Literarishe bleter · 1930-10-31 · 44 (31.10.1930) · p. Seite 822

דססר}>ר'ש2??!339> 44 .012 1X01) /ײס 822 13 9$. ש. $1311 װ1ב2ר7<-ן הלידםה עו ״געשיכםע פוז חםידױם״ (ארױסגענע:; פץ דעם ײד״-־; װיסנשאםטדעב; אינםצ־טדט — דדרך ס>>ר0זג ב. תיעצק־ן) פאו׳טיפט די פאד־עטעלונגע; װענן חםידות, ••ואפ מען דזאט פד־עד נעהאלטן פאר עפעם א פינםטעיעי רערע פון װילדע פאנאטיידעד, אבער האט זײער װײניק צונענעבן אויפצוהלעח ד• דינאכײיו םון חי־ד־זם, אלם פאלקס־באװענוננ, א•; ז״ן ראנע צוױ׳טן פא־׳ע״דענע רןולטור-שטרעכזוננע;. ד• הויפט־אויפנאבע פון ײ״ן בוך א־ז נעװען און נעבריבן — א״נ׳טריס; ד• חםידײטע באװענוננ אין דער ק״ט פון דע-י אלנע־ טיינעי■ ײדישע־ נעיט־כטע, דערקרערן אירע םאציאלע און נײפט׳הע םיבות און רעזילטאט;, כדי צו נעבן איד דעם פאסיקן א־ט אין דעי אנטוױקלונג פ•; אונזעד קואמור א־ך דערפיר די נעשיכטע ביז צום 1815, װ״ל דא ענדיקט זיך די תקופה םון קאכזף צװישן ח ס י ד ו ת און רבנות, און עם הייבט זיך אן דער קאמף צװישן חסידות און השכלה. דא ענדיקט זיך א״ך ד• שאפוננם־צייט פון חסידיזם, װאם װערט א־ננאנצן פארשלוננען פון דעם פדאקטישן צ א ד י ק י ז ם: רי חםידישע תורדי אנטװיקלט זיך מער נישט און עם װאקםט נאר דער דביי׳״ער קולט מיט דעד קאנקורענץ צװישן רבײשע די־ נאםטיעם. דאם איז די ירידה־צײט, ײאם איז אינטערעםאנט נאר פ־ן דעד נעגאטױועד זייט — דעד רעאקציאנעדער קראפט, װאם חאלט אויח די מאם; אין נייפטיקע קײטן. אויב מיר װעט נישט בא־ שערט זיין צו שרייבן דעם דאזיקן צװייטן טײל םון דער חם״דישער נעשיבטע (ביי מיינע 'ארן קאן מען דא נישט זיכער זײן), װעט דאם אן אנדערער שרײבן; דא זענען שוין די מאטעריאלן צונעננ- לעכעח השכלה־ליטעדאטור, צ״טוננען, לעבעדיקע טראדיציעם, טײא־ װייז אפיציעלע אקטן. דער ערשטער טעקסט פון מײן װערק (אין ״װאםכאד״) איז נעװען נעשריבן רוםיש. איצט האב איך דאם בוך נעשריבן העבר׳עיש מחמת צװיי טעמים; ערשטנס װ״א דעד גאנצער מאטעריאל איז נענומע; פון העברעישע קװעל; — חםידישע און מתננדישע, און עם איז וױכטיק, אז די איבעתעצער אין אנדערע שפראכן זאלן נעמע; רי ציטאטן פון ע־שטן מקור: צװייטנם װײל איך האב שוין אאננ נעװאלט שרייבן װײניקםטנם איין נאנץ װעדק אין אונזעד אלטער נאציאנאלער שפראך, װאם איך האב זי נאר זעאטן באנוצט אין יייין איטערארישעד טעטיקײט נישט חלילה פון נרינגשעצוננ צו איר. נאד װײא ביי מײן פיאיעריקער היםטארישער ארבעט װאאט איך נע- דאדפט האבן נאך אזוי פיא יאר;, בדי צו ביאדן די אאטע שפראך און צופאםן זי צו די מאדערנע װיםנשאפטאעכע באנריםן (דאם םוז טון •עדעד העברעישעד שרײבע־ װאם װיא נישט צופאםן דעם אינהאאט צי דעד פארם, דעם מענטשן צו דעם קאייד). מיין פר״נט אחד־ העם עאװ השאום פאענט מיך אפט פירהאאטן פאד דער ״נויישערי פארם פון מיינע ײערק און האט איינמאא נענומען בײ םיר א ווארט. אז איך װעא אכא־הפחות מײן ״חםידיזם״ שר״בן העברעיש אין רער נייע־ אויםגאבע דא בין איך מקיים דעם נדר, װאם איז נעװען אויך מ״ן אינעװ״ניקסטער וײנש. איך האב אבעד געהאאטן פאר מײן חוב צו רעדאגירן אויך ד• איבערזעצונג אין ״דיש, װאם מ״ן סריינט ז. קאאמאנאוויטש תאט םייםטעדהאפט געמאיכט, האאטנדיק דעם םטיא װאם נעענטער צום העברעישן מקור צו דער מעטאדאאאניע און קװעאן־פארשוננ װעט דער אויפ־ מערקזאמער אעזער נעפיגען נענונ מאטעריאא אין טעקםט םון בוך אין באזונדערס אין די באמערקוננען, ײאס באגרינדן מײנע הנחות א״ח יעדעד זייט. א קריטישן איבערבאיק איבער דער גאנצער אי־ טעאטור, נעדרוקטער און האנטשריפטאעכער, קומט אין די ״ףןוםפותי• צום סוף פון בוך, װי אויך נרעםערע קװעאן־ און פראבאעמע;- פארשוננען ו יעראין, ת׳ס־י תיג״א (סעואעסגער 1980). - עם א־ז מ־ר באשע־ט מ״; נ־עםטע װגנט־אדבעט, ד• ״נע- ש״כטע פון הם—זם״, א־יף דע־ עאטעי א־בעדצואדבעט; און צ־צו- ט־אג; ז• א נ״עב דו־ א•; א נ״ע־ פא־ם. אדום פעדציק •א־ צוריק, פיז 1888 ב־ז 1893, האב; זיך א•; ־עטע־בודנעי־ צ״טש־יפט ״װאכ- בא־׳ (.־ום״ם) נעדדוקט אאננע היםטאד״םע ארטיקאען אונטע־ פא־ש״דענע נעמע;: ״א־״נפ־ד א•; דעי נעשיכטע פו; חם־דיזם״, ״־<־ אנה״ב פ•; חם'ד־ת: דע־ בעא-שם-טוב״, ״דער אנה״ב פ•; צ־־קיזם: בע־ מעזתטשעד און ז״נע חבד־ם״, ״נעש־כטע פון דעד חם—שע־ צע־םפאהטונג״, ״־עאינ־עזע־ קאמף צ־ם םוף 18-טן יא־- הינ־ע־ט״. צ• ז״ זענען צוגעקומען נאך א פאד קא״נע העברעיש געש״בענע אדט״קאע; (״החם־ד־ם ה־אשונים בארץ י׳שדאר״, ״פידב״ <■, אדעכ 1894; ״חב־דים פ-צ• נדר״, א־; ״השאח״ 1901). א-ך האב געהאט בדעה איע ד• דאזיקע טײאן צ• פא־ייניקן און ארױםנעב; אין א בוך-פא־ב מיכז א םך דע־גאנצוננען, װאדים בשעת דער פיא- •א־יקעד א־בעט א•; שפעטע־ האט ױך ביי מיד אננעזאמאט נאך האנטש״פםאעיעד מאטע־־אי אבע־ צ• •ענער צ״ט ב*ן א*ך שוין געװען אד״ננעצ״ג; א־ן א ב־ייטעח אדבעטם־פ?א;: צוערשט די פא־אדבעט; צ• ־ע־ ״ד־שע־ געש״בטע א•; פויאן און רוסאאנד און ־ערנאך ד• אאגעמיינע ייד־שע נע׳ט*כטע, װאם איז א־ן משך פון דד״ם־ק •אד א״פנעװאקם; און איז אעצטנם פארענתקט אין דער צענבענדיקע־ ״װעאטנעש־כטע פון יידישן פאאק״. מער װי דרייפ־ק ־א־ האט נעמוזמ װארמן די מאנאנראפ״םע ״נעשיכטע פון חסידיזם״, ביז װאנען איך האב באקומע; די מענאעכקייט אוכגצוקערן זיך צ■ איר א־צט איז נעקומען א־ר צייט: זי דערש״נט אין א בוכפאדם, בא־״בעדט מימ זאמאונגען און דעדפאדונגען פון עטאעכע צענדריק יאר בעת א־ך בין אין ־א־ 1887 צונעטראט; צו דער פארשוננ פו; חםיתזם, האב איך נעהאט פאר זיך אין דער היפטארישעד איטע ־אטוד נא־ עטאעכע פאאעמישע אדער אפאאאנעטישע זאכן: ת חאפ־טאעך א־ן די נעש״בטע־װערק פו; •אםט א•; גדעץ, א־ן צעדעד- בוימם ״בת־ בהינה״, צװ״פעאם ״שאום עא יש־אא״ אץ נאטאאבערם ״זכ־ונות״. א־ך האב נעמוזט אא״ן זאמאע; בוי־מאטעדיאא, נראבן זאמד, קנעט; איים. מאכ; צינא און ־ע־נאך בויען אױט א נעװיס; א־כ־טעתט־ר-פאא;. א־ך האב באנוצט ד• נאנצע ח ם י ד י ש ע איטע- ־אטור, ם״ ד• דאנמאטישע, םײ די אענענדאתשע, און ױך באמיט אייפצלױכ; א שט־קא םיםטעם אין דעם פאאנטער פון חםידישע ״תורית״, א קע־נדא אמת א•; :איװע פאאק-אענענדעם. צום קאנטראא האב א-ך צונעצ״נן ״ אאטע מ ת נ נ ד ש ע איטעראטור, ױאם איר נ־עםטע־ טייא איז דעדנאננען צ־ אונז א•; מאנ־כקריפט;, וװ עם נעפינען זיך א ח־ץ פאאעמיק ז״ע־ פ־א װיבטיקע דאקומענט;: בתװ א•; כתװם פין ד• ־בנ־ם קענן דעד חם־תשע־ ״אפיקורםות״. אזױ אד־ם האב א־ך געהאט ד• מענאעכק״ט צו פאד״ניקן די םטאט־ק מיט דעד דינאמ־ק פון חם־תזם אין נעבן א ק—טיש נעאייטערט ב״ת פין ז״ן אנטוױקאוננ אן יע־עי פנ־ה צו דעם אדער יענעם צד. נאכדעם װ• עם איז אזו• נעװען תרכנעב־אבן א ײענ אין דעם געתבטן װאאד פון ־ע־ חםיתשע־ נעש״בטע, האבן װך אהין א אאז נעט•; אנדעדע פא־שע־ ש, הא־א־עצק•, אן א״ניקא פון בא- ״מטע צ־יקים, האט םיםטעמאט־זידט ־עם דאגמאטישן און אענענ- ־א״שן מאטעײאי א•; צענדתקע־ צד־קים-ביאנראפיעפ, װאם ער האט שפעטעד נעזאמאט אין זיין פ—־בענתקן םפד ״תחםידים ־החם—ת״ (בעדא•;, ׳״?;סן) א•; א קודצע־ אנטאאאג־שע־ פא־ם האט נעמאכט אב־הם בהנא א•; ז״ן ״םפ־ החםידות״ (ײארשע, 1922). מ א ־ ט ■; ב ב ע ־ האט אויפנעהויבן דעם חםיד־שן מיטאם צו דעד ה״ך פון א מאדע־נע־ װעאטאנשױאונג תרך דעם, װאם ער האט םט־איזידט חם־תשע אענענדעם א•; צדיקישע אפא״זמען אין ז״ן פיינם״עד תיטש׳עד •םפ־אך (״די געשיכטן דעס רב• נחמן״.;,סס(; ״ד• אענענדע דעם בעא־שם״. 1907; ״דער נראססע מג־ד אונר ז״נע נאכפאאנער״. 1921, און נאך אנדע־ע װעדק, פאר״נ־קט אין זאמאבאנ־ ״ת חםיד־שען ביכער״, 1928). דאפ אאץ האט נעװים