Literarishe bleter · 1930-11-21 · 47 (21.11.1930) · p. Seite 880

?'90ר?ר'שס 3?3םסר ג<ס 47 (342) ןײש 880 * י. א ם א ם א ש'1 / נ י 7 י יא ד ק די נישם־אנגעשדיפענע געשיבםע־װעדל! (באםערק^נגען) נעגגמ פח רי אריעזר תאט מעז *ופ שבת *חןןפנזזצאזט■ בײסער צ• בר**בז קוילן פן*ר אײזנגיםערײ״. <שבת,?•<). ב־ט די גאזגים ה*אז זיך ועזם אלץ געענדערמ. זײ ומעז פא- בזרע־ נעס׳אבט א׳*ז פאר־עפ־ײט צװישז פןזרק ז״עם תאסדר א.•; דער- דיט איבערנעאנרעדשס ם־ײדישע אעב;. די נעשיכטעיװײסט צו דער- צײי;, װאפ בא־ א תנא םיהאט געשיאם; די טשכה, יואם פאר א; אכװדא — די נט־א, װי אזא זאך װאאט נ*!׳־ נוענרעך נעװען. אז נועז ט־׳ט א ק־ק אװפן תהמוד, אוי־ די דודות װע; ע־ איז ניעשראפן נע- װא־;, ־ע־זעט טעז װי איבעד א ר־זיק; פונדאטעגט הז״בט ז־ך א נעביידע איבער א געבײידע. די נעבײדעס רײיםן ז־ך העבעד א־ז העכע־, שנדערער או; שכ״עגע־, פאדיעפ־צ; זיך, יװעד; דינעד אוז ־ינער, פאז־- קיח זיך עמעץ איז די.װאיקגס און װעח נישט. דאם איז דעד אפ- שידם, ידי ״חתיפת-התלמזזד״. יעדער אפששיס איז א ירידה. סיאיז קינדיש צ.׳ רעד;, װעגן אײז מענטש צי א נרופע טעכטש;, װאם האבז אפנעיעיאם; דעם תאמזד. דער א־שיופ איז געקוסע; פון זיך אל־י;, פו; די או־פנעשיעפטע כתות. די אי״ביקע קשױת און הוװת, די פאר- שפיצטע נעננ, דאס מיהן זיך, דער שטענדיקער פיפ־י לש.ם פצפויצ, האבן דיעדעם;. טען האט זיך פארביענקט״ נאך א ברענ, נעװאלט װיסז דעם דיז, די חאכה. זענען געקומעז די נאונים און האיב; צויגעינוניען דעם אויטאריטעט ב״ם חב און עם אװעקגעגעבז דער האכה, דעם ת<טוד- בבצי. ם איז ציוגעקוסעז גאך א תידד-שבכתב, װאם האט אננעהויב; צו פאדטונקעין דעם תג״ך. ״טנעו בניבם מן החנױן״ — האט רי צמח נאין א״סנעט״טשט, אז ״ען דאדף זעז קינדעד זא<ן צופיר צײט נישט פטדז אויף דער ביב< או; יװאם טע־ די נאוגים האבן זיך דערװײטערמ פוגם תכ״ך, איץ טעד את רי <יבע צו דער ביב< געװאקם; ב״׳ם פאיק, דער נייםמ און די יערע פין די צדוקים, די קעננער פון דעד תורה שביעצ-פה, האס נאד געט<יעמ און זיך נעפצעמצט אין די טיפענישן פונם פאצק, נעװאדיט בצויז אייך א פאם־קער נעלעגנהײמ אר״ײםצוטרעטן קענ; די גאיגים, װי דעד ראב״יר עדצײ<מ: ״נאכן תורבן תאבן די צדוקים נעהאקטז בײם אפשטארב;, איז נעק״םען ענ;, דער נריגדיכר פון די קאדא״מע;, און האט זײ אויפנעצעבט״. א־בי&־צואגדערש; סיײדישע לעבז האט זיך אבער אזוי צײבט נישט אײגנענעבן. דאם דורכצופירן האבן די גאוגים נעדאדפט ראב; א שטא־קע אויםערלעבע און כאך א שסארקערע איגע־יעכע אדנאי גיזאציע, ,װאס זאל זײ; בכוח צו רענירן סיט; פאלק, זיך ארויפצו- צװינגען אויך יאים. די נאונים האבן באשאפ; די צװײ ארגאגיזאציעפ. און די, װאם דאבן װידערשפענ״קט, זיך נישט אונטערנעװארפז, האט מען באשטדאפט מיט סלקדת, טימ ״׳מכות-סרדות״, טיט חרם, שוין אביםצ צופ״צ פיט חרם. און די מצחםה איז אנגעגאננעז. פון אײז זײט האבן די נאוגים נעקעמפט םיט ידי קראים (קארא״מעז), פון דעי אנדערע־ ו״ט מיט די ״ראציאנאליםט;״, װי חױי הבלבי, דעם נאב- פאלגער פיז די פערםישע םקעפטיקער. ידי ״דאציאנאל״סט;״ האב; נעהאט אײגנעפ״ריט אין ידי חדרים א ״צענזיורירטן״ חומש, װאם זאל שטיטען םיטן שכל. דעם אלטן חוטש האבן ז״ גישט אנערקענט, אים נערופן ״שעטנז ,יכלאים״..) און װאפ װייסז מיד, װען און װי נאך די ײדן פון בבל זענען א״בערנענאנגען פון עדד-ארםעט צו מסחהי ב״ רי שטעגדיקע טולחמ״ת. װאם האבז נישט אויפגעהערט אין בבל, איז דאך אומסענלעך געװעז זיך אפצונעכן מיט אנרי-קולטור אי־ז פונדעסטװענ; דעדװיםן טיר זיך פו; די ״שאלדת-ותשובות״, אז ם׳חוב יירן האבן זיך פארנו׳מען מיט ׳ערך-ארבעט. ערשט ב״ רי לעצטע נאוגים זענען ײ׳ז־ז אי; םאסן ארי־ בער צום האנדל. װיאס מער די אדאבער האבן אויפנעש&רײט זיײעד העךשאפמ פ־; טזירח קײז םעדב, אלץ ג״ערע װעגן האכן זיך נעעסנט פא־ן ײדישן האנדל. ײירישע קאהאווזאנעז תאבן זיך נעצוינן פו; אינריע קײן שפאניע, באנודאד, באזךא, קײרואז און רי ׳עפאנישע בוהגי־ ..) װעגן די גאוכים זע די ארבעםן פון יעקב ס*ז, ד״ר ל. ניגדבעדג, פארא; אין דעד ײדישער נימיבטע ר״ינדערטיעריקע תקופרת, װאם גלאצ; אויר אונז מיט דער וױםטעיניש פו; מדברװת. װאם װײם; מיד װענ; דעד פעדפיש־נדיכישעד תקייפה, װאכ האט זיך געצײגז אז עדך דרײ הינדעדט ־אד <פון סבנ ביז 150 פ. ק.)? מ״ד װײם; וױיניק, נאר װ״ניק. פלאװװפ װ״םט אויך נא־ג־שיט, או; .די פאד ידיעות, װאב ע־ האט אינז איבעי־געלאזט פץ ־ענעד צײט, זענע; װײט פ־; אמת. בלײב; די עטלעכע נעטען פו; ״דברי-ה־מים ׳, כתם ניעמעז פו; מענטשיז, װאם תאב; מ ט נעשיכטע כמעט װי נישט צ• בו;. די נאגצע תקופה איז אזױ פאו־;עפ.ט, איז א.׳״ א״גנעקא - טשעמ א״ ״;־ ײרישעד געשיבטע, אז ב איז שױ; באוד ק••; הידוש נ־שט, װאב לויט די אלטע ״דישע קװאל; איז די צײמ אײננעלאם;, כ<; ד• חרײ חוגדערט יאד א־ז קו־ם געװאד: ב-ופציק. אץ װאם װײם; מיר װיגנ; דעם ײדיש; לעב; א•; בבחי װעג; ד• גאוגים א.ץ זײעדע ־ש־בות, װאב קה־לות און קצב־ם האב; אויפ- געחאלט;? ד• םודאעד קצבים תאכן פונם פל״ש־-אפצאר כי־נעש־טײערט פאד זייעד ״ע״בה פופצ; חוגדעדט ״זהיבים״, קנא׳פע זעקם טוװנט דאלאר או; װי מאגער אר; א״נזײטיק זענעז אוגזעךע ידיעות װעג; ד־ ־שײבות םודא אץ פומבד־תא, װו צװײ מאל א־ן ־אר, אין אלרל א,־; אץ אדד (ירה־-בלה), װעז טד<; תאטי צוגענוטעז נײע תלמ־ד־ם, א־ויפגעלאזט געענדיקטע, זעגעז זיך צונויפנעפאוץ פא־שטײעד פו; אלע קהלות א־; בםל. דאכ ײד־שע ,־עליג־עזע, עקאגאמ־ש־ע און פא- ליטישע לעבן האט אױ־ יע־לעכע אםיפות נעק־אנן א־נהאלט, פארם. באהאלטענע בודצת, עט־שע, חאבן געגודטעװעיט א־; דער סיה, נע- נעב; ד־ פארני־עובמםמע פאלקםמאים; א; אגלע;, זײ זאלז קאנע; טראנז די אהדװת פאר דער משפוזד., פא־; צבור איײ־ ד־ אב־פ־ת האט מעז געלײעסטו די כר־װ, יװאם תאבן ז־ך נעװאלנעדט אונטערװענכ ־אר;. פי־; ש־פאניע קײ; בבל איז א בריװ געגאגגעז א יאד צײט. ד־ בדיװ זעגע; אגנעקוסע; פו; כ־צדים, פי־ן קײידואז, פץ שפאגיע, פון אדץ-ישדאל, פץ נריבנלאכד. אויך פון פדאנקר״ך, פץ די ױנגע ישובים א־ז איטאליע, או; אפ־לי פו; אש־בגז (דײטשהאגד). וװ א ײד־שע קהלה, אין אפריקע, צי אי; אײראפע, האט זי זיך געװענדט מ״ט א שאקה, צי מיט א דיז ק״ז בבל. או; :ישט דערפאר, װאם איז ככל זעגע; נע־וען נרעסעדע לוימדים. האט דאך בבל אראפ- נעבראכמ ר׳ םעדיהן אזש פץ מצר־ם או; אים נעב־אכט פאדן ראש- ־ש־בת פו; פודא. רי שסואל חנג־ד פארז־כערמ אי־נז, אז שפאג־ע א־ז נעװא־ז א מקום־תורה באקד נאכ; חורב;־ירושל־ם, א,ץ אז ד־ אמ״ראים פלענז זיך דורכשרײב; םיומי די ״תבמי-אםפמ־א״. מעז האד־ נעמע; ד־ זאך פשומעד. ׳םיתאט נעצוינ; צום מקור, צום לאנד, װו סיא־ז נ־גשאפן און אפנעש-לאסז נעװאדז דער תלסדד-בבלי. דאדט, א־ז בבל, האבז זיך געפרנען די עלטסמע כתב-יד; פו; דער נמרא, װז־ פעז האט נעדאדפט או; געקענט נאכקוקז, םארנלײב; או; אויפבעסעהן א נרײז. דערצו האב; ד• ײז־ז דאדט נעדעדמ אדאמיש־, דאס הײםט;מדא-לש״־;, אץ אז א דאש-ישיבה ערנעץ א־ז אפריקע, צי אין אײ- ראפע האט ג־שט געװוסט, צי ער א״ז נישט נעװעז ז־כער מיוטין ט״מש פץ א װאדט, האמ עד זיך נעװעגדמ קײ; בבל, װ״• װײבער און קיג- ו־;ר האבז געברויכט די זעלביקע װעדמער אי; זײער טאג־טענלעבז דעח. אץ װאס װ״ס; מיר װענן דער לאננער מלהמה, װאס די נאונ־פ האבן אננעפירט, אבי די תורה שבעל־פה, ד־גר תלסוד, זאל זיך קאנעז פאדמעםטז מ״מז תנ״ך, זאל בײם יפאלק װעח אזוי הײליק װי דער תנ״זחי נאכדעם יװי דעד תלמיד איז ש׳־יז ׳היגדע־טער יאר; נעװען אויפנעשריבן און אפנעשלאם;, איז ער נאך אלץ נעבליכ; כײ ד• ״דן יחידי-מנולה, בײ די א״כדערװײלשע, נעבליבן א תורה שבעל-פה, װאם א־ז נש־ט ארײז א•; פאלק. יעדער תנא, יעדער אמורא תאמ זיך געחאמ ז״ן תודה, װאם איז צו אים איבערגענאנגע; בקבלה לײענעה מ־ד אין ער נמרא: ״אין דער געגנט פו; רי ױםי תגלילי האט סעז גענעם; ה״נעדפלײש נעקאכמ אי; םילךי (שבת, ק״ל). ״איז דעי