Literarishe bleter · 1930-10-31 · 44 (31.10.1930) · p. Seite 820

?'סערארישע 3?עסער נום. 44 (339) .זײם 820 ם. ז *? ' ש / מ י ל נ זנ פ י פ ע י מ יאד 8*8; 8 ע ז (גום 70־י!זריקו ױבל פון <*. ל. גיםח>ן) ט״עע זאכן אויף ״דיש האט ציטראן תםח־ געזוסט אויםצודעקן ראם בטמות אין ײרישן לעבן און שטויםן עס צו א דעאלערן אינהאלט. רער פובייציםטישער אדער, װעלכער האט אזוי שטארק נע- שלאגן אין ציטראנען פון די ערשטע טריט א;, װאם עד האט נע־ טאכט אין דער?יטעראטור צוזאכיען מיט זײן בערעטריםטישעד נײגוננ, האבן גורם נעװען, אז ציטראן זאל װערן אײנער םון די פרארוקטױוסטע, לעבעדיקםטע און רירעװריקםטע זשורנאליםט;, װאם פארײניקן טעמםעראמענט מיט בילדערישקײט און נעפינען לײכט א צוטדיט צום לעזער אזא זשורנאליסמ איז נעװען ציטראן הן אוױ= ״דיש און תן אויף העבדעיש. װען אין יאר 1904 האט זיך אין פעטערבורנ גענרינרעט אונ- טער דעד רעחאקציע פון לעאן ראבינאװיטש די טענלעכע ײדישע צײמוננ ״דער טאנ״, איז ציטראן נעװארן איר הויםט-מיטארבעטער און אין משך פון דעם האלבן יאר, װאם די צ״טוננ איז דערשינען, האט ער פארפולט אלע אירע שפאלטן (אן אונטערשריפט;, אונטער פארשײדענע פםעװהאנימען און מיט אונטערשריפטן). פון רעמאלט אן איז ציטראן ארײן אין דער זשוירנאליסטיק און האט ארויםנע- װיזן אזא מין פרוכטבארק״ט, װאם איז זעלטן נעװען צו נעפינען ב״ װעלכן נישט איז אנדעד שריפטשטעלער. ציטראן איז נעװען אין דעם פרט אן אוניקום. איך געדענק נוט ציטראנס מיטארבעטעדשאפט אין ״הזםן״, ״תד היזסן״ און אין א ר״ י״דישע צײטוננען אין װילנע, װו טיר תאבן צוזאםען נאענט נעארבעט אין דער רעדאקציע און בלי נוזמא האט דאן ציטראן געקאנט נעבן א 1000 (טויזנט) שורות א טאנ אן א באזונדערער אנשטרעננוננ און דערבײ מיט א לײכטן פײנעם העברעישן און ײדישן סטיל און מיט אזא חוש פאד דער װירקלעכ- קײט אין די אומצײליקע ארטיקלען און איבערזעצוננען... דער פארלענער פײװל מארנאלין האט דאן ׳נעצאלט פון שורה, ממש גראשנם, און מען תאט די שורות נעדארפט נעבן. ציטראן האט זײ נעגעבן און קײנער האט אים נישט נעקאנט נאכיאנן... אן א שיעור כחות, קענטענישן און פעיקײטן האט ציטראן נעפטרט אויף די מיליאנען שורות מיט די קלײנע אותױתלעך. ערשט אין די לעצטע צען יאר נאך דער װעלט-מלהמה תאט ער קאנצענט- רירט זײן שריפטשטעלערישע א־בעט אויף נרעםערע זאכן און בי- כער, אויף זאמלונגען און נײע װערק, װאם רע&רעזענטירן איצט פאר אונז צו ציטראנם סל-יעריקן ױבל דעם מערקװירדיקן ײדישן שרײבער פון דרײ ל־טעדאד־שע דורות, דעם אומפאחנל״כלעכן מע- מואריםטי און דעם בעל-תזכרונות, װאם אן אים קענען מיר זיך מער נארנישט פארשטעלן נישט רי נעשיכטע פון דער העברעישער, נישט די נעשיכטע פון דער ײדישער פרעסע און ליטעראטור. אין צימראנם 10 בענדער נעזיאמלטע ײדישע שריפטן, װאס זענען ביז איצט דערשינען, האבן מיר זכרונות (מיט אן א שייעור נײע פרטים, װאם זענען אומנעהײער װיכטיק צו רער כאראקטע- דיסטיק פון די שרײבער און פון זײער תקופה) װענן אײזיק מאיר דיק, אליקום צונזעד, װעלװל זפארזשעיר, אברהם גאלדפאדען, א. ש. ליבערמאן, אליעזד צוקערמאן, ם. ל. ליליענבלום, אלעקסאגב־עג צע־ דערבוים, פרץ סמאלענםקין, י. ל. קאנטאר, לעװאנדע, מענדעלע מוכר-םפרים, דינעזאן, פרץ, שלום-עליכם, ש. פרונ, ש. אנםקי, א. ווייטער, ב. באראכאװ און פיל אנדערען מיר תאבן די נעשיכטע פון די ערשטע ״דישע צ״טוננען ״קול םבשר״, ,ץוארשעװער ײדישע צײטוננ״, ״קול לעם״ און ״ײדישע פאלקםבלאט״ טיט •אלע זײערע רעדאקטארן און םיטארבעטער; צענדליקער עפיזארן פון אונזער ליטעראטור-געשיכטע; װי״טער נײען לאננע שורות בילדער פון משומדים, שתדלנים, בארימטע םרויען — שטיקער ײרישע נעשיכטע פון דער צװײטער העלפט פון פאריקן יארהוגדערט (די זעלבע ציטדאנס עפאכען מיט םיל ליטעדארישע, פאלקלאריםטישע און פרטים פון לעבנס-שטײנער, װאם דערפילן נישט אײגעם םון זײנע איבעריקע ליטערארישע װערק. י אין דערזעלבער צײט האט ציטראן אויך געארבעמ אויף אנ- (םוף) ײדיש האט ציטראן אננעתויבן צו שי־ײבן אין יאר 1878 (בסך- הכר מ־ט אנרעדטהארבן ־א־ שפעטעד װי העביעיש•) און נישט כויט ק־ין קא־עםפאנ־ענץ,;אר מ־ט א ב־־־׳ט-פארמאסטענעם סאטיר־ש- פ־בליצ־סט־שן ארטיקר א־נטע־ רעם פא־רי־־־טן נאמען ״א טאג-בוך פון א קדחתנ־ק״;א־ן רארק־נזאנט ״קול רעב״ 1, ס ױנ• 1878; ד־ ראטע א־ז װ־כט־ק, װײל םיוענען נע־וען צװ־י ״ק־ר לעמט״, ב־־ריע אין קענ־נטבע־נ, נומ. 1, אכע־ ד־ שטארק געשמ־טן זענען א׳־ו־טנעגעבן געװא־ן פ־ן ־ארק־נטאנען כ־ירע א־ן ־א־ 1878 און ב־ירע ת־־בן ז־ך אן פ־ן ראטעט זענען אנרערע). א־ן רעם א־ט־קר תאט עי רי דעמאלט־קע ײד־שע חבדות מ־ט ר־ גבא־ם און האט ערשט נע- װאלט אין ד־ װײטערדיקע איט־קלע; פאנאנרערנעסען די ב״ם־ש,— האט זיך דער רעדאקטאר נעכאפט, אז דער ״קדחתניק״ איז פאר- קראכן צו-װ״ט א־ן אז זײן בקשה װען ״אנטשולדיקוננ״ א־ז נאר א פאדשטעלטע און ער האט מער די ארט־קלען נישט געדרוקט... אין דדײ פערטל ־אר ארום האט זיך צ־טראן ווידער באװיזן א־ן רעם זעלבן ״קול רעם״ (28 פעבוא־ 1879, 8—7) מיט א נישט װ־יניקער שארפן ״בדױו סון דער מ־ד״, װאם האט זיך נעדרוקט א־ן פ־ל תמשכים און איז געװען א צעשמעטעדנר־קער ארויסטריט קעגן דער באװוסטע מירעד ־ש־בה מ־ט ארע א־רע מנהגים און פירוננע;. ציטראן איז דאן נעװען א לערער א־ן מ־ר און האט ד־ ארטיקלען אנגעשריבן פאר ז־ין ארו־ספארן פון שטעט־ר. ד־ ארטיקלען האט־ צ־טי־אן אונטערגעשריבן םיט זײער א מערקװירדיקן פסעװדאנים ״טיהר-ארצט״, װו פון אײנצרנע אותױת קאן מען זיך אנשטויסן א־־פן נאמען פון מחבר... אויב דער ערשטער ארטיקל איז אננעפיקעװעט מ־ט פאר- די־טשטע װערטער, א־ז רעד צװ״טער פול מיט רוםיציזםען — אבער װען מען זאל ד־ ארע דײטשע און רום־שע אויםררוקן אײנפאך אויס- קע־;, באקומט זיך א פראכטפולער פאלקסט־מלעכער ײדיש םיט אן אמתן פײנעם םיפור-המעשו/ װאם א־ז אזוי כאראקטעריםטיש פאר ציטראנען דעם דערצײלע־ און שדײבער לויט דעד רי־ײםטקײט און נעפעפערטן חוזק, מ־ט װעלכער דע־ מחבר טדעט דא ארו־ם קעגן די משולחים און מאכע״יס פון דער ישיבה קען מען ,די ארטיקרען פארגלײכן אפשר מ־ט לינעצקיס פאראר־עס אויף די רב״ם און נוטע ײדן. פאד ציטראנען האט נאר א־ין אורי קאװנעד ״אפנער־םעװעט״ ד־ דאזיקע ישיבה א־ן רעם רופ־ש-ײד־שן ״ריען״, נאר איצט האט או־ף ז־ך נענומען די ארבעט צ־טראן און אזוי װ־ ער האט געװאלט, אז ז״נע בריװ זאלן װירקן, האט ער זײ געשדיכן אויף ײדיש, כדי ״קלײן און נרויפ זאלן זײ פא־שט״ן״ און ק־ינער זאר א־ן דער ־שיבה נישט פארנארט װערן װי ביז איצט״... װי גאד אנרערש תאט ציטראן מיט 40 יאר שפעטעד בא- שריבן די װאלאזשינער ישיבה און דעם קאםף פון אירע רינאםטיעכ (,׳רשופות״ 1, 1919), די ישיבה, אין װעלכער ער האט אין דער פריפטער ױגנט אזוי נעשםאק נעלערנט און דעדנאך דארט שטילער- הײט נעלײענט די ערשטע השכלה-ביכלעך. דעם זעלבן פובליצ־סטישן טאן םים א בולטן םאציאלן אינ- האלמ, אבער פיל רויקער און א״ננעהאלטענער װי אין די מידער בד־װ, האט צ־טדאן או־ך אויפנעתאלטן אין זײן דריטעד ארויס- טרעטוננ אין ײדיש, םיט יארן שפעטער אין י. ל. קאנטארם ײדיש ״פאיקסבליאט״ (פעטערבורנ, 1888, 4) מיט זײן זײער לעבעדיק אנ- נעשר־בענעם ״ברױו פון פוילן״. ציטראן איז דאן געװען א לעדעד אויף א קאנדיציע אין שטעטר ביעזשון נישט װײט פון פלאצק, װו ער תאט זיך צונעקוקט צופ פויליש-״ר־שן שטײנער. אין זײנע ברױו האט דער מתבר נעװאלט באקאנט מאכן די ײד־שע קוראים נכבדים מי״ רע־ לאנע און רעם לעבן פון אונזעירע פאלנישע ברידער״. אויך א־ן זײנע װ״נדערדיקע פובליציםטישע און בעיעטדיס-