Literarishe bleter · 1930-11-28 · 48 (28.11.1930) · p. Seite 902

?יסעדיעד־׳שע ג?עסעד נזע. 45 343/ 902 ׳י /״ה איז איבעי רי תהדמות, דױ א דיאסאעמ, יכעײ-ט דער ריכטער אלײז. די םשחנעגע ציםיא ה״שײ די ניצאטינע. ער זעט עס. ער תויבש אויח די אױגן צו איר און — דער פןזרתאננ פ*זצמ... סיי א•; ״דאנמאנם טוייו״, םײ איז ״װזוצעיו״ איז דער נרונמ- עאעכוענט ינייעמ ברוטאלער דעאציזם, באנדצ איז סצונ זעם עם אוים אז־• און נ״עצ אנרעחם. דער אדתער נרועט-עלעטענט — אח דאס א־ז דער פא־אראתס פו; אט דער א־־שטערצישער קו׳נוםט, װאס רארו־ זײז א־םאלוצע פארנײנדננ און איז עם נ־שט — דער אסתער עיעטענט א־רער א״ז ג,־אד ד• וױזיע. נ״סט די װירהאעכהײט — די וױזיע פחן דער װיףיולעבהײט אױו־ אײז א־ט א״ ,,־אינטאנס טױט״ רעדט קאטיר רעט־יע; ט־ט בטעט טאאסטא״ען א־טוױא; ײענז און קעג; דער קונטט. ער װא־פט א װדנדעראעך וואהט,: ״ױי (ד• מענטש;) פארגעסן אז גאט צואיב זײנע שאעכטע קאפ־רער״. ביכנע־ האט צו דער אוכושטערבאעכער כנוס־א םון ד• ״שאעכטע קאפ־רער״ נ־שט נעהערט און דערםו; נעטוט ױך עס, װאס או ימען אײענט א־ס, יןאן טען א; נאט נישט יפארנעם;. ביכנער אאיזפ נישט ער צײ־ט אוסטעך ער רײשט אױ־ פיו; דעם װירקאעכק״טס־ אעטארנ טיט ד״ע־ שרעק או; קאאנ פו; אז א־וב. עד זאנט (אין ״איעאגס או; אי,}נא־׳): ״אך, דעד טײװא א־ז דאך פאראן נאר צוא־ב; קאנטראסט. כר• ט־ר זאאן באנרײפן, אז דעד ה־כזא אװ פארט עפעפ״... 11 ר ד י ש ע א ו פ פ י ר ו נ נ א״פפ־ר; ביכנע־; אויןי ■דער יידישעד בינע האט — בײ ״דישע טעאטער-באד־נגונגע; — נעה״ס; פאיא״קעגע; ד• װירקאעכ- קײט א־; נאטע; פו; דע־ ק-גסט טיהאט דערצו נערא-־פט האב; רי נעבעגטשטע חוצפה פיז א; אטב־צ-עז; קונסט-פעינטש ד ־. טיבאא ווייכערט האט אט ד• נעענט-טטע חיצפה נעהאט עי א־ז יעויז, אײננטאעך, אאט,ער ״הצ־ף״. ארע זײנע ביזא־צט־קע אױפפירוננע; — ״קידוש-השם״, ״שייאאק״, ״ײדנשטאט״, ״הע־׳עעאע אסטראפאא־ערי, — זעגע; װא- באנק, -ױקא או; א״נשטעאענ״ע. װ״א קינסט קא; נוען בײ אונז נאך אאע נ״עט פראדוציר; — טיקאן טיט איר באויז ריזי־ ק י ר;. אז שעפעד־״יער פארא״קענענ פון דעם ,אזוי איז״, א; ״איך װיא״ א״ א; ״פונדעםטװענן״ — קא; מע; ױך ב״ אונז פון ארט נ״עט ,־יר;, או; אזױ װ• װײכעיוט האאט ױך א•; איין רירן פו; א־ט — אװ ע־ געװאד; פון ד• הױפט-ד־ױקאנט; (או; נעװינער!) פ•; רעם ייד״ען טעאמער א•; פױא;. ־• או״פפיחונג פו; ״האנטאנס ■טױט״ איז נעװען דר װײכערטם פ־נפטע א־; נרעםטע ריױקע. או; דער םך-הכא: ״דאנטאנס טױט״ אי; דד ט װ״כערטס סצענ״עער א״נטערפרעטאציע איז א ט־פע טעאטעד-איבעאעבונג, א גרױסע רעזש״-דע־נר״כונג, װאס װעט וױ א כאזונ־עי־ קאפיטא פא־יע־־ב; ■װע־; א•; דער נעיע־כטע פו; ״ר״עז טעאטע־ .,־אנטאנס מויט״ — האב א־ך א״ב; נעזאגט — אייז די ט־אנעדיע פ•; דער ־עװאאוציע או; פו; דער רעװאאוציאנערער פער- זענאעכק״ט א״ב צ• נעב; דאכ רעזשיםעד״ע — איז נויטיק צו נע- פ־נע; ד• נעהע־יקע פארבעדווננ צװ״עז דעם טעכנ״ע-וטעאטראא־שן א■; דעד איגעראעך-דראטאט״עע־ א־ניע. ־א דארפ; פארבונד; װער; טעאט־אאיק ט־ט דראטאט־ק, ספעקטאקר טיט איבעדאעבונג, פארם טיט אידעע, טאכע ט־ט א״נצאנעם די מאסן-סצענעס טוזן רעיזשי- כירט װער; א׳זױ, אז יױי זאאץ אוסכאו־ינגט האב; אן אוי- ט א נ א ט ע; בינע-װערט או; דאך זיי; נישט טער װי — א מ ימא: ־עאפ; די ■רא״ען פאר די נשמה-ביאדער או; א־בעראעבוננע; פו; א; אײנצאנעם אדער פון אײנצאנע. אזוי זעט א״ם ד• רעזשי-פ־אבאעם פו; ״דאגטאגס טוימ״. ט־ט הויכער קינסטאערישער אחרױת ימזט דר. װײכערט דאט פדאבאעם פארענטפערט — או; אױי איז ״ראגטאנם טוימ■״ נענואר; א ספעקטאקא פו; טערקמירדימער נאנצקייט: ביאר או; ראם זענעז (טיט דעך תיאך םו; שויש&יאער װי סאטכעמ אץ סארעװסקי) דורכאויס צוגעפאסמ. װאסער מיט שװעבא-אמאניאק — האט מחיה-מתיס נעװע; רי נע- ׳עטארבענע און צעסרעםעגע װערטעד פונם כתב-יד. װער איז ביכנער? ז״ן װעאט, די װעאט פון ״װאצעק״ און ״דאנטאנם טויט״, אױ א קאשסאר, א קאאה, א; אנגסט-נעשריי — א װעאט פו; דאס- טאיעיוםקישן גר״א. אבער — װי ב״ ־אסטאיעװסקין — נייע; אויך דא פאראאעא טיטן נאכט-קאשסאד העאע אוסגעזעענקייטן. עס טראגן זיך פא־ב״ צױיש; אץ אריבער די שורות װינטן פון איבער- ערדיש; רחמנות אץ דעס שװעד-פעסימיסטיש; ״ראנטאנס טויס״ אױ אזא העאע איטגעזעענקייט — די איבע פץ רער טשוגע״געװארענער איסיא, קאםיא דעטורענס װ״ב. ה• משוגענע איסיא — ט׳הארו־ עס קאגע; כאפעדקן — אױ די געה״טע בענםשונג, די אויטערע ברכה■ פון כאך- אאעטע;, װאם גייט אוי־ װי א צפץ-איכט א־בער דעם קאשטא־ פץ ט״ט, באוט או; היסטארישע־ נויטװענ־יק״ט. ד• א־עמע, קא״נע ר־סיא טיט; שװאכ; עאנט; פדויעז־קאפ אץ שװאכ; עאנט; פ־װע;- ־.א־ץן די הונע־דיקע ,־עדעי פץ דעם גיעשיכטאעכן רייטװאנ; האכ; אייף אייב־ק צעט־שט אירע תושים או; זי נעפאםט צום קינד ה־אסאמיש נענוטען איז זי א פיגור א דיין-עפיזארישע (אגכ — װאס איז כיי ביכנער; נישט עפױאדיש? דער נאנצער טץ טענטש איז ביי איכ נישט טער, וױ אן עפיזאה פץ א; אוטהיימאע- בער מיםטעדיע). גאד פארקע־פערט איז אץ אט רעם ״עפױאה איםיא י נישט טער אץ נישט װײניקע־ ,װי יאס ק ינ דע ר - נ א י ק פ ו; הער וועאט, האכ נאיק פץ איבע אץ משונעת, האם גאיק, װאס פארשעאט נישט העם טויט, ײי האנטא; אץ זיינע חכ־ים, נאר בענשט איס - זע די סצענע. װע; איסיא קושט ד• ניראט־נען א״ך אץ ״װאצעק״, דיגם דראטאטױירט; נעװיטער, הע■־ טא־ר-ט־אנעהיע פץ א המץ-טענטש, װערט ה■ ״זינדיקע״ טארי — אץ דיג־ אעצטע־ רנע, װע; הינטער א־־ע פר״צעם װערט שיץ גע- קויפט דאס טעסעך װאס װעט ױ שעכט; — צו א תייייקעי זי טוט תפיאה. זי אייענט (אץ װידער רערמאנט זיך דאםטאיעװסקי) די געשיכטע טיט טאגהאאענא; אץ דער עװאננעאיע. עס קומט פץ זיך אאיץ. ז• װערט הײריק טיט דע־זעאביקער, װאאט איך געזאנט, נאטי־אעכקיימ, טיט װעאכער זי האט כעױנדיקט. אױ נישט רער טענטש א; אפגרונט, װאס אי״ער אים פאיע; טאאכים? — עם װענחט ױך נאך װי מע; קוקם. קוקט מע; ארויפצו — דער־ זעט טעז ־אם פש־גענע קינד איםיא םיש דעד א־טענראעך-פראטענ־־- קע־ איבע אין דעם שװאכ;, קאײנעס, א־טענראעך פראטענדיקי הארץ,• טע; דערזעס א ריטונישע מא■־,, װאס קויפט אויס אירע ארעמע זינר ט־ט א פאר הײאיקע טרער;, — אבע־ װי אױ. װען מע; קוקט א־אפ- צךי ״רער טענטש איז א; אפנרינט — עם שװינדאט איינעם, ווע; ע־ קיקט ארונטער״ — זאגט װאצעק, מארים טעררעך אט די װע■־־ טעי קאנע; הינע; װי א מאטא פאר ביכנעיכ דראמאטיק. אץ װײא הע־ מענטש איז א; אפגדוכט - - האבן סײ ביכבעד, סײ זיץ העאך דע־ צעשויבעיטעך צעןואדפענעך פימעשטארטיקער ־אנטאן, װערכער װיא ױך אדויםרײס; פץ אונטעד העם טוז פץ רע־ נעשיכטע (א.ץ קוממ העדיבער אים), — זײ האב;, זאג איך, קיץ צוטרײ נ״שט צום נדאדריניק; האנמאסיקער א,ץ באוטיקן קדויע פץ דער ־עװאאוציע, ־אכעספיעד. דאנטא;, העד פימעשטאאט־קעך;אויבט נישמ אץ דער רעצטעך סאמע אעצטעד אץ מאאיקסטע־ א״פדיכטיקײט פץ רעם אײזערנעם ראבעספיער;. ״איז נישטא אץ ,—ך — פ־עגט עך — עפעס אזױנפ. װאכ זאא דיר אמאר שטיא.;אר שמיא א זאנ-טץ: דו ריינסט, אייגסט!?״ אץ װײא רע־ מענטש איז א; אפג־ינט — ,יוערט ראבעספיעך ~ער א״נצאנעך פא־װאגררט אץ ארע, אץ מאסע, אץ פראנק־״ך, װערט ע־ הי פא־קערפעחיננ פץ היסטא־״סע־ נויטװענדיק״ט, װערט זיץ טעגכדס־עך הא־ץ צ־ס הא־ב; געזעץ אץ רע־ טיפםטער פער- זענאעבעי אינ; פץ זיץ ׳ש איס סענטשי — ציס גרויזאמסס; היסטא- רישן מוז אץ אכו־ ש־טעאט זיך אז״ אץ .ראנטאנס ט״ט״ אפגרונט קעג; אפ־;דונט — דער מענטש ־אנטא; קעג; ־אבעספיער; דעד רעדואא־ציע, ,־אבעםיפעך דעד נעשיכטע, ראבעספיערן רער כזאםע.