Literarishe bleter · 1930-10-31 · 44 (31.10.1930) · p. Seite 831

1'-ם 831 א?'ססר*ר'0ס 11ם. 44 (339) טעותים וועגז גאלדפאדענס װערה אין נ. אויםלענדער און א• פינקעלם נוך ״א. גאלדפאדז״ (םינםק. 1926, ז. 72) װערט אנגעגענו. אי איז פעברואר 1883 איז גאלדפאדעז װידער אינערגעגאנגען איז אדעס פוז חאנםװערקער־נןלונ איז םאריעז־ טעאםער און דזןרם אויסגעפירט נײע פיעםעם, דערונטער ״יהודה חםכבי". סון דעם איז קודם־בל גו זעז, אז ״יהודה המבבי״ איז נייגט (װי ד״ר •סאצקי גי= 18) #נגעעזרינן געװןןרן עריסט ונװי׳םן 99—1891, װ״ל אין 1883 האט םען די פיעםע שויז געשפילט אין?דעם. ז. זילבערצװײנ צו דער אויפםירוננ פון ״דאנטאנס םױט״ איז.נאיואשטעזי״־טעאסער נ*ר עטלעבע װןןבז ערנםטער אוז *לײסיקער ארבעט אין ״םא־ װאשטשי״־טעאטער אזיף דעי• פיעסע פון געא-ג ביבנער ״דאנטאנם םזימ״— װעט דינםטיק, דעם 4־טן נאװעמבער פאד־ומעז די פרעםיערע. די עטלעבע חדהזים, װאס דעי ״נאיוא־בטטי"־טעאטע־ (דירעקגיע י. רעגירער, פראטע־טאדאט — ײדיעע טעאטער־געזעלזואפט אין װארעזע) עקזיםטירם, האט ער באװיזן *ו פארנעפען א בבבזדיקן א־ט אין דעי ״ד. טעאטער־װעלט. די פיעסעם, וואש זענען אויפגעפירט געװארן אין ״נא־ װאשטשי", גיען *ו א גאר נרייטן עולם. צענער טייזנטער מענט׳טן האבן מיט פר״ד אזיפגענזמען די אויפפידונגען. די לעצטע •!זלזם־עליבם־פיעםע גייט איבעי אבט װאבן םיט אן אויסערגעװיינלעבן עיפאלג. אין דעי נייער פיעסע טרעטן אױיס אין די הויםט־ראלן א. מארעוו־ סקי, וואם האט עטלעבע יאר אין פוילן נ״סט געזזפילט, און אויד א. םאמ־ בערג, װאם איז איונט ארייגגעטראטן אין ״נאװא׳נזט׳טי״. דער װאר׳דעװע־ ״דישער טעאטער־עולם וועט געװים מיט *■פרידנקייט אויפנעמען די ביידע באליבםע ארטיסטן. די נייע אויפפירונג האט געקאםט פיל םי און אנשט־ענגונג מזזד דעם רעו׳נזיםער, ארטיםטן און דירעקציע. די רעז׳טיםערי׳נזע און טעבניזזע צוגרייטונגען האבן געדויערט עטלעבע װאבן. די ־עזשיםערישע אנפירונג געפיגט זיך די הענט פון ד״ר מיבאל ווייבערט. די דעקאראגיעס — ק. מאצקעװיטש, די םוזיל, — ד,. קאן. אין דער פיעסע נעסען אנט״ל: א. םאנובע־ג (ראבעספיעי), א. מא־ רעװסקי (דאנטאן), ד. לעדערמאן, א. ראטמאן, ה. בוזגאן, ק״זע־אװיטש. י. גרזדנערג, ש. ר,אן, גארנארזש, קערםאז, עפשט״ן, אינװענטאזש, •# פאזנאנםקי. פון פרויען־פערםאנאל: העלענע גאטליב, קלא־א םעגאלאוויטש. שושנה, דיאנא נלומענפעלד, גארבארג. רחל האלדעד■ פיוי נוזגאן א. א די פרעםיערע װערט פון די פר״נט פון ״דישן טעאטעד אזיםגעקזקס טיט פר״ר. 11 _ צוליב דעם, װאם די ארטיקע :אנענטן זענען נישט פינקטלעך אין זייערע צאאוננען פאר די ״ציט. בלעטער״, האב־ םיר נעמוזט אפ׳טטעלן ר$ם ׳טיקן צו א ריי צייטוננס-אנענטן אין דער פראװינץ. פיר זענען דעריבער ני׳םט ׳שולדיק, זזזןום םיאיז נישט צו באקוםען אין אײניקע פוגקטן די ״ליט־ בלעטער״. דער בעםטער אויםװענ: אבאנידט דירעקט פון דער אדםיניםטראציע ״ליט. בלעטער״ וװארשע) די צ״ט׳טריםט, װעט איר באקומען כםדר אן א&ר&לט. איר קאנט אב$נירן די ״ליטערארי׳טע בלעטעדי םיט דער פרעמיע (12 נילדן םאר 3 תרשים), אדער אן דער פרע־ םיע (6 נילדן — םאר 8 חדשים). אדםיניסטראציע ״ליטערארישע בלעטער״ יהודה דוד א״זענשטיין, דער מחנר פון ״אוצר ישראל״ (נױ־יארק 1929) האט ארויםגעגעבן דעם ערשטן נאנד פון זיינע זכרונוה, דאס נוך, א. נ. ״אוצר זכרונותי״, איז פרעכפיק ארויסגעגענן, אבער עס אנטחאלט נישם נאר זברונות, נאר אויך ארטיקלען, וואם דער מחבר האם אין זיין *יים *ארעפנטלעכם אין פארשיידענע ערטער און דרוקט ז״ דא איבער. אזוי דרוקם ער אויך דא איבעד (זז. 20—316) א גרעסערן ארטיקל װעגן גרינ־ רער פון יידישן טעאםער אברהם גאלדפאדען. דער ארסיקל האט א געװיםן אינטערעס, װ״ל אין הענרעיש איז ז״ער ײ״ניק געשריבן געײארן װעגן גאלדפאדענעז און ווייל ער אנםהאלם םער־װייניק ריכטיקע אינפארטא־ *יעס און אויך א רעכט ביםל ניבליאגראפישע נאטיצן ײעגן די קװעלן פון גאלדפאדענם ״שולמיח״. אייזענשטיין האט אבער א שיין ניםל םע־חים אין דער *וזאםענ־ געשטעלטער רשימה פון גאלדפאדענם פיעםעס, ײאם עם האבן אינריגנם אויך געהאט די ״דישע ניאגראפער און בינליאגראפער פון גאלדפאדענען (גיו־יארקער און םינםקער גאלדפאדען־ניכער). עם ײאלט פארנומען *וסיל פיאץ ריכטיק *ו שםעלן די דאזיקע םעותים און דאס דארף געטון װערי דורכן פארעפנטלעכן א נייע גענויע רשימה פון גאלדפאדענם פיעםעם. אייף *ײיי אייזענשטיינם םעותים געפין איך אבער סאר נויטיק זיך אפ*ושםעלן. א״זענשט״ן שריינט: ״ובשנת 1876 בחו״ם סוכות הופיע חחזיון הראשון ״דיא רעקרוםען בעיר יאסי״. עם באקוםם זיך אלזא דעד א״נדרוק, אז אין 1876 איז דערשינען אין דרוק גאלדפארענס ע ר ש ם ע פיעסע, און אז זי ח״םם ״די רעקרוטן אין דער שטאט יאםי״. אין דער אםוון אנער האבן גאלדפאדענס ערשטע דרא־ םאטישע װערק געהייסן ״רי *װײ שכנות״ און ״די םוהמע םאםיע״ און וענען נ״דע גל״כג״טיק רערשינען אין 1869 אין אדעס אין זיין זאםלונג ״דיא ױדענע״. בנוגע דעם, ײאם פארע גאלדםאדען־פיעםע עם איז די ערשםע אויפגעפירט געװארן איז פאראן א חלוקי־דעות: אברהם פישזאן באחויפט: אז נאך אין 1875 האט ער אויפגעסירט גאלדפאדענס ״טוםע םאםיע״. גאלדפאדען אליין דערגיילט אין זיין אויטאניאגראסיע, אז ער האם אין יאםי ״אינערגערעדם״ מיט זיין איינגיקן אקםיאר ישראל גראדנער עפעם א אידעע פון א *ײיי־אקטיק שטיק, ײאם איז באלד דערויף (בעדך 8—5 אקטאבער 1876) אויפגעפירם געװארן דודך גראדנערן און שכר גאלדשט״ן. י*חק לינרעסקא, ניי װעמען אין שפױנ עס זענען געמאכט גע־ מאנם געווארן די הכנות *ום יידישן םעאםער, דערניילפ, אז די ערשטע יאך, װאם מען האם איינשטודירט איז געײען גאלדסאדענם ״די באבע מיטן אייניקל״. ״די רעקרוטן״ איז אנגעשרינן און געשפילט געײארן ערשט אייניקע הדשים שפעטער אין נאםושאן. די *יעםע איז ק״נמאל נישט דעדשינען אין קיין סעפעראטער אויםגאבע. םראגםענםן סון איר און דער םוזשעט זענען ערשט אפגעדרוקט געײארן אין 1901 אין גאלדפאדענם אויםאניאגראפיע און איבעדגעדרוקם דערנאך אין נ. גארדינם ״געשיכטע פון יידישן טעא־ טער״ (1, זז 8—174). אין זיין ארםיקל באמערקט אײזענשט״ן װעגן גאלדפאדענם ״די ביידע ק-ני לעטעל״: ״א זייער ש״נע קאסעדיע, א נאכמאכונג פון שעקם־ פירם ״8זסזז6 1ס ץגושתזסס 6ו71״ די געשיכטע פון ״קוני לעמעל״ איז אנער גאר אנדערש. דער ערשטער יידישער מחבר פון א ״קוני לעמעל־פיעםע״ איז געװען גאלדסאדענם קאנקורענט יאזעף לאםיינער. ער זאל — לוים י*חק לי־ ניעסקא — חאנן. נאארנעם א דייםשן יפארס ״נאםהאן שלומיאל״ א. נ. ״די *ײיי שמואל שםעלקעם״ די קאמעדיע האם געהאם א גרויםן דערפאלג און גאלדפאדען האט זיך געפילם דעדפון געםראפן. ער האס דערינער, בערך אין 1880, פאריידישט דעם זעלנן דייטשן פארס א. נ. ״דער פאנאטיקער״ אדער ״די ניידע קוני לעמעל״. אײנייקײײז איז דער ערשםער נאםען פון רער פיעםע פארשײונדן און עס איז געבלינן דער נאמען ״ק־ני לעמעל״, װאם איז בינו לבינו געװארן א םינאנים טאקע פאר א שליס־מזל, א שלומיאל, ײי עם איז דער נאמען פון דער אריגינעלער פיעםע. אין נױ־יאדקער ״גאלדסאדען־נוך״, ארויםגעגענן פון דארםיקן יידישן םעאטער־מוזיי (1928), איז אין ד״ר יעקב שאיקים גאלדפאדען־ ביבליאגראפיע (נומער 43) אנגעגענן: ״יחודח המכבי״, אגגעשרינן יווישן 99—1891".