Literarishe bleter · 1930-11-28 · 48 (28.11.1930) · p. Seite 903

זײס 905?יסעד^דיישע בזסססר נוס. 48 (343)* דאס יידישע פאל־הס-ל־־יד און פאלהס־מעשדה פז)דסראע 9*ן י. ל. 3י:ן א'ן?ןילנע .,װעפ מען זיזגן: ראזפ >(דײן דעם ונדילזש טוסער, ״על>זף, םײן?ינדי' א. א. װ. די װייםערדינןע םםראפע זאגט, אז נ״מט נא־ די םדמעד װעט נעניסן אין זבוח פון איר *רומען זון. נאר אויך דער פאטע־, דע־ א8י5|ורס: ״דיין טאטע האט ניעט געהאלטן, ־וןוס גאט האט געבאטן, װעט מען אים אויף יענער װעלט ברענען און בראטן.;אר דו, מיין?ינד, װעסט דיך מוען םיען, רעם טאטן פון גיהנום אדויסגוגיען זולאף, ם״ן עינד״ א. א. װ וו״טער ג״ט דע־ לע־טא־ אייבער דו דע־ נײערעי דײט א־ן ברעננט א םוסטע־ *ון אן א־נעטע־־װיג־ליד, װאם הייבט זיך אן םיט די פע־ז;: ״•דלאי־, סיין גןינד. •טלאי־ שטדר. ״זינגען וועל איך דיר א ליד." גיטירנדיק און דורפזינגענדיע דאם דאזײןע ליד, שטעדט דעי לעעטזן־ פעסט. או דאס ליד איז אויך •דטא־ע פא-ספר״ט און — עד :אן דא איז •טוין די ג־ענעץ גװיהון די עבטע און עונסטמעה־ק־טענדענדיעזע לידע־. זזאכ װערן געזונגען אין פאלק דע־ דעקטאר מםעלט זיך אפ או••־ דעי פ־אגע: פון װאכעז •קמזאנוע; א־גזע־ע עכט״ע פאלקם-ל-דעד װע־ זענען נעװע; זייערע •עאפעװי אויף דער דאזי־עי פיאגע זענען פא־אן פא־־ב-ידענע ענטפע־ב; געװ״נלעך װעיט אנגענימע;. אז די פאלקס־לידער הוטאםען פון אוםבא־ קאצטע פ־לקס־דיבטע־. וואס האבן א־ן פאיץו״דענע ווייטן געלעבט אין פאלק אנדע־ע װידעי ג״ען נאך װ״מע־ און םיינע;, אז דע־ הואפע־ פ־ן א פאדקס־־יד דאיף גוזרנ״טט זײז אנאנים. פאיקע־ט, ז״ װ״זן א;. אז אזעלבע פאיקס־ד־בטער, ווי בעיד ב־אדע־, וועלוול זבאיזטע־, גאלדפאדען און װאר־טא־וסקי האבן ג■—אפן לידער, װאב קענען אנגעױפן װערן פאלקס־ לידער. — קוקן םי־ אבע־ דורך די זאמלונגען פון די עבטע פאלקס־ לידע־, וועדבע זענען ביזאהע־ א־ויסגעגעבן געווא־ו, גב די זאסלונג פון ט. גינזבורג און פ. םא־עק. פ־ילוגקין און פון ׳. ל. בהן, געפינען מי־ דאדט בםעט נייטט ק״ן סיםן פון די לידעד, •ואס זאלן געהע־ן דו די דערםאנטע פאלקס־דיבטע־ דאיפן םיי דע־יבע־ אננעמע;, אז די זאיל־ער פון די עסטע פאלקם־ לידע־ האבן ־א פא־־טטאנען דעם הילוק טװ״טן אינדיווידועלער קאלעקטי־ װעי פארקס״טאפונג. - ידזזנ״טע אידעד זע:ע; ,ה״לװײז פאילוהםינוי רעך, אבע־ אנ־ע־ע קע; כרען פ״ביה אנרופ; פובל־צ־יטיק א•; נ־אביע;, ווי ט ב. טונזע־ס ״סאבע״. ״דאס 20־סטע יאיהונדערט״. סיאיז נ״טט פא־אן אין זיי אזויסב. װאס םיזיל קענען אנ־־פן פאלקם־פאעזיע דע־ ־עקטא־ בא־ײט דערנאך ד• פ־אגע: װ■ אזיי?מטיעמ״עז אבע־ ד• עבטע פאליה־אידעוץ סיפא־הוט״ט זיך, אז סיאיז ל״בט זיך פא־טו״טטעלן, אז ז״ זענען געטאפן געװא־ן דויד אן אוםבאקאנטז םחבר ע־געץ־וװ, אבע־ ביזאהע־ האט נא־ ק״נע־ אזעלבז נ״טט געט־אפן דאקעגז אבע־ זענען פא־אן לידע־, וואס פי־ן אונז טו דע־ ה־טע־ה, אז זיי זענען גנךטאפן געװא־ן פון א קאדעקטיװ, הגם סיאיז ז״ער •טװער זיך פא־גװטטעדן, װי אזוי א קא־ ־עקטיוו, עטלעבע פעננדטן גוזאםען, זאלן קענען טאםן א ליד װייטער ט־עט דע־ לעקטא־ גו גו דע־ באג־ינדונג פ.־ן זיין ודטע־ד אויפן סמך פוןדי טאנץ־לידער; ער •טילדערט אין עטלעבע •טמ־יבן די אפאליקע פאלקס־פא־װ״לונגען ב״ס טאנץ, װי אזוי ױנגװאיג פלעגן זיך גוזאמענקומען אין א •טבת־נאבמיטאג אדעי א יום־טוב ערגעץ־װו אין א קעלער״טטוב אדעי אין א פא־װאיפן ה״זל היס־ער דע־ טטאט גו פאי־ ביענגען. געװיינלעך פלעגן ז־ך ג־זאםענקומען בהורים און פ״דלעך ב״ א הב־ אדעי תב־טארין זינגען, דערג״לן זיך םדטיוח, •טטיפן. לאבן אין אינטיםן דעדינען פלעגט א־ינע־ אויס־ופן: ..יאםי־ גאי ג״ן טאנגן״ םיפאחטט״ט זיך. אז נ״טט איע האבן געקענט אזוי גוט טאנגן. און סיפלעגט זיך ׳טוין געפ־נען א״נער. װאס פלעגט װע־ן דער פירער סון טאנץ; פי־נדיק דעס טאנץ, האט ע־ אי געז־נגען די טאנץ־סעלאדיע. אי געגעבן אינסטױקגיעס, װי םידאד■־ טאנגן, א־ן אזוי זינגענדיק און אנ־ אין װילנע האט געוויילט אין מ־טך פין עםלעבע וואבן דער ־אקאנ־ םער יידישער פאלקלאריסט י. ל. בהן. יילס גרינםלעבעי פאי״טער פונם יידי־טן פאלקלאר. באזונדעחס אויסן געבים פון יידי־טע פאלקס־יידער און פאלקם־מדטיות. פארנעסם י. ל. בהן איינם פון די אננעזעענסטע ערטער גװ״טן די םאדערנע ״ד״טע װיסנ־ •דאפםדעי. ׳. ל. בהן האט געזזאלטן אין דאל פון ״קולםור־הויז״ א פאר־ ט־אג אויף דער טעמע: ״דאכ ייד״טע פאלקס־ליד און די ״דיזזע פאלקס־ םעוטה אין װאהם און געזאנג״. פארטיאגן אויף פאלקיאריםט״טע טעםעם זענען ב״ א־נז א זעלמענע זאך. םיאיז דעדיבער נ״טט קיין ווונדער. װאם דער פארמיאג פון י. ל בהן האט ארויםגערופן א גרויסע פא־אינטערעסירונג. םיר װילן דא איבערגעבן פאי די לעזע־ פון די ״ליט. בלעטערי די אינטע־עסאנטע געדאנקען און אויססירונגען פון ׳. ל. בהן. בערך מיט א 70—80 יאר גוריק — הויבט אן דער לעקטאר — האט מען ביי אונז גארנ״טט געוװסט װעגן פאיקב־ריךער. אין די סס־קער יארן האט א רוסי׳טע עטנאגראפי׳טע געזעלטאפט ארויסגע־טיקט א יידי׳טן געלערםן גו זאטלען ״דישן עטנאגיאסי׳טן םאטעײאל. דער דאזיקד גע־ דערםער (זיין נאמען איז מ. בערלין) האט פארעפנטלעבט דערנאך א בא־ ריבם, װו ער זאגט, אז. נישט געקוקם אויף דער שטארקער נייגונג פון יידן גו נגינד״ האבן יידן בלויז רעליגיעזע לידער, ק״ן װעלטלעבע פאלקס־ לידער, אזוי װי ב״ אנדעדע פעדקער. זענען ביי יידן נישמא. אזוי איז גע־ װען די םיינונג פ־ן ם. בערלין — און װען נישט די ואמיונגען פוז ״דישע פרלידער אין דעי נ״עד ג״ט, וואלט זיך לייבט געקענט א״נ־ װארגלען אםא די םיינונג. אביםל שפעטעי האט איינער אן ענגלישע־ געלעיטעי אױיםגעזאנט א ם״נונג, אז ביי ״דן איז נישטא קיין סוטער־ליבע — והראיה ער האט נישט געפונען ב״ יידן קיין װיג־לידע־, געשאפן פון פאלק; װען די ״דישע מוטער װאלם ליב געהאט איר קינד, װאלט זי פאר אים גע־ זונגען לידער. א־ן װידעראםאל װאלט זיך געקענט איינװארגלען א פאר־ קריפלםע טיינונג וועגן דעס יידישן פאדקס־ליד, װען ני׳טס דו נ״ע זאפלונגען. דער לעקטאר ג״ט אריבע־ גו װיג־לידער. דא גיטירם ער דאס פא־ פולערסטע װיג־ליד, װאס איז געװיס יעדן באקאנט, װאם איז שוין זייער אלט און וויימ פארשפריים: ״אונטער יענקעלעס װיגעלע שט״מ א גאלדן גיגעלע״ א א װ. דאס דאזיקע ליד האט פארשיידענע װאריאנטן, אמאל ביז 20—80 פערזן. דער אינהאלט פונם ליד שםיגלמ אפ די תלומות און די ליבע פון דער ״דישער פאמע פון אמאליקע גייםז. שפעטע־, אין דער תשבלה־הקופה, װען די ס־טער איז;אך פא־־ בליבן פרום. און דער פאטע־ א-ז געװאין א שטיקל אפיקורס, בייט זיך דער אינהאלט פונם װיג־ליד. דארמ רעדט זיך שוין װעגן דעם, װי דאס קינד וועט זיין ״א פרומער און א גומער״, וואס אין זיין זבוח וועלן אויף יענער װעלט אויך געניםן פאםער און מוםער. םיאיז זייער אן אינ־ טערעםאנט ליד. דער אנה״ב פונם ליד איז אזא: ״ביהאב דיך, מיין קינד, שלאפן געלייגם• זאיזסט םיר שלאסן געזונטערהייט! געזונםערה״ט זאלםטו םיר ליגן, און איך װעל דיר זינגען און איך װעל דיך װיגן שלאף, םיין קינד, שלאף, מיין קינד, דו זאלםם פיר לעבן און ויין געװנט." דאם ליד פארנעסט א״ניקע סטראפעס, םיר װעלן דא געבן בלויז די באראקםעריסטישסטע: ״די טירן פון גן־עדן װעלן אפן שם״ז, ״אז איך װעל אויף יענעי װעלט דארפן ג״ן: ״דו װעםט דאך זיין א פרומער און א גוםער,