים םורא... ער?אזט נישט אפ םטאצין... םיאיז יןצאר, אז מען פארמיאוםט די אײגענע ארבעט, װאפ מען טוט, קען די אדבעט נישט װאקס;, און זי קען רןײ; װארצלען נ״םט ׳עצאנ;. מײנעד א קאצעגע, א ײד״עער שדײבער (םון אמעריקע) האט םיר רערצ״לט: ער איז נעװען אין כארקאװ. עד איז געזעםן אין דער הײם פון אן אוקדא־ני׳שעד דיכטערין, א באהשעװיסטקע, א פא־ט״- טועדין. דער נעשבדעך צװ־שן זײ ביידן א־ז אננענאננען א־ן דוםיש, װ־־ה מ־ין פרײנט, דער שדיפטוםטעהעד, קען נישט קײן אוקראינ־ש. ט־טאמאה א־ז א־ן צ־מעד אד־ינגעיאפן דעד ד־כמער־נם אן אכט־ ־אר־ק ױנגה און דע׳־זזערנדיק װי מען דעדט רוםיש, האט ער דער מאמען א פרעג נעטון עפעס אויך אין רוסיש. איז די דיכטערין נע־ װארן זײער אין כעם און האט צום ױנגצ געזאגט: — ראב איך דיר נישט נעהעדנט צען טא?, אז דו זאהםט רעדן אוקדאיניש? רי מאמע איז נעװארן אזוי אין כעם, אז זי דאט דעם ױנגה נעפאטושט איבער זײנע הענטהען־: —דו, עקשן, נראבער קאפ, אוקרא־ניש זאהסטו רעדןן דעד גאםט האט א פרעג געטון כײ דער דיכטערין, װען ראס ױנגה איז שוין נעװען ארויסנעגאננע;: — צי שמעקט נישט אײער האנדהונג מיט עקםטרעםען נא־ ציאנאהיזם, מיט שאװיניזם? טיד װיהן אויך, אין אמעריקע, צום ב״שפיה, אז אונזעדע קינדער זאהן רעדן יידיש. נאר שהאגן פאר דעם שהאנן מיר זײ נישט. און איד דא, אין םאװעטן־האנח — — און די דיכטערין, די פארט״-טוערין, האט געענטפעו־ט: — װאם מײנט איר זיך עפעם? דורות-האננ זענען מיר נע־ װען אונטערטעניק, פארשקהאפט. מ־ט בהוט אפנערונען נעװארן. פאר- שפאט. אונזערע מארטירער זענען געטויט נעװארן. און איצט, װען מיר האבן דורך דער דעװאהוציע אונזער פרײהײט באקומע;, זאהן מאו־ דאם גישט אויםנוצן, רײך מאכן אונזער שפראך, אונזער קוה- טוד? מיר האבן דאך אזוי םיט ברענענדן אומגעדוהד אויף דעד רע־ װאהוציע געװארטןן א־ך פרענ; װעהכע דיכםערין אויף אונזער ײדישעו־ גאם אין מאסקװע שטראפט אירע קינדער פאד נישט-דעדן ק״ן ״דיש? איך פדענ: פארװאם איז דער נאטירהעכעד — און פאר מיר פארשטענדהעכער — אוקראינעד ״ײדישיזם״, דער ײדישיזם פון רער דיכטערין, כשד, נאטירהעך, און פארװאם איז דארט בײ אונזערע אנפירער אונזעד א״נענער ײדישיזם טריף?... אן אנדער דורכפארער פון םאװעט-רוסהאנד רערצײהס מיר, װי צװײ קאמםאמאהצעם פון דוסיפיצירטע עצטעח אין מינםק האבן זיך אין זײן קעגנװארט געשװאח נאר צו דעדן װײסרוםיש צװישן יױ. װאס טוינן די אהע שוהן, די ביבהיאטעקן, אז אין דער נאנצער ארבעט פיהט זיך אזא פאצשק״ט, א מין אצט־בונדיסטישער נאציא- נאהיזם... אזא פאדזעםענע קאםמאפאהיטישקײט, אזא ארײגנארערײ, אזא?ינן, אזא אראפצאזן זיך צו דער מאפ׳4 װ״ה זײ קענען, געבעך, נישט קײן רוסישן... די דעװאצוציע האט אין דוםהאנד א סך זאכן אדאפנע־ שװענקט. אבעד בײ אונז איז נאך נעבהיבן, אפיהו נאך דעד רעװא־?וציע, די אמאציקע שדעק קרומקײט, רעשטצעך םון קאסמאפאצי־ טיזם, איבער-פרומקייט, היתד־זוכערײ, רעדגעדישע פדאזע און אב־ סטראקטע מציצה. צװישן אצע שבעים?שונות אין םאװעט-רוםהאנד שטײען מיר נאך אהץ מיט אונזער ״דיש ע? פרשת חרכיס. דאס איז איצט פאר מיד די נרעסטע טדאגעדיע. אנדעד געפי?. מהיעט א צער. איך פיה, אז בײ אונז, אויף דער ײדי־ שער נאס, איז עם צום גרעסטן טײה אנדערש. בײ אונז אין מינסק אין כארקאװ, אין מאסקװע, אין בארדיטשעװ, — אומעטוםן אמת, עם זענען דא ײדישע שוהן, עס זענען דא (נעװען?) ייד־שע נעריכטן, עם זענען דא צײטוננע;, ײךישע קורס;, אינסטיטו- ציעס, — און דאך פי?ט זיך אין דער גאנצער ארבעט א מ־ן אנ- נעשטרעננטקײט, א מין פאהשק־יט, אלנפאהם — פם״דא מען ציטערט, מען האט מורא. מגהה טפח ומכםה טפהים —. מען רעקט אויף און מען פארדעקט... מען פא־דעקט מער, װי מען רעקט אויף... מען שדעקט זיך פארן װארט ״נאצ־אנאה״. בײ א סך י־דיש-פ־דנד־קע קאמוניסטן זענען די ײדן בלויז ״ײדיש-רעדנד־קע״, ״ײריש-ש־פרעכנד־קע״. מען רעדם ײריש כה זמ;: ״די ־ידן קענען נאך נ־שט קײן דוםיש״. נ־שט אײננעװארצהטע קוהמוד-טוער זענען זײ, נאד; דאהמעטשערם, פארטײטש־עדם... מען רעדט ײדיש, כדי נאכצ־טון יענעם כטאהינם דעקרעטי... אבער נישט כרי אויפצוטון פאר ז־ך. נדען האהט א־ן אײן זוכן חטא־ם. דא, אין א שטעטהשער שו?, נעכאפט א ײד־ש־פט! דאדט נעכאפט א הערער, װאם האהט ז־ך אן דעם ײר־שן נאצ־אנאה־זםן רא געבאפט א קוהטודניקן מען טוט־ -- און מען א־ז מבזה דאכ, װאכ מען טוט. מען פארביליקט ראכ, מען פא־פהאכט ראכ. נעװ־כ זענען ־א דא־ט געװ־כע העדעד ארוכ ר־ ש־וה;, אי־נ־קע, װאס זענען ז־ך מקר־ב, װאם פײנען דאכ ערנסט. אבע־ די הויפט־טועד, די טאן־געבער, די, װאם זענען קדוב- למהכות, זײ האהטן-או־ף א־ן זײער נאנצער ײד־שער ארבעט א מין־ פכײרא-טא;, א כתירה, א פאהשקײט, א נ־שט־נאנצקײט. א־ך העז כםרד א־ן ״עמעם״ און א־ן ד־ אנרערע ײדישע צ״- טוננען רי האזוננע;: — ראט אויס, פאדניכטעט דעכ ־ידיש־זםן א־ך?״ען און קען נ־שט באנעמען: מיט װאס א־ז דעד ײדי- שיזם ערגעד װי דעד אוקדאינישער ״אוקדא־ניזם״? פון ״קירנ־זם״, פון ״גרוזיניזם״? א־ך פרענ: פאדװאם מענ דער קירנ־ז זײן א ״ײדישיסט״? אבער ״אונזעד־קע״ א־ן מאםקװע, — און נאך מאפקװע ז״ערע נאכשר״ער א־ן ריגע, א־ן בוענאכ־אײרעם, אין נױ-־אדק, — צ־טערן, פאהשעװען צ־טאט;, (אפיהו סטאהינס צ־טאט;), דרײען מיטן רעװאהוציאנעדן טײמה און זענען מכזה דאם, װאם זײ טוען. אויף זײ פאכט זיך באמת ראם פאהקכ-װערטה: ״די רעכטע האנט װײםט נישט, װאם די צינקע טוט״... און אט דעדפאר, װאס מען צ־טעדט פאד דער א ײ נ ע נ ע ר ה א נ מ , קומען אהע װ״הע נעשרײען אין ״עמעם״: — געװאלט, די קוהטור־ארבעט אויף ײדיש װעדט נישט נעמוןן — ג־עװאהמ, דעד ״עמעס״ פא־ה־רמ הײענעדן דע־פאר קאאגט זיך אײנער מיט רער אונטערשריפט ק. ק. אין ״עמעם״ פון אוינוסט דעם ך־טן (1930), אז אין דעם נרויםן מאכקװער אדטעה ״טאהפראפ״ װערמ נישט נעפידט ״קײן שום קול־ טורעהע א־בעט או־ף ײריש צװ־שן די קופטאר;. אהץ װערמ נעפירט רװקא א־יף רופיש. די װאנט־צײטוננ תאט גישט קײן ״ד־ש-װינק?; די ײדישע מיטגהירער טדעטן :ישט אויף אויף די פארזאמהוננע;, װײל זײ קאנען נישט קײן רום־ש און זײ שעסען זיך (אונטער־ נעשטראכן א־ן ״עמעם״) צו רעדן ײדיש״. דער שרײבער, א מיט־ נל־ד פון ארטעל ענדיקמ: ״די חברים־קאםוניסמן דארפן ענדלעך םארשטײן די פאװעטישע נאצ־אנאהע פאהיטיק און נעמען אויף זיך די איניצ־אטױו בנונע דער אײנפירונג פון דער ײדישער קולטור- אדבעט אין ארטעל״. רערפאד קהאנט זיך ־אנקל?עװין (״עמעם״ פון ױלי 29), אז צװישן די יירישע פו־ערים װערט נישט געטון נענונ קוהטור-אדבעט או־ף ײדיש און זײ װעדן גאד ״באדינט אויף רוםיש״; דערפאר טענדיט אן אנדער העװי;, שאום?עװין, אין ״עמעם״ פון 13־טן אוי- גוםט, פארװאכ ״קײנעם ארט עם נישט, װאס דאם ײדישע נעריכט א־ן תאמעה א־ז אפגעשאפט געװארן״. רערפאר דערצײהט אן ״עמעם״־ברינאדניק״ (אין ״עמעם״ פון 25־טן ־והי), אז אײנער — ״משה באטהיאנכק־, דעד סעקרעסאר פון דעם קאמױנ־קעמערל אין טשעטשעהניק, װיניצער קרײז, שטערט יעח פארזוך אויסצושרײבן ײדישע צײטוננען. ער צװיננט אויםצו־ שר״בן דװקא רוםישע צײטוננען״. דערפאר קלאנט זיך א קאמונ־ס- טישער קארעספאנדענט פון ניזשני נאװאנאראד, אז די םירער פון ר־ רארטיקע פ־אפעסיאנעלע ארגאניזאציעם האבן א שלעכטע כא-