Literarishe bleter · 1930-11-28 · 48 (28.11.1930) · p. Seite 898

גס 8* (343)?יפער*דש1 'זײס 898 יצטאריןעד װילן אץ די?דאסמ פון זײן פאלע װאם תאט צ• אימ נעצדינן פזן דע־ א־יביגײם אדן פין אים נייעט אפנעמ־א-ט;. א בע־ קע־, אן אײזנבאן-א־ביעטע־, װא־םמ ע־ זיך נייט אן אײסערנע- װײנרעבע־ דודשיטייןײט ב״נאכבי אזי־ ביכעי א.ין צ״צזנגען, אזיז יעדן נעד־זקטן .ױא־צ, .װאס עם פ.איט איב גאד אי״ן אין האנט. ז״ן האנטביך אבער איז נעװען ־ע־ בדײסער װענ פון יעב;, -ע־ ריכטיקעי װענױ״זע־ ז״נע־ — ז״ן אינערקעכע־ ׳עאפזננס-נ״סט, װ״ר גאיקי איז געזוען א ריכטער, נאך א״דעי עד ד.ן>ט עפעכ א־בע־גע־ע?;, אין א קיכםטרע־ איז ער נעװע;, א״רע־ ע־ האט זיך א־יטנעיעינט א־טאג־אפיע צז פיר אין צװאנציק יא־ יער״בט ע־ אן ״ ע־׳עטע דע־צייי־נג, א־ן צז דר״טיק יאר װע־ט עד פקזציפ ,.אכט־עקט־׳ — אזן ע־ איז יט״ן דער בא־יטטסטע־, רער באריבטכ- טע־, ־ע־ באר־בטפטע־ קינםטיע־ פזן רזסראנ־ ר• יטטארץ פזן פ־איעטא״אט און רי יזם פון נא:ץ א״־אפע. ־ע־ איינדרזק פזן נא־ק־ם עדטטע רע־צ״רונגען איז אזטכא- ׳ט־״ברעך — עפעם װי א ציטעי, א דעד׳טדעק, א יטטז־ם, א דים; נאר אנ־עחט זוי ביז רא;, האט רזפראנד — תאט יערעד איינעד נעפ־לט — עייטט איצט אננעהזיבן צז רעדן — אט די א״נזאסע יטטים, ד.אט זיך נעדאכט. נייט א־וים פון א יטדעקרעך-צזגו־פנע- פ־עםטע־ ברזפט ביי א נאנץ פארק דאפטאיעװסקי, טאר׳םטאי אוץ ׳טורגעניעװ האכן ארויםגע- װיזן ז״ער גרזיטקייט ב״ם אנטפרעקן פאר איגיז די תסי׳טע ניטסה, איר ברײסקי״ט, איר קראפט, — נאד דא, בײ נארקין, איז פרוצים ־אם זערבע געגעכן געויאח אכדערש, װי דעאירער: נישט נאר די;יטכזה, גאר אויך עד אריין — א נאיןעטער רזםישער מענטיט, א גאנצע־ וױ ער א־ז, ר• דאקזטענט׳אר-עכטע זוידקרעכקייג^ אכזריזת- דיק-אפענע. אויסער דער קינסטרערי׳טער גרויםקײט, איז זײן רײכע און ק־עפטיקע יטאפונג פיר באדייטנריקער דערמימ, װאס קײן זאך אין רעבן תאט ער נ־טט רעחגך״סט איםזיסט, — ארץ תאמ יער גענומען טימ זײנע א״נענע בותות, ארץ ארײן אויםנעקעמםט — און זייגע דערגרײכונגען זעען אויס, װי אדז־םגע־יסן ם״ט געװארט, מים דעך גאגצער םארביטערטק״ט און ווירדקײט בײ דעד פײינטרעכער װ־דקרעכקי״מ. און װאס פארא רעבןן פון װאם פאדא טיפעני׳טן — אזא א״פ״טטײגן א ׳ט׳טוציק ארן נרוי הינטערנעם<5 אין ניז׳נזני־טאװאגא- ראר האט ארויסגעבראכט אויך דער װערט אט דעם נרזיםן קינםט- רער, .די נויט װיגט ■דאס .װיגר זייגם, די גויט װארסט אים ארזיפ פון שור, די נויט מרײםט אים ״צװישן טענגזשן״. אין צװײ קערעד- שטי״רעך האט יזיך נעטוריעט די נאגצע משפהוע און, כדי קריגן אביסר נערט — א פאר נעבעכדיקע קאפיקעם — קר־כט ער ארום, א יבייעד נאך, איבער די טיסט-קאסטנם אין דינ׳עטאק;, זוכנדיק אין ר• ע־פ״ע״קע גריבער ׳בדאטעם און ב״גער, אזן זײנע שור-חבדים זאגן זיך אפ, א דאגק דעם שרעכס; ר־ח צו זיצן אויף אײן באגק ט־ט ז״עם אפפאר-קרױבער. א דודשטיקער נאך װיםן, קאן ער גישמ ענד־קן ק״ן ערעמעגטאר-־ם■?; ידי ק-נדע־שע ברושט זײנע איז נאך שמאר, אין ער א־בעט שוין ב״ א שזפטער, רע.מאך א־ז ער א שיק־ ־זנגר בײ א פאענעד-צײבנער, א ק*ך<ינעי אזיןי א װאמ^ד שיף. א ט־ענע־ בי־.ם בדעג, א נאכט-װעכטער, א בעקער, אן אײזנבאן- א־בעטער, א שװארץ-ארבעטע־; א פאריאנטער טאנ-אדבעטער, א ־עכט?אזע־. אן אומגי־קרעכעד, אן א קרוב א•; אן א נוא? — אן ארזועקטרעכעד װאנרעד, — הײגט א־ז ער אז־פן דאן אדעד אין אזקראינע, טארגן א־ן כעןסא״אב־ע, אין טיפריפ, אין קרים. ער שטערט זיך עדנעץ נ־שט אפ, ק״ן זאך קאן אים נישט פאדתארטן— רער נזו׳ר שטייסט אים אין פנים, װי א בײזעד װיגיט,■ נאך נישט כאװיזן זיך ציטוריען ערגעץ-װו אונטער א דעכר, און אט װידער— זומער און װינטעד — מעסט ער טיט זײנע בורעגענדיקע טרים דעם נ־ויםן װעג, א תונגע״קע־, אפנע־יםעגע־, ק־אגקער, א שטעגדיק פא־פארנטעד דזרך ׳דער נױט. עד ב״ט אן א-זפרע־ ׳די פדאפעסיעם; דעד גורר תאט װי יכױון צונעראזט אט די פארװאגדרונגען, כדי ע־ זאר, א נענ־טע־ און רויט אײגענעד פ־אקטיק, קאנען שפעטער ־עדצײרן װעגן דע־ פארשײדגאדטיק״׳ט פין ־עם א־כעטעד־רעבן, װענן דער בר־יסער רזסישער עירד, װעגן רזםישן פארק און זײגעי היפוכים און פירפנימד־ק״ט. (םזף קזסט) װארטס, אזמנע,״כטכ: ראכ כאשעפענ־ש, װאכ האט א טויזגמ יאר געשיװיג;, האט פרוצים אנגעתזינן צ־ דעדן. עכ איז — זײן ריד, ז״ן זזאדכ, א■; פזןי זיך אדזיכגענעבן א טענב״םן; אדױכנעדוקמ זײן אײגענעם פא׳עט או תע־ארד, װאכ זאי ניםן צז וױםן דער גאגצע־ װעקם װעגן דעם ־וכישן פארק, װענן דעם דזכישן פדאיעטאדיאט, װעגן די;עפארענע, אונטע־דד־קטע און בארײדיקטע. צזדיק םיט זעכצ־ק 'א־ אױ געקזטען אזי־ דע־ זוערט דעד דאזיקער שרי־ אזן ר־ייםיק יא־ האט עד עקשנותד־ק-ט־ײ נעטון זײן זאיך, :ענעכן אן אויםררוק אזן א שייןרעדזננ פזן זײן רזר, ־עם טראניש; רור, ר■ עלנטע און רערנירעריקטע. זײן אטהער :אטען איז פעשקאװ, אםעד ע־ האט זיך א נאטען נעגעםן טאקםים גארקי - - און אזנטעד אט ־עם גאטען װעדט עד :עאכטעט דזדך דער;אגצע־ קולטורעלער זוערט אזן דודך אלע, װאם יירן זיך זז־ א פארק עװישן פערקעד, זוײר זײן פא־םיטערטקײט איז געזוען א ה״רזננ פאדן :אנצן דוד, ז״ן שט־ם א קוי פזן נםואת פא־ דע־ נאנצע־ איב־ אזן זײן ק־טען — א גליק אזן א דעדלײזוננ פא־ דע־ :אנצע־ ־ענקנדיקעד נארקין װ• טאקכיב ־ר ח#ט אױבגעכאבכ רער נוד גבצײביקײב ־ײ פון פארק, יבבעניע; פון ר' ב^כוע״גער מענטש אוטב^וױסטן א העדאלר צז טאפן ־פעבצ;, ברי ב:ן איב אפװאו י*בן םיכט אדן צױ רײדן או, ־ער פו; ךי יעצײבענע, א׳^ייצרעו רי פא״ אגזאגע־ בו; .*ו; זײן עתת זועיטרעכער א־עמק״ט, אזז כדי י און אק פ״ן פון רום״םע־ ׳ורםנעפירט נודר אים ד זאק ז״ן ערקעך און .־יכטיק, - תאט רע־ זאג אזן פײ;. רורך נויט עביעם און אקערר״ פקא;;, רורך אקע פ־אפ ברי צו קעגען געבן געבעזב/ איבעו־ל־עבל, האט ראם אלץ אקײן ע• ים געשיקט ,־ר תאט א ״ב און ײ$רט. דע* גו שער פא: אין א פאעטי עס א־י־ אלע צװ״גן פזן פדארעטאדישער טעטיקײ׳ט, כדי ער זאר דעד- :אך אין וײעד גאטען קאנען װידדיק ארז־כ-טרעטן אין פא־לאמענט פזן רע־ טעכטשת״ט; רער גודר תאט א־ם אפגעגעםן פאר א רעדג- ײגגר םײ רער ערנט אזן ער ד,אט זי ראכג-לאגנ באר־גט, אײדעד ער האט אים געראזט, עד זאר װערן רער םאלעםאם איםעדן װארט אזן דע־ שאפזנגס-ט״םטער. ם א־ז אים בא״גערט נעזוען דזרכצזמאכן אלע וזאנ־ו-ננען אי־ן נמזר־ם אין דעם רעננם-װענ פון א פדארע- טאריער, אײדער ער איז זיגרײך געװארן ד־גד שעפער און קינסטלער, ער האט געהאט די אױפגאםע און ע־ תאט רי פדיפ.׳;: גרענצנדיק אויסנעהארטן — רורכשמודיד; ארע ארטן נ,״ט, כרי ער זאר רע־נאך קאנען װערן רער ריבטיקער און פא־רינבטפורער פארט״דיקער פ.•; ארע טיגי כאציארע פארשװעדונגען; א־ם איז אױסגעפאק רעד גויר צו ז״ן צװישן רי, .ױאכ .האםן זיך א־ן רוםקאנר קעננניטטטערט דער אומגערעכטיקיױ.• פזן רעד םאציאלער אר־נוגנ, און נרייך מ־ט זיי: געזעסן אין טורמיג, נעװען אונטער דע־ אזיפזיכט פון דער פאריציי, געזוען פארפארנט,;ע־אנט, אזן ארנטער א פרעטר אויג. רער דיכטעד פזן רעם ־וכישן פראקעטאריאט, — האט ער גר״ך מיט אים איכעד־ געטראנן רי עינויים פון :ייפג״קער קנעבטשאפט — נישט האםן קיין ,־עכט צז האםן אן אייגענע טיינוננ — װייר ע־ איז נעװען בארזפן צז געטען אזיף ז־ך די ריידן פזן זיין קקאם, פזן זיין נאצ־ע. ער האט נעמוזט איםערקעםן ארע שטופעם פון דערשראגנקייט אזן פאדצװייפקונג — אזן ר• קעצטע שטופע פון זיין פא־צװ״פיוננ, רי טיפםטע, ראם שרעקרעבכטע, ראם עגטנירט־קשטע פאר דעם טענטשן — װען ראם איינעגע רעכן װעדט אזכרע־ט־ענקעי אזן רע־ טעגטש ״״•פייט ראם אזיכ װי א כ־טערן כיםר שפייעכץ. טאקכים גארקי האט רערקענט .־עם קעצטן ,תהזם פון פא־צ-ז״פק-כנ א•; רעצעטבער 1887 קױפט ע־ פאר דאס קעצטע כיםר גערט א שקעכטן .־עװאקװע־ אזן ש־סט זיך גר״ך אין רער כ־זםט אר״ן. ד• קזיר ברייםט שטעקן אין זיין קױ-ט און פערצ-ק יא־ רו־םאנאנ־ א־ז רזרכדעם ז״ן רעבן אין נעפא-, נא־ — רודך א גריקרעםן צזפאק ן ■ - איז ז־ין רעםן נעיא- טעװעט צוקיב דער ג־ויםע־ זאך: ז״ן ערות-זאגן קטוםת ז״ן פאקק, װאפ ער האט רכוף איםע־גענעםן טיט אזא קראפט פא־ רעם װערט־ טריםוגאר. קיין שום ק״טיקע־-פאחםער װעט;ישט קאגען פעםט־טטעק;, אין װערבן מאסענט א־ז אט רער װאגרער, אט רע־ טאגא־םעטער־ פראקעטא״ער, אט דע־ םא־װעסער כראריאנע געװא־ן א פאע-ט. װ״ר — אראנק זיינע קיכג״קע אויגן און אינעררעכער קרא־ק״ט פון זיין אויםערגעװ״נרעך עמפ־נדרעכער נאטור — איז מאקכים נארקי פון שמענריק אן געװען א פאעט. נאר כדי צו נעבן אן אויכ- דתק זיין שאפ;, האט ער נעמוזט שטודירן די שפדאך, ײערן ריטע- ראריש-נעבירדעט — און װי אט די נויטװענדיקייט איז א־ם שװער אננעקומען ן קײנער האט איפ נישמ נעהארפ;, אויסער זיין א״נענער