Literarishe bleter · 1930-11-28 · 48 (28.11.1930) · p. Seite 909

4 ז״ם 09צ 1 11ם. 43 (343) ם. מאדידישעם ״נישט געדאגהמ אינס ײדישן סדוכה-סעא&ער אץ אוקדאינע ײילמ זיך אבעי װעגן זײ ני?וצ רעדן׳ ײײל״ עיימגהס״ זענען זיי גאי אומ־ באדײגונדיןןע, און״ זוװײפנס, איז דעי אדגעמײנעי־ אײנדרוק פון דעי פאי־יםמערונג אזא אנגענעמעי, אז די דאזיקע אומבאדײטנדיקע פעלעין ײעי־ן נאך אימבאדײמנדיקער. מיר מוזן דא אויך נעסען אין אכצ די •דײד־יקיימן פון א רעזמיסער, וח>כ דא-ס געבן א ג־־ויסע מעםע מימ זײעי פיל מאמע-יאל אין א באג־ענעצמע*־ צײש. װ*ס א פא״גמעלונג האס אין איר ריגות. און איצנו א £א* ײע־מע־ ײעגן דעי־ *ספיל פ־נס אקסיאי ײי םיר חאבן זױין געטאלזץ אין די ״לי־ סערארישע בלעםער״ .־׳אצ דער ײד<שייר םלו־ נדז־מעאםער אין או־ ת־אינע אויפגעפירמ פ־ץ מארקישעס א פיע־ :ע ״נישט געדאגהט״ -א׳ די צעשמיארע שעןי איז אין (ס#צי#לע פ א" דע- -?ר פון בעױי־כוף עקיבא. — שפע־ נװ בילדער)׳ ־ צ* אן אנגעזאפמן םימ וךאבן־שנאה לויםער, לונג — :. -ען. מייבענעס. א קלזגן און א כימ םילנער, מוזיק — ם פיג•-. , — דעקא-אציעס פא* אין דע- גאנצקײמ און!.:אנדעלבערג. י ־אמנמאנט, א מענטשן א דויכגע־ : איז א גאנצע און א פא־־גאנצטע ײימ פין דע־ פיגור וזאצ גע־ שמע־ט א געפא,־, ײען די פיגוי־ װאלטז נישט אפגעשװאנט א גאנצע רײ אנדע־־ע אקמיא־־ן עקיבאן װע־ט קעגנגעשטעימ א זעלסענע פיגור פון א קעספע־ מימ איע זײנע מעלות, א יידישע־ א־־כעמע*, דאנדל, ײעלכן עכ ־יאמ אויסגעצײכנמ אויהגעפו־ממ דעי־ מאלענמפולער א־כיכט זאסלאיװסקי די מערה זײנע באשמײמ אין דעם, וואס עי־ איז דורך זאנראװסקין גע־ ג־עכן געװאי־ן אויפריכמיק, אן איכעיגעמ־ייכענעי התפעלית. אן געפעי־שמן פאמןןס און אויי די פיגיר בכלל גענומען איז אויסגעקומען בלאסעי, װי עקיבא, איז אין דעס שולדיק נישמ זאסלאװסקי. נאר מאיקיש, װאה האמ איס נעגעבן װײניקע,־ סימואציעכ, בײ װעלבע זײן גרךיסקײמ װאלמ געקענמ אויסװאקסן. מענדל, דלי־ :איװע- און אויפ־יבמיקער וזאיעפא־מנע־ פאלקס־ מיר ברענגען דא (פון כארקאװער ״שמערץ״) דעם איםיקל פון ב. מ־־שאנכקי װעגן דער ערעם״ר פיעסע פון פי־ץ םאףקיש און װעגן דער אויפירונג. ״םיר ה*בן באקומען א שיעסע א ג״ע, געזונמע, ׳א קיעפטיקע, א פיישע, א לעבע־ דיקע, װאס יעגם, װ#ס רײסמ ־ טים מים די געשעעגישן... נישמ געדאגהמ״ איז א שםיק פון דעי םאוועמישער װי.י־קלעבקײם: סענמש, איז בײ סמײזשעװמקין אי־ויסגעקוםען נישמ שלעבמ, אבעי־ א גאנצע -ײ ערמע,־, װי מא״קיש האמ ג־־אד געגעבן זײעי־ פיל שמא?. האמ ::ײ־ זשעודסקי נישמ איננאנצן אויסגענוצמ. דאכ זעלמן־ליריש אימ. װו םענדל ־ע-צײלמ. װי עס ײײנצ זיין שקאפע. איז אײיסגעקומען, צ*ם באדויערן, אכיסעלע צו כלאס. שמא-קע- איז סמי־יזשעװסקי אין סױ* פון דע* פיעסע. װען ע- -ראגמ א-ײן דעם פא״שלאג װעגן א ״סרחץ־־כמ-אי״. דא װײזט עי אי־ויס א כאשמיממע פשמות, אן אנגענעמע הארציקײם. די מענדעלעכע (סינאי־אווסקע) איד אין אלגעמײן נישמ שלעכמ, זי גימ ע-מע-װײז שמאיקעי, עימע-װײז שװאכע- די קלײנשמעטידיקע תמעװאםע ײדענע. װעלכע סיאיז אזוי שװע- אפצו״־ײסן זיך פון אירע אלכע אײנגעגעסענע געוױינהײמן, װאס די ראנהמאכמ ביעכמ איבעי מימ אן ״אומכיהמנותדיקעי״ פעסמקײמ. און דעי איבעיגאנג־מאסענמ, ד*ז= ליק־ װידי׳רן דעס אנא-פאבעמיזש, װאס מא-קיש גיפ אלס אילוסמ-אציע צ־ דעס ענדגילמיקן :צהון איבעי דעס אלמן, דעש מאמענמ, װען די מענדעלעכע ב-ענגם אירע לײכצע-?אר דער אינדוסמ-יאליזאציע, קוממ ארויס אי דרא־ מאמורגיש, אי אקמיא-יש בארעכמיקט. אויסגעהאלמן און ביז גאר אינמע-עסאנמ איז די -אלע פונס םימל־ פויע- כתײאל ןפא־כרניעוו). גזא־נישם שלעכצ, אפילו צ* בבעמאמיש קומכ אי־ויס בײ איזראילן די -#לע פונס פארהארמעװעמן -ויםארסײע- די שפ-אך זײנע איז אביסל א צו הא-םע, װי עױ װאלם גערעדם אייך ״גויש דע- ה־מע ב-אז פעלם די איבערצײגדגנס־קראפמ, די אינמימלעכ־ קײמ, װ>זס עס דא-ן״ האבן אזא יונגע פא-מײ־הב-מע, װי סא-צי. זי איז צופיר ״ד-אםאמיש״ און צו װײניק שפילעװדיק דער דזשאינמ־אג-אנאס איז דורך דעם חי אב-אסאװיםש געשילדע-ם געװ^ין ג*י :ישמ שלעכמ. דאכ איז א מיפיש־אינמעריגענמישע פיגול. װעמען עס צים צ* דעי ״געזונמעי״ אינדיװידועלעי־ װי-שמאפם או; װאכ גיש זיך אונםער :>)- אונםעי דעי אײזן־פעסםע־ װײקונג פון די נאלשע־ װיקעש. ע- איז דזרך מאי־קישן אביסל צו אידעאריזי-ם געװאין. אין דעם איז ז*בער נישם שולדיק דע- הי אכיאמאװיםש. גא- נישם שלעכם איז די גױפע פרויען, װ#ס קוממ -אבעװען דאכ כױימ דאב זענען כולמע פיג־ין פון ױםבדבאלעבאמישע פי־יען. אויסגעצײכנם איז אױוא װין אין דע- -א-ע פונס ײנגעלע דאה איז א זעלםענע אקמײסע, װאס ה>)מ אן א כ-עג םעמפע-אמענמ און אזײ פיל פילפא-ביקײם אין אײ שפילן נישם שרעכם איז אויך די יזןלע פ*:כ צװיימן ײנגעלע. דע- סםעקמאקל איז א געװיגס פאין מעאמעי מע-ער אזעלכע יעכע־ דיקע, הײנמצײםיקע פיעסעס, אנגעזאםם מים דײיסםקײמ, מימ פ-ײד, מימ ענמוזיאזם!״ די ײדישע עדד־אײנארדנונג סיט אירע שװערע לײדען. פ-ץ מארקיש ה>ןמ ד* נישמ געשילדערמ די מיפן אויןז דעס שלה• םנותדיקן אופן, װאס מיר האכן שוין :ישם אײנסאל כאגעגנצ אין אײ־ :יקע ״קינכםלע-ישע״ װערק, װעלבע האבן זיך פא-נומען סים כאשיײכן די ע-ד־א״נ*י-ד:ונג. מאיקיש האמ געשידדערמ א גאנצע רײ םאיםײ־ אישע מיפן מים אדע זײערע שװאכק״םן, עי האמ געשילדערמ דעם :ע־ גאמיװן הויפמ־מיפ, דעם בעלי־גו;* עקיבא מימ זײנן גאנצער בעלי־גופישע- איבעי־צײגונג: נישם געפעלשמ, נישמ כאלםורעװעב... און עס ה#ם זיך באקיםען אן אויסגעצײבנםע קרעפמיקע 3*עבע. פור מים לײדנשאפכ, פוד סים פארביסענעם קלאסנקאמף. םא-קיש האמ :ישמ בלויז נישמ געװײבמ פין הײנמצײמיקײם, :זן־ ע־ ה#מ ארײנגענומען ממש די שאמע לעצמע געשעענישן פון דער הײנב* צײמיקײמ — די באװעגונג, װ*ס איז פא-איאין געװען אין די רייען פון די הא-עפאשנע מאסן אפצ־געבן אלע אלמע רעליגיעזע חפציס פא- דע- אינדוסטייאליזאציע. אין די מעדה באשמײמ נישם בלויז אין דעס, װ#ס ע- האמ גענוסען די הײנמצײמיקײמ אלש גו׳*כצ שאר זײן םיעבע. :אר װ*ס די הײנמצײמיקײמ איז אונמערגעמראגן געװ#רן אזוי, אז אי- גלויכמ אין די געשעענישן, װאס עס קוםען פא- אויף דער נינע. צי זענען פאי־אן פעלערן אין דער דאזיקעי פיעסע? יא, עס זענען פאיאן. אײניקע ערםעי זענען נישמ אינגאנצן אויס־ געםראגן געװארן דורך מא-קישן, אזוי, אז נישמ אומעפום האכן םיר דזן דעס קינסבלערישן אםר״ און דע-יבע- איז ער נישמ אוםעמום איבערצײגנ־ דיק. אײניקע יבצענעפ זענען אכיםל צי לאנג׳ אײניקע זענען נישמ בא־ יעבמיקם... נאר דער, װער עס װײסמ, װי שװע- עס איז צו באארבעמן א הײנמ־ צי*מיקע מעמע, דע- װעם פאי־שםײן. אז עס איז אוםעגדעך צו שיײבן א הײנמצײמיקע מעמע, אז זי ז#ל זײן אויסגעמ->>גן אויף הונדעימ פ-א־ צענמ, אז זי ז#ל זײן ״עכם״־קינסםלעריש יא. מײ־ האבן א געזונםע, קרעפכיקע פיעסע, פול םים לעבן, פול פימ הוסאר און קרעפםיקן װיץ. נהום לוימער, דעך רעזשיסער פון דער פיעמע. האמ דע- זײעי־ ״יבעדיקער פיעסע געגעבן א גזמע און ק-עפםיקע מעאםראלע שפראך איס ־אבן זיך אײנגעגעבן די צענדליקעי עפיזאדן צו קמסבינירן אין אן אײנ־ הײמי״כער גאנצע- ארן פרײדיקער שארשמעלונג. איר גײמ אװעק פון דער פ*-שמעױננ אן אנגעזאפמע- מים פרײד, םימ באגײסמערונג. לוימער ה>ןפ אויסגעצײכנם אויסגענוצט די געלונגענע מנםםרוקציע און בארעכטיקם זיך דיח־ זײן מעאםראלער פאנמאזיע און מעאםר>)לער שפראך. אויב אין דער יעזשי זענען פאראן אײגיקע קלײנינקע פעלעין,