Literarishe bleter · 1930-11-21 · 47 (21.11.1930) · p. Seite 878

?יס׳בדיאד״שג; ■7סםסר נ*ם. 47 (342) * ׳״5 675 פון *; ענעדניש;, ע?שנותדיהן און צונלײך שטיפעדישן ױננל, װעל- כע־ פא״־װאנדצט זיך אויף אן א-נודערקלערלעכן אופן אין א טיױ- ע־נסמ;, באנײפטערטן, פרעדיקנדיקן נצח כ״ זיין פוצפימ, איך מאך איפ אויפטערקזאפ דעדויך: דענקט עד נישט, אז אט דאם טיך-עטישע נעפיל תאט זיך ב״ א־פ אנטװיקלט א דאנק דער נלחישער ׳טטימוננ, װאם האט בײ זײ נע־ערשט און דע־ פו- ריטאנשעד דעדצױננ, װאם עד האט אין זײך ה״ם געקדיג;? זיין פנים דדיקט אוים א לײכטע פאױװנדערוננ, אבער באלז־ גיט ער צ.*: — יא, נאנץ מענלעך, עה איז אזוי. אבעד װי אזוי קומט ער פלוצים צום טעאטעד? װיל א־ך װיסן. — מענלעך, אז אויך דאס איז דעד רעזדלטאט פון מײן פודי- טאנישעד, נלחישע דערציזנג. עפ א־ז געװען די אײנציקע און שארפ־ כטע דעאקציע, פא־ די אלע אײנגעצוימטע נעפילן אין לײדנשאפט;, װאם תאבן נעברויזט אין מ־ר שוין אלם ױננל אין •םורע פלעגן זיך אפט בײ מיד װײזן אויסבחוכן פון דעװאלוציאנערן פ־אטעםט. און יטפעטע־ האט דאם טעאטער זיך מיר פארנעשטעלט אלם דאם איינל ציקע, פאםיקע א־ט, װו איך ווארט נעקאנט א״םשטודמען מ״ן נעמיט. שטענדיק, װען איך פרענ קומען אין טעאטער א־ײן און בא- טראכטן די בינע, האט זיך אין מיר פא־שטארקט דער אײנדרוק, אז איך װארט אט דאם ענגע בינע-קיעםטר נעװאלט אויפרײכן און צע- ׳םטורמע;. יט־יז אין 1913 האב איך זיך פיאפעםיאנעל אננעיעלאסן אין טעאטער, אבער ערשט שפעטער, א־ן 1915, װען איך האב זיך נעפונען אלפ קרינם-געפאנגענער אין קאנצענטראצ־ע-לאנעד און פען האט באדארפט א״נא־דנע; פאדשטעלוננען פאד די פאלדאמ;, האב א־ך זיך אננעכאפט אן דעד נעלעגנהײטו צו נעבן עפעב פון זיך אין אן אר־גינעלער פצענישער פארפ. די אומשטענדץ זענען נעװען טרויעריקע. קײן מאטע־יאל מיט װאפ צו אפערירן איז ני׳טט נעװע;. נ־׳טט נעװען ק״ן פיעפעם צום ׳ניפילן, און גישט קײן מיטלען, װי אזוי ז״ אויפצופ־ח. עפ איז אויםנעקופען אלײן צו באאדבעטן, אלײ; צו א־נםצענירן נעװיםע עפיזאד;, און אל״ן צוצוטראכט; די מיט- לע;, װי אזוי ז״ ארויפצוברענגען אויף דער בינע מיט דעד הילף פון די רויע, נ־׳טט נע׳טולטוע דילעטאנטן-כאלדאטן. דאם איז נעװען פאר מיד א נאנץ-נוצלעכע ׳טולע. און די פאםירוננען או; די אהומיקע נע- ׳עעעני׳םן, מיט װעלכע יענע טענ זענען פול נעװע;, האבן בא׳שטימט דעם כא־אקטער און גורל סון מײן װײטערדיקער שפעטעדער אר- בעט. זײ האבן מיך נעצװוננען זיך צו פארטראכטן און זוכן.די םיבות פון יעדער דעד׳טײנוננ. און עס א־ז מיר קלאר נעװארן, אז ק״ן פאבירוננ איז נישמ אפנעטײלט אלײן פאר זיך. זי האט ערנעץ טיף אירע באהאלטענע װארצלען. און דאם תאב איך תמיד נעזוכט ארויפצובדעננען אין מײן שפעטערדיקעד ארבעט. איך האב תמיד נעזוכמ צו געבן אין מײנע אויפפירונגען דעם נאנצן בדײטן פארנעפ און הינטעדנרונט פון יעדעד געיםעעניש און דעךשײנוגנ. איך האב געזוכט צודיקצופידן נעװיסע נעשעענישן צו זײער מקור, צו ציען װײטער די ליניע, װאם פירט צו זײער נעשיכטלעבן אור׳טפרוננ. און עם האבן זיך באקומיע נעװאלטיק-פאדכאפנדיקע .י־עזולטאט;. אזוי- ארופ איז אויםנעװאקםן מ״ן אויפפירוננ פון ״ראםפוטין״, װעלכע הײבט זיך בײ םיר אן אזש פון ססך יאר פאר קריםטוסעם נעבורט. װײל — עם א־ז דאך קלאר, אז די ראםפוטין-פיגור האט גע- קאנט א״םװאקםן נא־ אויף דעם פאן פון דער הערשאפט פון די ראמאנאװפ. און די ראמאנאװ-עפאבע איז דאך אויך ני׳טט קײן אפנע׳עלאפענע פא־ זיך אלײ;. זי האט דאך א־ר אנד״ײב אין דער נעשיכטע פון אלע צארן און הע־׳טע־ פון אלע צײטן. עם מ־זן קלא־ געמאכט װערן די אלע םים־ת, און עס מוזן אר״גגעבראכט װערן די אלע כחות, װעלכע ׳טפילן ד־ערבײ מ־ט. אזוי-ארום מוזן ארײנגעצויגן װעדן אין דער אויפפירוננ נײע פעדזאנאזשן און גיע׳טעענישן, װאם זענען אריגינעל בײם א־יטאד ג״מטא און עם ׳עאפט זיך א בר״טעד, װײטלויפנדיקער האם, װעלכער ריננלט ארום די קאלײדאסקאפישע נע׳עעענישן פון דעם שטיק. דאם איז די םיבה, װאס אין מײנע אויפפױכנען שפילט אזא גדויםע ראלע דער קינא-עקראן. װײל דער עקראן דערנענצט די בינע. דער קיגא איז דאם א״גציקע מיטל, װי אזוי מען קאן אויף א שגעלן און װירקנריקן אופן איבערװעקםלען און בײטן די צ״ט און דאם א־ט, און .אפטמאל אויך װײזן פארשײדענע באזונדערע עפאבאיע נעשעענ־שן, װאם פמרן צו אײן און דעם זעלכן רעזולמאט. די גע- שיכטע איבעדתזירמ זיך דאך. עם דארף געמען נאנץ-פארשײדענע כחות און פאחםײדענע נאנץ באזוגדערע עפאכן, כדי צוצזםיה און ־ א־ך זאג אויפן קול ארוים מײן פאדװונדערונג, און זײן אזוי א־יך ־במײכלענדיקער פנים צע׳עמײכלט זיך נאך ברײטער עד בארויסט־ מיך צופריד;: ״כיבין ז־כעד נישט אזוי ױננ, װ־ כיזע א־־ם״. ער׳צט ־וע; ד־ װ־נרע הויבט זיך װ־דער א־יף, כדי אונז אדויפצופירן א•; דער הו־ך, באמע־ק א־ך, װ־ זײן נדו־םער ׳צטער; א־ז רו־כגעאקערט א־ן טיפע פאלר; און קנייט״ט;. מ־ר קומע; ארײ; א־ן א נדויכן חדד, א־; א ב־בליאטעק-זאל, א־; װידער בלײב איך װי צעטומלםיביייא לאננן ט־׳צ, װעלכער א־ז פאדװארפן מ־ט פלענעד, .אקטן און מאנוםקריפטן, זיצן פארטון א נרופע מענט״םן מ־ט ע־נםטע פנימע־ און באנײסטעדטע, נעהײמנ־״•- פולע א״ג;. עם מאכט רעם א־ינדר־ק, גל״ך װי א־ך װאלט אדײנגע- פאלן אץ מיטן דער ינאכט ערגעץ אץ א קאנםפ־ראטיװער ד־רה, װז עם װעדן או־םנעא־ב׳עט נעהײמע, ט־ף-װ־כט־קע פלענער פ־םקאטא־ ־טטעלט מיך פא־ די ארבעט װע־ט או־ף א קודצעד װײלע א־בער- נע־־ם;, אץ איך דערװ׳ם זיך, אז דאם זענען ד׳ער מהבר, דעקאיא- טאר אץ זײערע מ־טארבעטע־, װעלכע א־בעטן א־צט צוזאמע; מיע פ־םקאטא־; א־בער דע־ א־נםצעניזידונג פון ״דעם קײזערם קולי״, דאם ע־׳טטע ־צטיק, מ־ט װעלבן פ־םקאטאי דא־ף עפעינען ז־ין נײעם װ־ננע־-םעזא; אץ ״לעםם־ננ טעאטער״. דער א־בע־ר״ם דו־ע־ט נ־־טט לאננ. פ־םקאטאר טײלט באלד װ־דע־ א־ץ די א־בע-ט. עם פארמ־רן ז־ך קל־־נע נרופעם. קאלענע .־א־ענבאך צוזאמ־ע; מ־ט די א־בע־־קע נעקומענע ־צו־״טפ־לער װער; א־״ננעפ־רט א־ן ׳טלאפצ־מעד, װו;ײ האבן א־ט אנצונײן מ־ט דעד ארבעט, װאם זײ דא־פן טץ, אץ מיך פ־רט פיפקאטא־ א־יץ א־ן זיץ קאב־נעט. א־בער ו־ער גאנצער װו־נוננ צעי־־נט זיך א שטימ־נג פון ע־נםטעד, ׳טװוננפולע־ א־בעטזאמק־יט. פון אלע געיטמאקפול אץ אץ מאדע־נםט; םטיל א־ינגעא־דנטע װ־גקעלעך ט־אגטזיך מ־ט א־נמענ- ם־װער, אננע׳טטרעננטע־ מ־זאמק־־ט. אבע־ פ־פקאטאר בל״בט אלץ אזו־ לײכט און נוטמוט־ק ׳טמײכלענד־ק, און זײן נאנצע האלטוגנ ־ר־קט א־־ם פ׳ט־טע אץ א־מגעצװיננענע העפלעבקײט. םידו־ע־ט בלויז א פא־ מ־נ־ט;, א.ץ א־ך פיל אלײן נ־־טט, װי א־ך װעי א־־־ננעפ־דט א־ן אזא ל״כט;, נ־אצ־עזן ׳ט־מ־עם, װעלכער איבעררא־טט מ־ך נאך מעד, װע; א־ך כאפ זיך, אז דאם דעדט דער ע־נםטע־ פ־םקאטאר, װאם האט אזוי פײנט זיך צו שפ־לן מ׳ט הוילע פ־אז;, אץ בײ װעמען די ׳טטארקםטיע ׳טלאנ-װע־טער דריקן זיך אויכ א־ן ־טאדפע, צע־טמעטערנד־קע מעיטים. ער הײבט אן צו אנטװיקלען זײן געדאנק, װאם עם האט איפ געפירט זיך צו ׳ט־טעלן אן דעד ״טפ־ץ פון רעװאלוציאנעדן טעאטעי: ״יעדער כענםיטיװעד מענט׳ט — א־ן דער קיגסטלע־ מוז דאך זיץ פענפיטױו — מוז הערן ר־עם דוף פון זײן צײט. ער מוז ז״ן פא־װארצלט אץ זיץ צײט. פונקט װי די קונפט בכלל יטואר נישט זײן אפנעט־ילט פון דעד צײט און מוז האבן איר־ע װארצלען טיף אין דעד פילאזאפיע אץ כאצ־אלאג־ע פון איר צײט. ד־ קוגםט פון :ר־כנלאנד א־ז געװען גרוים דערמיט, װאם זי איז געװען אן אוים- דרוק פון איר צײט. זי איז נישט נעװען מוזעאל. די גרו־םע ׳טאפונגען פ,ץ פ־ד־אם און פראקםיטעלעפ תאבן באצ־דט די נרויםע עפנטלעבע מארק-פלעצער און זענען נעװען דער קנין פון די ברי־טע מאס;. דאכ מ־םטעד־ען-טעאטעד א־ז געװע; גרוים דערפאד, װײל עם האט או־כ- געד־וקט דעב נײפט פץ זײן צײט און פון די קירכלעכע שמימונגע;, מיט װעלכע דאפ פאלק א־ז דעמאלט געװען באהעחטט דאם זעלבע אױ או־ך, לם־טל, מיט דעם גאטי׳טן כטיל, װעלכעד איז געשאפן נע- װא־; אלכ אויפדדוק פון דעם געדאנקענגאננ און ־טמימ־ננען פון יענעד צײט. קונםט — ד־אם איז דער או־כדדוק פון נ־ויםן עטאם. און יעחער ק־נםטלער םוז טראגן א־ן זיך די עט־שע אחרױת פאר זײן צײט. דערפא־ א־ז עם, װאם אץ מײן טעאטעד-אדבעט פאדנעמט דער פא- ציאלער מאמענט, דער עטישער באגריף אזא גרוים ארט. םיאיז קיין ועט־ש;. *1 ע ייט במ־עט תמ־ד מ־ אז דאפ עטישע בפק אבע־ װען עכ שטעלט זיך בײ מיר די פראנע, װאפ אויםצוקלײבן, דאם עםטעט־־טע אדער עט־־טע, װעל א־ך אן שום איבערקלער אדעד צעגערוננ אויפקלײבן דאפ יעטישע און פרײדיקנדיקע״. א־ך האב צײט א־ם צו באט־אבט;. אין פשומן ארבעטם- םװעטעד, פיט; ברײט-או־בגעלײגטן אפענעם װײםן קאלנער פון העמד זיצט ער פאר מיר דער קאפ פײן נעפארעמס. טי־-בלאע או־פ־יכטיקע אוינן. א קלײן, שמאל, ענע־ני־ט מויל. פרישע פאר- דו־טלטע באק;. בלאנדע א־יבערנעװאדפענע הא־, װעלבע דעקן אויף א בחימן, דענקעגדיקן שטערן. די הענט ברײט צעשפרײט איבערן ניחע־־קן יט־של. און א־נגאנצן מאכט ער דעם נעמישטן א״גדרוק