Literarishe bleter · 1930-11-21 · 47 (21.11.1930) · p. Seite 881

4 זײם 681?יסעד )רישס 3?סםער גזס. 47 (342)?ײן םסרים. און אפאו גרעץ באהאנדאט די ע4נצע תיןוםה, װי >> צו- פעציגןע גאווצעקציע סון ביאנראפיעם: טײצ פון גא׳עיש, ןזנדערע פון בצאסוער און אז ער יןוסט צו דער ירידה פון בבצ, װאם צויט אים טײגט עם אויך דער אוגטערגאנג פון די יןחצות איז אפרייןע און אין אײראפע, טרײםט ער זיך מיט דעד צענעגדע װעגן די פיר ױזנגע גאונים, יװאם האבן זיך נעצאזט אין דעד װע&ט אר״ן צו ׳עאפן ׳עטיצע פאר די י׳שיבות פון פבצ. ר• פיר נאונים האט טען אויםן װענ נעפאננען. צװײ פון זײ ־אט טען אװעקנעפירט ם״ן אפרייזע, צװ״ רןײן אײראפע. רארט װו ז״ זענע געירטע;, האבן זײ געעפנט י׳שיבות און די יןי״ט פון תורה איז נישט א־בערגעריםן נעװאה. בבצ האט זיך איבערגעטראגן יוײן אפ־יקע, יץין אײראפע. צײגט זיך אבע־ די גאנצע זאך ני׳טט אויפן ׳עבא. װײצ װען די ייעיבות סירא- פומבדיתא האבן געהאצטן בײם אונטערנײן, האבן ד־ ־שיבות א־ן אפריקע און א־ן אײראפע ז־ך פאנאגדערנעױאיןםן, ני׳עט נעדארפט אגקוםען צו ביבא, װי דער נעצעדנטער י. א. הצוי װײזט עם אן א־ן זײן ״דו׳רות-הרא׳אוניםי•. דעדװי״א איז די גאגצע נאוני׳טע תק׳־פה א ני׳טט אננע׳ג׳ריבן בון־ און װען נ־׳טיט דעם גאון ׳טריראם צופעאיקער בר־װ, װאם עד האט געשריבן ארום דעם יאר 980 צו רי יעקב בן-נם־ם קײן אפריקע, װאצטן טי אפ־או ר־ נעטען פון ד־ נאונ־ם נ־שט נעוװםט. דע צוגאננ צו נעשיכטע דאר־ זײן אן אינדערער, א םאציאצ- עקאנאט־שער, ווי דער געיערנטער ־עקב טאן א־ז צונעגאננען צו דער םאביצאנישער תקוםה דעטאצט װעט ־טריראס ברױו או־פהערן צו זיין כראנאצאניע און די ״תשובית״ פון די גאונים, צװײ טוױנט םינף הונדעחט ״ת׳םובות״, װאם נעמען ארום םידעציניעזע, עקאנאטישע און פאלייטישע צעבן — דאם אצץ װעט אין די הענט פון א ה־ס- טאר־קער פארװאנדצט װערן גיטט בציויז אין צינצ און אין לײם, גאר או־ך א־ן יטי׳ח, טרעפן און פיענטטער, םיזאא או־םװאקםן א גע- בײדע, ױי די פיר הוגדערט און פ־יפציק ־אר ייוד־ש צעבן אין בבצ האבן פארדינוט. שטעט האבן אויפנעצעבט און זעגען זיך צעװאקםן פהנם ײרישן טםחר. ראם, והאם םיאחרות-געפיצ צװישן ײדן איז געװען זײער שטארק, א ײדישער םותר האט נעהאט אין יעדן צאנד פארביגדוננע;, כטעמ אצע סותרים תאבן נעקעגט שרײבן און בית-דין איז שמעגדיק נעװען אויך דער זײט פון דעם נערעםטין, אצ׳ז צוזאמען האט גע- װירקט -דער ײדישער םוחר זאצ פארנעסען דעם אויבן־אן אין דעם איגטערינאציאנאצן האנרצ, זאצ נישט מורא תאבן, אז אין דער פרעטד וױעט טען אים אפנארן. בצויז אין א״ן צװײג פון טםתד האבן נו״ם געקאגט קאנקורידן מיט ײדן — א״נם האנרצ מיט שקצאפן. דער ײדישער סוחר האט, צויט דעם דין, געדארפט זען טג״ר צו זײן ד־ שקצאפן. און ודעם נר, דעם שקצאף, װאם א״ז נעװארן א ײד, האט דער בוהד, צויטן דין, נישט געטארמ פארקויפן צו א נוי. און אז מען האט נעהארפט צושטעצן אין א הארעם ארײן םדיםים, יהאט דעם ײד, צו־טן דין, נישט נעטאו׳ט אצײן דודכפירן די אפעראציע, נעארפט אגקומען צום גוי. (ישראצ שאסר צגוי שיש צו עבדים םרסם ואגי אקנה טטך, מותד, ואין בכך כצום והיתר נסור הוא). און ױאם װ״םן מיר װענן די ישובים אין בבצ, ,\ואם האבן נישט נעהאט ק״ן סצװת, ק״ן שבת, האבן געגעםן טדפות, זענען נעװען אויםנעצאסן, נישט געװאצט װיםן פון קײן כתובה, פון קײן נט?״ װאם יוױיסן סיר װעגן ידי װײבער, װאם ״האבן זיך נעפוצט און געצ״רט אין צאננע אוירינגצעך, נעשטיחט און נעפארבט די אויגן,;עטאנצט מיט מאנםביצן, װען די פי־יק און ער ציטבצ האבן אקאטי פאנירט?״ װאס װײםן מיר װעגן ידי ״דאמע;״, ױאס תאבן זיך נישט נעקאגיט באנײן אן דינסט;? (כצ מי שאין צו שפחה הוא בצער נדוצ, וחוצדכו בגױ או אשתו צחכיא מים עצ בתפיהם מן הסעינות...״). װענן דעם אצעם װײסט אונזער נעשיכטע װ״ניק, נאו־ וױיגיק די ײדישע געשיםטע, די נעשריבענע, װאם איז מערסםנם רי נעשיכמע פון םפרים, האט זץ־ דא, אין דער תקופה פון בבצ, אינגאנצן פאר- צוירן, וױיצ די ינאונים האבן כמעט װי גישט איבערנעצאזט נאך זיך 3 ו ץ לו י ד ע ג ײ / 1 ק * צ; * ו י דער ל ע צ ם ע ד עסא9 (אין קאמף פאי א בעםער טעאסער, יעויט קאפימל) עס האבן זיך שנעצ אננעתויבן איבערצ־חז׳רן אינזערע אצטע שװעריקייטן. אין דער פראװיזנץ, אין א נאנצער שורה שטעט, יידיש- באפעצקערטע, װאם ציגן נאענט א״נס נעבן אנרערן — האבן מיר נישט נעקענט באקומען קיין דערצויבניש צושפיצ;. דערפסח האט זיך איניטערנערוקט־, און םיאיז מיט נדויםע שװעריק״םן נעצוננען צו קרינן א דערצויבעניש צו שפיצן פיר מאצ אין װיצנע. פאר דעם צװעק איז אונז אויך נעצונגען צו קר־נ; דעם װיצנער שםואם-טעאטער מיר האבן נעהאפם, אז נאך דעם, װי מיר װעצן אין װיצנע אפ־םפיצן עםצעכע מאצ, װעצן מיר קרינן אויף אונזער זײם רי סימפאםיע פ׳ון׳ דער באפעצקעױנג און אפשד װעט א־נז נעציננען שפעםעד א־״ם־ צ־ק־יגן א דערצויבענ־ש צו שפיצן די פסח-םענ. צאזם זיך אוים, װי מ־ר האבן ז־ך שפעםעד דערװוםם, האם אנםקעגן אונז ״נעארבעם״ א יםדופע פון אצטן שטײנעו־; געמםרם בײ דער מאכט, נאך איידער מיר זענען אנגעקומען קײן װ־צ׳נע. אװדא' האט שו־ן ני׳םם נעקענם זײן קײן רײד װעגן פא־צעננערן אונזער זײן דארטן, כאםש מ־ר װאצםן נעקענם האצםן א־ן װ־צנע א חודש• נעװים. אז םיר זענען אנגעקומען קי־ן װיצנע, האם מען א־נז פון דעי םעאטער-פאװאצםונג מוד־ע נעװעין, אז דעם שםואים-םעאםעד קענען מיר נ־שט האבן. װ״צ... װי־צ רעם נובערנאטארכ װײב באדאדז האבן די ב״נע פאר א־רע רעפעם־צ־עם, ־ואם זי מאכם מ־ם אמאטארן. כאםש םיר תאבן נעהאט א קאנם־אקם, אבע־ װע־ קען זיך עם שטעצן אנמקעגן דעם נובערנאםאדם װ״ב׳׳ בצײבט, סען זאצ קרינן דעם גרו־םן שםאם-זאצ, באםש ט־ט א שוידערצעכער אקיםםיק און קצײנער בינע, אבער װאם קען מען 1 סון װארשע זענען סיד נעפארן קײן מינםק, וװ מיר האבן גע- ק־יגן דעם שטאמ-טעאטער אויף זיבן פארשטעצוננע;. די װײנעדינם, םיט נעמי בראש, האבן אפגעװײנט א נרוים נעיװײ;, ארויםפארנדיק פון װארשע. סיהארץ תאט זײ אונםעירנעזאנט, אז ערשט איצטעד הײבט אוגזעד װאנן אן צ.י ציען מיט א זאמדיקן שציאך דעד גוטער ב, שאפיר האט אין װארשע■ אדײיננעקריגן א פך פארביטערטקײמ; אדנם ז״ן אײנאונא״נציקן בצויען אוינ האבן זיך באװיזן קנײמשן. קײן טינסק האט אונז באנצײט דעיר שטאצצער, שטיצעיר א. װײטער, װי א פארציבטער איז עד אונז נאכנעפאר;. ער האט א סך געשװינן און אפט זיך נעביםן די ציפן, װען אונזערע האבן נע- רעדט פון װארשע. פאר דער קורצעיר צײמ, װאם םיר האבן פארצאזט װארשע, תאם א. מוקדוגי נאך באװיזן אונז נאנצושיקן ד׳ורך דעם ״פרײנד״ און דעם װארשעװער ״שטראצ״ עםצעכע אומפאראנוםוװארם- צעכע אםאקעס. א. װ״טער האט זיך ממש די האר פון קאפ נעריטן און נעשעפטשעם־; ״דער מענטש איז פון זינען אי־אפ, נישם אנ- רערש״. א. װײטער האט טט באגר־פן, װאם א־נזער טרופע האט באטײם פאר יענער צײם. אבער א. װײטער צעבט א־צםעד נ־שט מער, און םיאיז נישטא װאפ אנצונעבן זײן מײגוננ װענן רער נאגצער אםאקע. נישט נויטיק אויך איבערצוגעבן, יװאם י. צ. פרץ, דינעזאן און אפיצו דאם, װאם ה. ך נאמבעדג האם װענן דעם ענין געהאט פאר א מײנונג. אין ס״ניסק זענען צו מיר געקומען ױננעצײם נאך א יעדע׳ר פארשטעצוננ מיט דעם ״פרײגד״ אין האנט און נעפרענט, װאס אזוינם האב איך נעטון סיקױנין, װײצ מען דערקעגט אין זײן שרײבן, אז ער װיצ די טדופע זאצ צעפאצן װערן;