Literarishe bleter · 1930-11-07 · 45 (7.11.1930) · p. Seite 851

4 זײס 551 7'-*ר!?זזסער גים. ז 45 (340) ז װעגז א ״?ד־ײניקײט■ האנדלען האנדלפ עם זיד װעגז א ״קל״ניק״שי': ײעגן קעבען עב־י ■ אז עפ זענען *אראז ייד״גע יג־יןפדגפעלעי אזן אזיד באוװפפע. װאס עפ עזםש ז״ ׳נזװער אן גזנזיםגזיגפעלן א זאץ װי עפ דאיף דז זײן, לויס די דינים, װאס װערן ביי לייטן נעלערנם אין די פאלעס־יפזלן — דאס איז א סזד פאר גאנץ ביאד. איד האב אםאל אין די ״ליס. בלעסעי״ (אין אן א־םיקל ״ליסזן זאל ז״ן1") אנאליזים א נרעסעדע א־בעס פזן גאי א באװזסםן ייד״סן יט־״בער איז אננעװיזן. אז ביי קיין ־סיס אזפה וליסון וואלם אפילו א יסילער פון די נידעייקע ץלאסן גימנאזיע נ״סס געבויס אזוי אומזיניק־פעלעיהאפם א זאץ און נייסם געמאבם אזעלבע עם־ הארזזייסע גרייזן. דאס איזוםיקע םאל ײיל איד בארירן די פ־אנע פון — קיע:*; #ו;יע־ייב; א; נרייזז די £#ר נעװײנלעכע העברעייעיע װעיטער װאס װערן דורך יידייסע •סי״בער באנוזום אין ז״ע־ע איםיקלע;, דע־זו״לוננען א. ד. גל. װער עם יסםיים נאענם *ום יידייסן פאילאגס־וועזן, באזונדע־ס צו דעי ״ד״סע־ פ־עסע, יענער ײייפ מים וויפיל עם־הארצות עס קומס אויס יסםענדיק צו קעמפן איד רעד דא נ״סס װעגן עס־הארצות אין אלנעמ״נע ענינים — דאס איז א קאפיניל £א־ ייד — איד יעד וועגן פיסוםער עס־ תא־זװת אין דעי ײדיזוער יספיאד און באזונדערס אינם אויפל״גן די העברעייסע וועיםעי, וואם ווערן באנוזום אין יידײס. א.־ן פיינם נ״סס. או וקוקא רעפאיםעין זענען פר״ פון אם דעם חוב זװ קענען אניס״״בן װי עם דארף זוז ז״ן אזעלבע ״•סווערע״ ווערטער ווי ״•סבת״, ״ױם־םוב״, ״ברוד־הבא)' א. א. וו. גאנץ־אננעזעענע זיסורנאליסםן אדן אפילו אזעלבע ז׳סורנאליסםן, וואם האבן פרעסענזיעס *ו ליסעראטור, װאם האבן יסוין אר.ויסגעגעבן ביבער — אויך ז י י געפינען ני־סס פא־ נויםיק ״ד אויכ־ זזולערנען דאם ארעפע ביםל עברי, וואס זיי דאיפן גז זייער ארבעס 1 און אם איז א קוריאז: בידוע, בא־ססיים די עובדא פון א קאיעקםאר אין דעם, װאס עי םוז אויםזוכן די פעלערן אינם אזיםגעזעזוםן םעקסם אזן די פעלע־ן פאי־ ריבטן. ווי איז אבער דער דין, — אז דאם רוב קא־עקםארן ביי אונז זע־ נען אל״ן •סםונזפיק אויף דעם עברי און עי אליין ווייסס נ״סם אונטערצו־ יסיידן א ריכטיק־אנגזדסריבן העברע״ס וואים און צוו״סן א נ״סם־ריבסיק אנגדסריבן ווארם? אם ליגם *אר פיר א צופעליק־נעעפנס בוך. דאס הייםס ״•סםאםע־ קלויבער״, גע׳סריבן פון דוד םיצמאבע־, ארויפגעגעבן פון •ס גאלדפא־י איד וויל דא איצט נ״סס רעדז וועגן עצס־זוע־ם פונם בוד. םיהאס נ״סט איצט צום ענין. אבער װעגן די םקאנדאליעוע נר״זן אין דעס בוך דאיף םען יא רעדן• און דווקא האנדלם זיך עם ני־סם וועגן םתם־קארעקםא־י־סע גרייזן, דאם ט־עפם אופעםזפ, א-ן דאס איז א מסה. װאם נ״סם אזוי לייבם װעס זיין זי פול׳טםענדיק ביי אונז אוייסצו׳סנ״דן. אבער אין דעם ביבל ״•ספאסע־ קלויבער״ איז גראד פאדאן פארהעלםניספעםיק־ וו״ניקעי קא־עקםא־ רי׳טע גרייזן ווי אין אנדעיע ביבלעד, וואס גייען לעצםנס ארויפ אין גע־ װיםע פארלאגן. בלויז די פז)ר העברע״סע װע־םע־ זענען צעמזיקם. אז גאט זאל ׳סופי ופציל זיין. װי פארפאגט פען עם אזא אבזריזתדיק הא־ץ צז נעפען און אזו• צעקאליעם׳סען לעבעדיקע. צאטלדיקע וועיסער? אינם גאנצן בוך וועדפ דאם העברע״סע זזא־ם ״קול״ (•ספימע) אויסגעל״גם ״קויל״ מים א ״יוד״! וועגן א פאנעם״סער אויםלייגעבץ פונס װא־ס קען דאך דא ק״ן רייד ני׳ספ זיין, ווא־ום דאן װאלפ פען דאך געז־א־׳פס •ס־ייבן: ״קאל*'. וואם חייסם דאס, אויב נ״סם בא־בא־יזם, ווען בםדר וועיס אינם דערםאנםן ביבל גע־סריבן תפילן (אן א יוד), א־ן אנ־בסאס חזפ־ס — חםו־ס? און ״יצר־הרהדי ק״, אנ־ססאס, יצר־הרעדי ק? אזן אז מען ׳ס־ייבט ״•סװער־דע ג ו ת ד י ק ע״ אנ־ססאס ״בװע־ דאג .־ ת ד י ק ע א.־ו ״חסהדיקע״ אניססאס ״ח •ס ב ד י ק ע״? אדער ־ אדער. ארעי פען •ס־ייבס מיס דע־ פאנעםי׳סעי אויםלייגעבץ, אדער העברעי׳סע ווערפער וועין געגעבן פיט דער העב־עי■ ׳סער אויטל״געבץ און םען סאר זיד ני׳סם דע־לויבן אוי•• קיין וואנ־ דאליזם. עלעםענםארע קענםעני־ס פון א־םאג־אפיע. פזן א״נפאבע־ אזים־ לייגעבץ — דאם איז, דובם זיך, נ״ספ קיין צ.—סװעיע פאדעיונג צו םענסדסז. װאם האבן צו םון םים ליםעראםזר אי; זײגע ״זכרוכות פ,ין א ײדישן טעאטע-ר־נזריטיקער״ (ארכיװ פאר רעד נעשיכמע פון י״דיש; טעאטער און דדאסע) רערצ־ילט ד״ר א. מוקדוני זוענן זיך אזוי: ״איבמיסן זזפער 1909, פ־נקט מיט צזואנציק יאי־ צוריק, בי; איך, א ױננעו־ האקטאר, אננעלאר; מ־מ ענע׳יניע, םול װי א לאנצ מיט נרװסע פלעגער אז; מיט הייסן פא־לאגג צו דינע; דער יידישער קולמור, נעקומע; קײן זהארשע-פזן אלע נרו״םע או; ײיכ־ טיקע מים״עס, װעלכע איך האב זיך נעפילט ממש װי נעי־יר; דורכ־ צופירן ז״ אין לעב;, איז די ״טעאטער-מיםיע״ מיר נעװען רי נאעגטם־ טע אזן קלארסטע-אין װארשע בין איך נעקזמען נאך פריש מייט די איהנררוקן ,םון דעם אײראפעייטן טעאטער, אץ בץ בכלל נעװען ב״ז טשאד אננעלייעגט מיט יטעאט־ג־-ליטעראטור,- קומענדי-ק קײן װאר׳םע האב איך זיך פריער פון אלץ א װארף נעט־• אז״פן ײדישן טעאטער, אין א משך פון א פאר זואכן האב א־ך זיי פולשטענדיק אריענטיחט אי; דעם קליינעב או; אד־עמ׳ע; ״די׳ען טעאמע־-װעלטל אי; וואד׳םע או; עס איז א־בעריק צי זאנ;. אז מײן אנסוישוגג איז נעװען א נרויזאימע — —״ איצטער קען מען זיך פארשטעל; װי גרויזאס עם תאט רעמאלט געמוזט זײן מײן אנט׳ויש־ננ, אז איך בי; אנגעק־מע; קײן ײא־׳עע, א־ן אי; א״ן האל־ער ׳עעה תזפם געװע; פזן װעמעז איך בא־־א" בעט; שטיצע אזן!וואו־עמקײט פאר א מרזפע, װאס לעבט יםוי;, ־םפי׳לט או; האט הינמער זיך מער װי א יא־ ׳טװעדע דערפארונג אז פ׳־ונט• יארע טעטיקײט. דער טעאט׳ראלער אק־שער האט דעמאלט ענע־ניש נעפאדערט, אז די עקחה מוז געבױ׳ר; א קינד או; רװקא מיט א״נינגע װײע;. איך תאב פזנדעסמװע:; אננענומען פון דעד לימערא־י־עער געזעמזאפט — אײנגטלעך פזן פרצ; — א טײל רײזע-קאסט;; נע־ דזעען בײ קאמפאנעיעצ; זיין מזראנאװער טעאטער אויף זיבן פאר־ שטעאוננע; או; אװעק צוריק קײן אדעס צוצונר״ה; אוגזיער רײזע. מישטײנמנעזאנמ, װאס פאר א ינל״קן תאב איך שויז נעקענט דערװארט; םון די זיב; פאחטטעל־נגע; אין װאחסע. װע; אפילז דעד באזוך זאל זײן א נרױ׳סער, װי עם האט זיך שפעטער א־ויםנ־נדויזו. װאלטן רי זיב; פאחסטעלונבע; גישט נעװע; בכח צו רעקן די תוצאוה פו; א גאנץ-נרזיםער מרזפע, װאם האט זיך באדארפט אריבערפעקלע; קײן װא-עע אזש סון אדעם. בפר׳ט, יװאס אין מוראגאװער ט־נאטער תאמ געשפילט קאמפאנעיעץ מיט זײן אײנעגער טרופע, און םאח אסטרעט; מיר זיין, סז; כרעטעד-צונויפנעיעלאנענ־עפ, שמגצ־ק; בא־ לאגא;, תאט ער ׳געװאלט, אז איך זאל אים אפניל׳מ;. די באדינגונגע;, װאם ש־ האטי מיר נעשמעלט, זענעז נעװע; רויב־ערישע. איך האב שייו נעחאט נעטיע אנז־ערטהאלב; יאר דעחפארונכ און מיר איז קלאר נעװע;, אז אין שײבות סיט אונזער ק־מע; קײן װאר׳שע שטעלן מ־ר צופ״ל אײ;. מער נישם, והאם צו סזר תאט .ראך אביסל נעשײגט די פראװװץ; אזא נעד־כטע ײרי׳טע באפעלקער״נג — אי•; טאקע א ײדי׳טע װי אי; פסוק שטייט. מיר תאט אויך אויםנעוויז;, אז אי; פוילן װערט דאס יידי׳טע טעאטער נייםט אװי יעטארק פא־פאלנט םו; דער פאליציי. נוטע פרייכט תאב; מיר נעגעב; צו פא־׳טטיי;, אז פיאיז א שט־קל פעלער, װאס ב״ מיר אין רעפערטואר פעלט א גאנצע פיעכע פו; י. ל. פרץ. דער עיקר װאלט נזט נעװע;, װען מיר קעגע; אין װאחטע שפיל; ״די נאצדענע קײט״. מען תאט מיר נאך א פאר קלײ- ניקײטן אר״ננעלײנט אין מויל אר״ן... גאר דעם אמת זאננדיק — װען גישס י. דיינענזא; און א. װײטעך ײאס תאבן אן קײ; שזפ פנױת נעתאפיט, אז א־נזער טרופע װעמ ב״ דער ליסעראריש־גר געי זעלשאםט לייזן ראם גאנצע טעאטע־־פיאבלעם, — װאלט א־ך אי; דעו־ לעצטעו־ מיגוט תי־טה נעהאט פון ׳דעם נאנצ; עיסק. קומעגר־ק קיין אדעס, ךיאב איך פאר דער סרופע נישס באהאלטן מ״ן פער־ זענלעכ; איינחו־וק, װאם איך ריאב כאקומעיז פון װארשע. אבער דעי־ פארלאננ פו; דער טרופע צז פאדלאז; אדעם האט איבעמעוװיג; מיינע פעתענלעכע נעפיל;. מיט א שװעי נעמימ תאט מען זיך אװעק־ נעלאזן אין װענ אר״ן. או״ב איך מאך נ־שט ק״; טעות, איז דאס נעװען אין חורש מערץ. ( הםיסך? ו ם ם) אלח:; צ״טלין