Literarishe bleter · 1930-11-28 · 48 (28.11.1930) · p. Seite 902

ליסעדיעד־׳&ע ב?טסער 011. 45 3*3? ^90 ׳י דז און איבער רי תהומות, װי א דיאמאעט, יטמײט דער דיכשער ארײן. די משיזנענע?יטיא קוימט די ניאאטינע. ער זעט עס. ער תויבש אויף די אוינן צו איר און — דער פארדיאננ סא£ט... סײ אין ״דאניטאנס טוינד״, םײ אין ״װאצעק■׳ איז דער נרונט- עאענדננט ינײטט ברוטאאעד רעאאיזם, ■באנזש אין סצונ זעט עם אוים אײי און נישט אנדערש. דער אמתער נהעמ־עאענמננט — אח דאס א־ז דער פא־אדאתם פון אט ■דער אויםטעראישער תו׳נםט, װאס דארױ זײן אבםאאורבע פארנ״נוננ און איז עם נישט — דער אכותער עיעטענט א־רער א״ז נראד די װ־זיע.;י־םט די װ־רקאעכהײט — רי װיזיע פו׳ן דער װידיואעכתייט אײױ אײן איט אין ,,־אגטאנם טויט״ רעדט קאטיא רענװאען טיט כטעט טאאטטא־־שן א־טװיאן װענן און קעגן דעד קוכסט. ער װא־פט א װונדעראעך װארמ: ״זײ (די מענט־ען) פארנעםן אן גאט צואיב זײנע יעאעכטע קאפירעד״. כיכנע־ האט צו דער אוםישטערבאעכער כנופ־א פון די ״שאעבטע קאפירער״ נ־יעט נעהעדט און דערםון נעמוט ז־ך עם, װאם אז מען א״ענט א־ם, תאן טען יאן גאט ני־עט •פארנעם;. ביכנער אאזט ני׳עט ער צ־׳נדט אונמעך ער רי״סט א־יױ סון דעם װירקאעכקײטם־ אעטאמ מייט דעי שרעק און קאאנ פון אן א־וב. עי זאנט (אין ״אעאגס און אענזן״): ״אך, דעד טײװא א־ז דאך פאראן נאר צואיבן קאנטראםט, כד־ מ־ר זאאן באנרײפ;, אז דער ה־מא א־ז פארט עפעס״... 11 ד י י ד י ־ע ע א ו י פ פ י <־ ו נ נ א־־פפירן ביכנעדן אויף ■דער ײדי־נ־ער בינע תאמ — ב״ ײדי־נ־ע טע־אטער-באדיננוננען — נעה־יטן פ*־אי־קענען די װיר׳קאעכ- קײט אין נאטען פון רע־ יךנשט ט־-האט דערצו נע־י־א־פט האבן די;יעבענט־נ־טע חוצפה פין אן אטב־צ־עזן קונטט-מע׳נטינ• ד ־. טיבאא וו־יכערט האט אט די נעענטיניטע חוצפה נעהאט. ער איז ׳נ־וי;, אײננטאעך, אן אאטער ״חצוף״. אאע זיינע ביזאיצט־קע או־פפירוננען — ״קידוש-ה־עם״, ״שײאאקי־. .,״דנ־םטאט״, ״העד׳נ־עאע אםטראפאא־ערי. — זענען װא־ באנק, ריזיקא א־ן אײניטטעאענ־־נ־. װ־יא קו׳נםט קאן טען בײ אונז נאך אאץ נ־׳נ־ט פראדוצירן — טיקאן טיט איר באויז ריזי־ ק י ר ן. אן ׳נ־עפערי־נ־ער פאראײקענוננ פון דעם ,אזיי איז״, אן ״איך ־ויא״ און אן ״פונדעםטװענן״ — קאן מען זיך בײ אונז פון ארט נ־־נ־מ דידן, און אווי װי װײכעהט, האאט ז־ך א־ן אײן רירן פון א־ט — אי׳ו ע־ געודארן פון די הו־פט-ד־ז־קאנטן (אין נעװינער!) פון דעם יידישן טעאטער אין פויאן. — אײפפיחונג פון ״דאנטאנם טויט״ איז נעװען דך װײבעחטכ פ־נפטע אין נרעסטע ריז־קע. א־ן דע־ פך־הבא; ״דאנטאנם טויט״ אין דך מ, װײכערמפ םצענ־שער א״נטערפדעטאצ־ע איז א טיפע טעאטער־איבעאעבונג, א נרו־םע רעזיב־-רע־נרײכונג, װאם װעט װי א באזונ־־עי־ קאפימא פא־־נ־־־בן,ווע־ן אין דער נעישיכטע פון יידי־טן טעאטע־ ״־אנטאנם טו־ט״ — האב א־ך אויבן נעזאגט — אי׳ז די ט־אנעדיע פון דער ־ע־ואאוציע און פון דער דעװאאוציאנערער פער־ זענאעכק־יט. או־ב צ־ נעבן דאכ ד־עז׳צ־םערי־ע — א־ז נויטיק צו נע- פינען ד־ נעהע־יקע פארבינדו׳ננ צװ־׳נ־ן דעם טעכני־נ־תטעאטראאי׳נ־ן א־ן דער אינעראעך-דראמאטי׳עע־ א־ניע. דא דאחפן פאדכינדן װערן טעאטדאאיק מיט דראטאטיק, בפעקטאקא טיט איבעדאעבונג, פארם ט־ט א־דעע, טא׳םע ט־ט אײנצאנעם. די סאסן-סצענעם מוזן רעז׳נ־י- םי־ט װערן א׳זוי, אז יזײ זאאן אומבאדינגט הא׳בן אן אוי־ ט־ א נ א מ ע ן בינע־װעדט און דאך זײן ני׳טט מער יװי — א ם י מ א: ־נ־אפן די ראמען פאר די נשמה־ביאדער און א־בעראעבונגען םון אן אײנצאנעם אדער פון אײנצאנע אװי זעט *־יס די רעושי-פ־אבאעם פון ״דאנמאנם מוימ״ ט־ט הויכער ק־נםטאערײטער אחריות תאט דך וװײכערמ דאם פדאבאעם פאר־ננ׳טפע־ט — און אזוי איז ״דאגטאנם טוימו׳ נענוארן א םפעקמאקא פון טעיקװירדיקעי נאנצקייש: ביאד און ראס יענען (מיט דעך היאף םון ׳שו־׳טפיאעד װי סאמכערנ און מאדעװסקי) י דורכאיים צונעפאסט. װאסער סיט ׳פװעבא־אמאניאק — דיאט מחיה-מתים געװען די גע־ ־טטארבענע א־ן צעסרעסעגע װערטעד פונם כתב־יך װער איז ביכנער? זײן װע&ט, רי װעקט פון ״װאצעק״ און ״דאנטאגס שויט״, איז א קא־פמאר, א קאאה, אן אננםט־גע׳טר״ — א װעאט פון דאס- טאיעװםקישן ניײא. אכער — װי בײ ־אסטאיעװםקין — נײען אויך רא פאראאעא מיטן :אכט-קא־ט׳מאר העאע אוסנעזעענק״טן. עם טראנן זיך פא־ב״ צ־וישן אין אריבער די שורות װינטן פון איכער־ עדדישן .־חטנות, אין דעם ׳טװער-פעםימיםטיש; ״־אגטאנם טויש״ א־ז אזא העאע א־מגעזעענק״ט — ־• איבע פון רער משונע־נעיװארענער איםיא, קאמ־א דעמואזןנם װײב. ד־ ששוגענע אים־א — מ׳דארף עם קאנען באפעיקן — איז די נעהײמע בענסשוננ. די אוימערע בירכת פון נאך- אאעמען, װאס גי״ט או־ף װי א צפון־איבט איבעד דעם קאשמא־ פון טײט, באוט און חיםטאר־שע־;ױטװענ־יק״ט. די ארעמע, קא״נע איט־א פיטן שװאכן עאנמן םרויען-קאפ און שװאכן עאנטן פי־ויען■ הא־ץן די דונערדיקע דעדעי פון דעם נעשיכטאעכן דײטװאנן האבן א־יף אײביק צעמישט אירע חוש־ם און ז• נעמאבט׳ צום קינך ר־אםאמ־ש נעג־מען איז זי א פיגור א ד־ין-עפ־זאדישע (אנב — װאם איז בײ ביכנערן נישט עפ־זאד־ש? דער נאנצעד מ־ן מעכטש איז בײ אים נ־שט מער, װי אן עפיזאד פדן אן אומה״סאע־ בער םיטטער־ע). גאר פארקע־פעהט איז אין אט דעם ״עפ־זאד איםיא י נישט טער און גי׳אט װײניקעך ,װי ־אם קינדער־נאיק פון דער וועאיט, דאכ גאיק פון איבע אין סשונעת, ראם נאיק, װאם פאדשעאט נ־שט רעם טו־ט, װי ־אנטאן און זײנע חבדים, נאר בענשט א■־ — זע רי םצענע. װען איםיא קושט ד־ גיאאט־נען א־־ך אין ״װאצעק״, דעם ד־אמאטיזידטן נעװיטעך דעד מא־ד-ט־אנעד־ע פון א המ־ן-מ־נגטש. װעדט ד• ״זינד־קע״ מא־• — אין דעי■ אעצטע־ דגע, װען ח־נטעד אידע פאײצעס װערט ׳׳;־־; נע- קװפט דאם מעםעך װאם װעט זי ש־עכטן — צו א הײאיקעך ז• טיט תפיאה ז־ אײענט (אין װידער דעדסאגט זיך דאםטאיעװסקי) די נעשיכטע מ־ט מאנדאאענאן אין דער עװאגנעאיע. עם קימט פון זיך אאײן. ז• װערט הײאיק מיט דעדזעאביקעך װאאט איך געזאנט, נאמידאעכקײט, מיט װעאכעד זי האט :עז־גד־קט איז נישט דעד מענםש אן אפגד׳נט, װאס איבער אים פאיען מאאכים? — עם װענחט זיך נאר, װי מען קוקט. קוקט סען ארויפצו — דער־ זעט מען ־אם מש־״יגעגע קינד איםיא סיט דעד א־מעגדאעך-פאאמעג־י- קע־ איבע אין דעם שװאכן, קא״נעם, אומענראעך פאאמענדיקן חארץן מען דערזעמ א תמונ־שע מאר־, װאס קויפט אזים אירע אדעמ־ע זינד מיט א פאד הײאיקע טרער;, — אבעד װי איז, װען מען קוקט א־אפ- צ.־? ״דעד מענטש איז אן אפנדונט — עפ שװינדאט איינעם, װען ע־ קוקט ארונטער״ — זאנט װאצעק, מא־יט מעדדעך אט די װע■־־ טע־ קאנען דינען װי א מאטא פאר ב־כנערכ דראמאט״ק. א־ן װײא ־ע־ מענטש א־ז אן אפגדונט — חאכן םײ ביננעך םײ ז־ין העאך דעי צעשױבע־׳טעד, צעװאדפעיכעך פיאגעשטאאטיקער ־אגטאן, װעאבער װ־א זיך אדויםדײםן פון א־גטער דעם מוז פון יע־ געשיבטע ןאון קומט ד־עריבער א־םן, — זײ האבן, זאנ איך, קיין צוטרײ נישט צום נראדאיניקן דאנמואמ־קעד און באוטיקן קד־וש־ בון דער ־עװאאוצ־ע, ־אבעםפ־עד. דאגטא;, ךער פימעשטאאמיקער. גאויבט גישמ א־ן דער אעצטעך םאמע אעצ׳טעד און דנאאיקםטע־ א־יפריבטיקײט פון ־עם אײזעינעם דאבעטפיער;. ״א־ז נישםא א־ן ריך — פ־עגט ע־, — עפעם איזוינם, װאי זאא ר־ר אמאי ־עט־א. נאר שטיא א זאנ-טון; רו אײנס״. אײנטטן?״ א.־; װײא דע־ מעגטש א־ז א; אפני־־גט — װערט ראבעבפ־עד, ־עד א״נצאגעך פא־װאנררט א־ן איע. א־ן מאםע, א־ן פו־אנקרײך, ־ועדט ע־ ד־ פא־קערפעחונג פ־ז ה־מטא־־שע־ :וי׳טװענדיקײט, װערט זײן מעגט׳טאעך הא־ץ צים האדבן נעזעץ און דע־ טיפםטע־ פער־ זענאעבער אינן פון זײן ־ש אי־ם מענטש — צ־ם ב״י־זאמסטן ה־שטא- דישן מוז א־׳ן אמת שטעאמ זיך אז־■ א־ן ״־אנטאנם ט״ט״ א&נדונט קעגן איפ־ נרונמ — דעד מענטש־ ־אנטאן קענן ־אבעס&־ערן דער ׳־עװאא־ציע, ראבע׳םיפע־ן דער געשיבטע, דאבעספיערן דער מאםע.