Literarishe bleter · 1930-11-21 · 47 (21.11.1930) · p. Seite 890

?'ס*ר*ד'שס 3?סס0ר ג?ם. 42 (347) זײס 890 ׳י ש 1 ש נ ה /77 $ ר ש ס װעד װעם בויעז דאס פעסערע ײדישע סעאסעד? םעאםער האס םען באדאלט, פאר די דעקזןראביעס האבז פאגזןלם :גסקע די פאי עעידנים... די גרינדער פון דער םעאמער־געזעל־דאפם ה*בן געםדזם ברענגען :םדר א פאר זלאנועם פון דער ה״ם דו דעקן די לויפנדיקע אויםגאבן... אלע אקםיארן האבן אבער געארבעם םיט יראת״הבבוד. מען האם געװאלפ בויען דאם בעסערע ״דיידע נזעאםער. יעדער איינער פון די בעםערע אקפיארן אין דער םדופע האפ זיך געקאנם ,ארויםפארן אויף דער פ־אװינץ, אדורב׳דם-גלען אביםעלע שונד, בדי צו האבן װייםער א װאך םים װאס דורכדולעבן. ק״נער האם עס אבעד ני׳סם געםון. אלע זענען געשםאנען אויף די פאםנמם, אוסזיםם געװארם, די ״בעםערע געזעל׳דאפם״ זאל קופען העלפן. איר זאגט ווייםער: ״וואלם דער איםיםםן־פאר״ן באפת געװאלפ עפעס ענלעבם דורכפירן, װאלם ער דועו״דם געםוזט זיך אפזאגן שון א םך פון זיינע םיטגלידער, וואם קאנען זיך ב-דדם אופן ני׳דם דופאםן דו אזעלכע פאדערונגען״. דאם איז אבער ני׳דמ ריבפיק. אין יידישן ארםיםםן־פארייו זענען בסעט ני׳דםא קיין םימגלידער, װעלבע װאדםן זיך ני׳דם געקאנם דוטאםן דו רי פארערונגעו פון א 75־ סעין םעאםער. אדרבא, גים זיי נאר דאם גוםע טעאפעי פים דער ״בעבע־ רער געזעל־דאפם״, וועלכע זאל זיי גי׳דם לאזן אל״ן אין וועג און זיי, פון ז״ער זייט, װעלן ברענגען די ער׳דםע און די גרעםטע קרבנות! װאלם איר געזען, ווי אזוי אלטע יידי׳דע אקטיארן האבן זיךי אידפ מוםײנפ׳ד געווען ביי דער אויפפירונג *־ן דעד פיעסע ״דאנטאנפ םוים״. װאלט איר געזען, װי אזוי אקםיארן, װאם האבן יארן־לאנג גע- שפילם בל־בו־םעאטער, זענען גאנדע נעבם אפגעלעגן אין טעאטעי אויף די רעפעםידיעס; ווי אזוי זיי האבן ז״ער געזונם א״נגע׳דטעלם און םיי נאך דער אויפפירונג און םיי פאר דעד אויפפירונג גאנדע םעג און נעבכ פיאבירם — דאן װאלט איר אפ׳דר געהאט .אן אנדער ם״נ-נג װעגן אונ־ זערע אקםיארן, וראם ״קענען זיך ני׳דם דופאסן״... די מעג האב איך געטראפן אן אקםיאר, װאם האט קיינםאל אין ק״ן ,דראםע ני׳דם גע׳דפילם (ער איז א זינגער און טענדער), םרעם אויף שטענדיק אין דעי אפערעסע. ער האט םיך באגעגנט טיפ די ווערםער: — אך, ווי איך בין אייך סקנא... עס האם םיר שוין אזוי דערעסן דו שפילן די באנאלע פיעםעם. אין יעדער פיעםע שפיל איך די זעלבע ראל... ׳א, עם האם שוין זיי דערעסן. זיי פילן עם, זיי קאנען זיך אבער נישט העלפן. עם איז נישמף ה״ז ׳טונד־ארטיסטן. עם זענען פאראן בלויז שונד־פיעםעם, וועלבע םען איז, ליידעי, געדװונגען דו שפילן... געװים בין איך פים אייד איינשםיםיק: די אויפגאבע פון דירעקםאריאם איז דו הויבן דאס יידישע םע־ אסעד. אויף םמאם׳דע דארף סען געוויס נישם האדעווען דעם עולם מיט שונד, װייל דאים װעם םען סיי ײי סיי ק׳מען, מען קאן דאדם דערדיען א פובליקום. וואס וועט קומען דו בעסערע פיעםעס אויך. איך האלפ עם םאקע פאי אן עוולה פון ז״עי ז״ט... אבער פארײאיסן דעם דידעקםאריאט, אז ער זאנט זיך אפ פון די ״ווילנער״, איז אויך נישם ריבפיק. די ערשםע שיים פון דידעקםאריאם זענען דאך געווען דו ברענגען די ״ײילנעד״ קיין װאישע און סאקע דוליב דעם האם דער דירעקםאריאם געתאט א דעפידיט. געװים װאלם דעם דייעקסאריאם ליבער געװען זיך דו רעפיעזענ־ םירן פים די ״ײילנער״, איידער מים אן אנדער םר־פע. אבער ווער וועט דעקז דעם דעפידיט? די ״בעםערע געזעלשאםםי? יא, איר זענט גערעכפד מען דארף װירקלעך שוין איבערג״ן פון םעאייע דו פיאקטיק. אבער ודער? וועד זאל עם םון? מיר, אקטיארן, װעלן זיבער זיין די ערשםע, און הלװאי זאלן איל נישם בלייבן די א״נדיקע! דערװי־ל חאבן מיר נאך נישם ק״ן גרויםע אםונח אין דער ״בע־ םערער געזעלשאפט״- נ. וו״ניג, א פריינם פון יידישן םעאטער, האט אין די ״ליםערא־ דישע ־לענזער״, נוםע־ 46, בארײכ א זייער־אנגעײ״פיקםע פ־אגע, װאס ם־אגם שםענדיק רעם זעלבן נאםען: ״ײדיש םעאםער״. נ. ווייניג זעט די לאגע פון ״דישן טעאםער פון דרויםן. עם גלאנצן אים אין די אויגן די בײליאנטן, װאס פיר ט־אגן און אין דער אםתן אבעי זענען עס בלויז גלעזלעך, וואס נא־ :יי אליין פילן זייער םינדערווערםיק״ט. איר פײנפ, ליבער פײיגם, אז דער ״דישער אקםיאר שפילט גערן שונד, און דער יידישע־ א־םיסםן־פאר״ן װאלם נישט מיט גרוים חשק באג־אבן אויף א״ביק די אל־• ״געלפ, ליבע יאון שאנדעס״? נ״ן, איר האט א םעות. עס איז נישטא קיין איין אקםיאר, וועלבער וואלכ נישם םיט גרוים שמתת בעסע־ געװאלם דינען דעם יידישן קונםם־םעאפער, איידער דעס שונד־טעאטע־. דער יידישער אקטיא־ וואלט זיד דוליב א בעסערן ״דישן םעאטע־ אפגעזאגם פון זיינע גרויפע ־אדן (דאס איז דאך ביים אקטיאד די הויפט־זאך); עד װאלם געבדאבם די גרעסטע קרבנות, אבי צו ז״ן א קליין שרייפעלע אין דער ראשין פון קונסט! איר דע־ד״לפ װעגן א ד־אמאםישן אקםיאר, וואם איר האט גע־ ם־אפן אין אן אפערעםן־םר־פע און װעלבער האם זיך באקלאגם אויף דער שלענטער באדיונג מדד די אנדערע תברים. םען זאל האבן אים געזידלט םיטן שםעבווערנזל: ״אינםעליגענם״... װען דאכ תאמ פאםירם, איז געוויס דער דאזיקער אקםיאר א םך אל״ן דעײן געװען שולדיק, פארװאס די תברים האבן זיך דו אים נישפ ווי געתעריק באדויגן. זאל םיר דערלויבט ז״ן דו זאגן, אז, ליידער, קומען נאך נישט דו דער יידישער בינע די אינטעליגענםע סוחות. א חוץ א פאר אינטע־ ליגענטע אקטיאין פון פדיער, רעקרוםירן זיך אסילו די יונגע ב־חות פון דער םאפע און ײען אפילו א״נעי האם אדודבגעל״ענט א פא־ ביבלעך און תאם שוין פרעטענזיעכ דו זײן אן אינטעליגענם ביים יידישן טעאטער, נעמען מיר אים אןיך אויף, װי ער ײאלם אונז געבראבט א ׳שועד,1 מיר קוקן אװעק פ־ן איע זיינע פאך־סעלערן. םיר קוקן אװעק פון דע־ גרויםער חודפה, װאם ער ברענגם אפכ מיט זיך... אויב ער קאן באפש אדורבגיין םיט פעבםע םריט איבע־ דער בינע, ווערם ער פון אונז פשוט געקעבלם און געדערטלט, מיר גלויבן דאך, אז דאם איז אונזעד דוקונפמי־ קער דור— ליידער אבער זעען פיר, װי די אלטע ג״ען אײעק, און נייע, װעד עם זאל פארנעמען זייערע ערטער — באײייזן זיך זעלמן. א-ן ײען עם באװ״זט זיך אמאל א פעיקער יונגער אקםיאר, איז נישם בלויז, װאם פען פא־פאלגם אים נישם, נאר, פארקערם, ער װעחם פון אלעםען אנע־קענט און געאבטעט. ראם קאנען באשטעטיקן א םך יונגע תב־ים, ײעלבע פילן זיך אויםגעדייבנט אין דעי םביבה פון די עלטערע. זאלן זי־ נאר קולןע;, די ױנגע, פעיקע, אינשעצינענטע אר־ טישט;. ײו נעטט טען זיי? איך וויל אבע־ דוייקגיין דום הויפם־ענין. דום שונד־טעאסעד. איי זאגט: ״אויפטון עפעם קאנען. נאטירלעך, די ארטיםםן אליין. אין אזא פאל קאנען זיי זיין זיבער אין דעי אונטערשטידונג *ין דער בעםע־ע־ יידישעי געזעלשאפם״. אי־, סים אייער שםארקעי ליבע דום בעםערן טעאטע־. סיינט, אז אנדע־ש קאן גארנישם ז״ן. ודאם תייסם? װי דען? געװיס װעט מען נישפ ג״ן אליין, מען װעט תאבן די שטידע פון דער ״בעסערער געזעלשאפפ״■ . אבער ווו איז זי. די ״בעסערע געזעלשאפט״? א חוץ א פאר געד״לטע פאנםיקער, װעלבע אפפעין זיך פאר דער יידישעי קונםט, איז קיין ״בעסערע געזעלשאפכ״ נישםא! תאפ איר דאך א ביישפיל װארשע. עס זענען געקוםען א פאר אי־עדגעגעבענע טעאםער־פאנאטיקער און דוזאמען םיטן ארטיסטן־פאד״ן געגיינדעם דאס דראםאמישע טעאטער אין װא,־שע. תאכ םען זיך גענוםען דו דער איבעט מיט פייער, םיט ברען, גע־ תאפט אויף דער שטיצע פון דער ״בעסערעי געזעלשאפם״. אפגעשפילם א ווינטער מים גוםע ארטיסםישע קרעסטן אוין אויפגע־ פירם בעסעי־ע פיעסעס; אקטיארן האבן א גאנדן װינםער נעהונגערמ, *אדן