Literarishe bleter · 1930-10-24 · 43 (24.10.1930) · p. Seite 798

+ 3?עססר 013. 43 (338) זײס 798 * אז דעם דאזיק; בײשפיל זאצן נאכגצ; אויך די אצע איבעריקע ״בזזודים״, יװאס שיד״ב; םפורים או; די אצע סוסרים בטלנים, װאכ םאכ; גהאסען או; בהאק; גידער או; םציצוה״... די העברעישע סרעםע און ציסעדאסור האט דא; באסת נע- שװיבצט א; נענריבצט פו; בטצנות או; מציצת, — און ציסראן ד.אט אביםל א ר״ר געטו; דעפ נעמויזעכסס. ציטראנם דערצ־יצוענע; ד.אב; ארויסנערוםן א ריי קריםישע אדטיקצע; אי; ״װאםבאד״. ס״האב; דאן ניבעריב; װענ; זיי צ. א. צעװאנדע (צװיי שטערנדצעך — װצי 1886); סריטיקום (יחובנאװ, װצי—אויגופמ 1887); דובנאװ (ם. ט״ יאנ.-פעברזאר 1889). די קריטיק איז געװען נישט גאר קיי; שצעכטע. רובגאװ דיאמ נע׳טטעצט ציטרןינע; סאר א פאדיגסט, װאם עד האט אין ״ױגה פותחי װי םענצעך בדצטער געשיצדעחט די װידקוע פו; דער סביבה און פון די צעבנס-באדינגונגע; אויף דער העצדי;, און װאס אין ״שצוםיאצ״ האט ער ארייניגעפירט אין דער העברעישער ציטעראטור א זייער אינט-ערעםאנט; או; אםיצו א נאנץ-נ״עם סװזשעט. אבעד די אויםפידוננ איז רי קריטיקער נישט געפעצן. נישט קיין קינםמצע- רישע סקיצ; זעגע; עס — האבן זיי נעשריבן — נאר ״בובציציכ־ טישע״ ארטיקצע;... װי אזיוי סיתאט בבצצ אויסגעזע; די רעמאצמיקע העסיעישע ציטעראטור אין די אויגן פון א אײדאפעישן און געביצדעטן קרי- טיקעד, באװייזיט די כאראקטעריסםי׳טע דעצענזיע פון צ. א. צעוחאנרע װענ; ציטראנם ״אםיפת םפורים״. צעװאנדע תאט זיך איינפאך דער־ יםראק; פאר ציטראנס אנזאנ, אז עי־ װעט אין זייגע װייטעדריקע העפטן (װעצכע זענע;, אנב, ני׳סט אתים) אויך ־דרוקן ארינינעצע דערצייצוינגע;. ער יװייזט א;, אז אהוץ טאפו פו; די אצטע און בראנד- ׳טטעטער פון די נייע איז ני׳טטא קיין העבדעישע בעצעטריםמיק (אויך םטאצזװסקי; איז נישט קייז קינסטצער), או; סיאיז שוין רעדי- בעד פיצ נצייכער צו נעב; איבעדזעצונגע; פון אייראפעישע שריי- בער... ״טע; דארף טורא האב;, — שדייבט צעוראגדע, — אז די אדי- ניגעצע ׳דיערצייצוננען ורעצ; זיין א ניעשיםאקצ׳אזע באצאםט, װעצכעי װעמ נאך םער איבערפירן דיעם שוי; אזוי אויך נענוג איבערגעפירט; נעשטאק פו; דעם רוב יידישן עוצם, ׳סוין דייכער אין דער כיעצע- טירסטישער הינזיבט איז די צימעדאטור אויך ייריש (זשאחנאן-ציטע- ראנזוד). אין איד באנעגנט מע; אםאצ אויסניעצייכנטע דעצייצוגנע; און פקיצ; שארפזיניקיע או; גאנץ-אויסנעהאצטעגע אפיצו אין קיגסמ־ צערישער תינזיבט (״װאםבאד״, ױצי 1886). אין די זעצבע ייארן תאט ציטרא; איבעדנעזעצם אייר העברעיש (אין שפרם ״כנםת ישראצ״, װאו־שע 1887) צע׳װאנדעם היסטארישע דערצייצוננ ״אװראאם יאזעפאװימיש״ (אבחהם בן יוםף). ער קערט זיך אום צו בעצעסריסטיק ערשט אי; 1899, אבער שוי; אויף יידיש או; ררוקט אפ אין ״ױד־• (קראקע, 1899, 6—9) א רערצײצוגג ״ירחסיאצקע אדער ײדישע יסתות מיט ״דישע תכציתים״ — װידער א צעבראכן ױננ ײדיש צעבן אונטער ידער םשא פו; די שװערע צעבנם-באדיננונגע;, וועצכע מאכ; צו-נישט די שענסטע באנערן און פע־ק״מן. אין יאר 1901 איז אפגעדרוקט נעװאי־ן אין םאקאצאװס ״ספר תשגה״ (וואי-םע תרס״ב) ציטדאגם דערצײצוגנ ״הביתהד- (צו דער אנטװיקצוננם-געשיכטע פון דעד צױניסםישעד באװעגינג אויף אוקראינע), אבער די דאז־קע רערצײצוננ איז אנגעשו־יבן נאך אין 1886 או; האט געזאצט דערשײנען אוסטוער; נאמע; ״נם־צװנה״ אין ר־גם אײבנדערמאנמ; נישט-א׳דוייסגענאננענעם צװ״מן העפט םון דער ״אס־פת םפורים״. אויב םען זאצ נישמ דעבענען אײניקע אריגינעצע זאכן ציט- ראנס אויף ײדיש — תאצב-בעצעמריםטיש און ׳האצב־פעציעטאנים־ םיש (״הויז-פרײנד״ 2, 1889; ״ױד״ 1899—1914 אי1 1901; ״סא*־— בײצאנע — פעטערבורנ 1904, 63), װאם זענען רערשינע; אין דער צװישן-צײט און אײניקע איבערזעצוננע;, װאס זעגען פאדעפגס- צעסט מיט פיצ יארן שפעמש־ שוין אין די צײטן פון דער רײט׳מעד אקיפאציע (״לעצטע נײםי, 1918 פי״ 3־מן דעצעמצער, נום. 289 אז; װײטע־), — האט זיך דערמיט פארענדיקט ציסראנם בעצעטריםטיש שאם;. דעד װענ איז נעװען א נעשצעננצטער און ני׳אט קײן זיכערער או; הנם אפיצו צי׳טדאן אצ״; תאצט גי׳םמ איבעדיקס פיצ פון זײ; אײנענעם בעצעטריטטישן שאפן, האבן מיר זיך אסנעשמעצט אכיםצ קאנער ״טאנ״ (1930). ער א־ז פארבונדן כמעט מיט אצע צײט- שריפט; אויף העברעיש און ײדיש פאר די עטצעכע צענדל־ק יאר פו; פאריק; און הײנטיקן יא׳־תונדערט אויף דער נאנצער װעצט. 2. זײן ציטע־ארי׳שע קאריערע האט ציט׳־אן אנגעהויב; ײי א םך פו; אונזערע שד״בער אי; יענער צײט — מיט א קארעםפאנדענץ אין א העבריגישער צײטוגנ. ער האט זיך דא; נעפינע; א•; ברעסצוי א■; נעװאצט אנקוסע; אי; רארטיק; ראב־נער-םעמינאר ב״ רער געצעגנהײט האט ער דעם 14-טן פעבדואר 1877 אפגעדדוקמ אין ״המניד״ א קארעםפאכדע־נץ װעגן רעם ״בית-מה־ש תרבנים בע־יר ברעםצוי״, דײטשצאנד און װעגן רער שטיפטונג פו; גביר ױנרו פדײנקצ, װאם האט איבערנעצאז; א םיציא; רײכםטאצער. װי רעד סנהנ איז געװע; אין יענער צײט אי; דע־ העב־ע־שעך פריגםע, האט ז־ך צ־ט־א; או״-זנרגעשד־ב; א•; רער נאנצער צענג אין ברײמ מייט נאך א ציינאב דערבײ: ״שמאי־ל ציב ציטרא; ממ־נםק, כעת בבדעםצוי״, אזיוי אז סען תאט שלין נישט געקאנט האב; קײן מעות װער איז רער מחבר פון דער דאזיקער קארעפפאנדענץ. אין אנדערטתאצב; יאר א־ום האט ציטדא; אפנעדהיקט אי; פ־ץ ססאצי&נםקינכ ״המביט״ (פון נומ. 19 אדער פון נוט. 6 ״הטביט צישראצ״ פון 22-ס; אויגוםט 1878 או; װ״טער, ני׳םט פארענדיקט צוציבן אפשטעצ; זיך פו; רער װאבנבצאט) זײ; ערשטע דערצײצוננ ״בגונא״, א מיגשה װענן א םהצקות אי; א שטעסצ צװיש; מתגגרים און הםידים צוצ־ב א חזן. ד• מתנגרים דיאב; נעװאצט זײעדן א חז; או; די חסירים זײערן. האט מען א־אפנעב־אבט א חז;, װאס די מתנגדים האב; נעמיינט, אז ע־ איז א זײערער אבער נאך קבצת שבת האט זיך רער חזן פצוצציננ פאנאדערנעזתגע; בבינא ראינון מתיחד•;. האט זיך אויפגעדעקט דער ״שװינדצ״ און אין שטעטצ האמ זיך נעטון חושיך פון דיגם שפ־צצ, װאם די חפידים האב; רא אפ-;עש&יצס.. מיט עטצעכע יאר שפעטעך ־אט ציט־אן װידער נעפ׳־װוט זײן בעצעטריםטישן טאצענט. אין 1885—1888 האט ער ארויםגעצאז; ה־ײ ב־כצעך דער- צײצונגע;: ״אםפת םפוד־ם מחײ בני ישראצ״ (ײארשע, 1885, צײײ א־בע־זעצטע דערצײצוננע; _פו; קאדצ עמיצ פ־אנצאז) או; ״מש׳וק התײםי (װארשע, 1887; צווײ אײנענע או; אײן א־בעדזעצטע דער- צײצונג װידער םו; פראנצאז) און ״װנה פיתר״ (ײארשע. 1887— 1888), װאם דער אדויסגעבער משכיצ ־איי.; האט איר טיטוצידט פאי א ״נדויכע״ דערצײצויננ (ספוד נרוצ) און װאם תאט טאקע דא; געמאכט א רושם מיט איר ״ררײסטעהי טעמע, װעצכע איז געװעז א נײם אין דער העברעישער ציטע־אמזר פאר ״װנה פי־תה■ האט ציט׳־אן נעהאט אײםצושמײן א שאר- פע קריטיק (דובט זיך אין ״הצפירה״), װעצכע האט אײננעפ־נען רי דערצ״צוננ פאר א צינישע א•; באשוצדיקט דעם מחבר אי; ר״צן די זיט;... בםך-הכצ האט ציטראן ארויכגעפירט א־ן ״ױנה פותה״ א טיפ פי; א צײכטזיניקער און פארפירערישעד מײדצ, װאם איז א סין טאדנע־ געמיש פו; ציגצאזנקײט או; צניעות, צײכמזין א׳־ו ענערגיע, װ״כק״ט או; אבזירױת (װי א דעמאצטיקעד קריטיקער אין ״װאכ־ כאה• האט איר כאראקטעריזירט) או; ײאם רוםט נצײכצ״טיק ארוים צו זיך םימפאסיע מיט א־ר אײנגאדטיקן און אין נדונט נאר נישט שצעבט; כאראקטער, װעצכער איז צעבראב; נעװאד; פון בי׳רצ. אין ״משוק הח״ם״, װידער, האט ציסראן א־ן אײנער פו; די רערצײצונגען (״חטאת הקהצ״) נעשיצדערט ראם אומהעכט, װאס הערשט בײ ײד;, בעת מע; נעמוט׳ א•; מיציסער-דינסט אײן־א״נצ־קע זין (פון די איבעריקע האט סען אפיצו נעצאזן אגטצויפ;), און װי אזוי רער רב א•; די כצצ-טוער זענע; גצײכניצטיק צו די צרות און פטרן אפ רי מאמעכ מיט פופטע צוזאנ;, — און אין דער צװײטער (״שצומיאצ״) נעמאצט א טיפ פון א ישיבה-בחו׳ד, װאס װיצ נישט אנ־יג־־ס װער; א כופר ב־שראצ. ס׳קיסט אבער פון דעם נאהנישמ כישט ארויס, און רער העצר נײט אי־ם װי א ק־בן פון רער תשכצת װי א נישטדאנערקענטער זשעני, װאם טויג נישט נישט צו נאט און נישט צו צײטן און ער װאצט זיכער אומנעקומען װען גישט דער מתב־ װעצכן ם־ניט זיך אים א־ין אויפצוקצעיד;, אז ער נײט אויף א פאצש; װענ און אוגטע־; דרוק פון צעבן װערט ער א ״נעװ״בצע- כער״ מענטש, װאכ א־בעט אי; פארדינט. רע־ מחבר װאצט װעצ;,