Literarishe bleter · 1930-10-10 · 41-42 (10.10.1930) · p. Seite 788

^/^זײ8 180273 (336-37) 41-42^/^ דאם יידישע?!ול־־טור-לעבו איז ררמעניעו (•ון * שםועם םיט יעקנ ׳*םערנבערג) און די נ״ע ״די׳*ע ג״םטיתע א״גנםן #ון אלע רוטעני׳נחנ •חזװינ*!, אויסעו׳ז״לן םון זיי דיןס #־אגרעסיווע, עריענטירנדיק זיך דערבײ אויפן יידישן ארבעםער אלם דעם א״נגיקן טרעגער פון דער םאדערנער ״דיזזער קולטור. םיאיז פאר טיר א כבוד *ו זעגן, אז אי איך און אי ם״נע חברים־׳טריפםשטעלער אליעזר שמײנבארג, םשוז אלטטאן און איעיק םאנ־ גער זענען פון אנהויב אן געשטאנען אין די ערשםע קאמף־ר״ען פון דער דאזיקער ארגאניזאגיע. — איז װאם קאנט איר אונז דערייילן םבח דער ״דישער ליטעראםור אין רוםעניען) — רםזים פון אונזער א״גנם, שטריכן *ו אינטערעסאנטע שדיפט־ שטעלער־פראטרעטן ב״ אונז, זענען שוין *ו א״ך דערגאנגען. א־ן נישם נאר רםזים. אונזער אי*יק םאנגער איז שוין ה״נם *ו םאג א״נער פון די באד״םנדיקע פארשטײער פון דער ״דישער דיבטונג... ב״ א״ך אין םוילן. שלום איז נאר דאם, וואס נישט נאר םאנגער — ער, ״וואגאבונד־ פאעט״, װי ער האם זיך ליב *ו רופן, נאר כםעפ די נאנ*ע יידישע ליםע־ ראטור פון רוםעניע (א באדייםנדיקע נישם קװאנטיטאטױו, גאר קײאליטא־ טיוו), געפינט זיך זינט די לעצטע פאר יאר אויף דער ״ווןןנדעריווקע״. אפילו בראזיליע, װאם איז א גאנץ קל״נער טחותן טים יידישער ליטעראטור, האט ב״ם ״דישן ישוב פון רוסעניע *וגענוטען דעם — נאך אונזער גלויבן, אויב נישט גדעסטן ק״נטלעבעדיקן ״דישן דיכטער: אליעזר שטײגבארנ. אדן ארגענטינע, װאם ה#ט שוין פון פריער מכנים אורח געײען יעקב באטאשאנסקין, האם לעצטנס טיט אירע שפאנישע חנדלעך *וגערופן צו זיך אויך אונזער פרוםען שר״בער (״פרוםען״ — נישט אין דינעזא־ נישן, נזןר אין טשעכאײישן זין פון װארם) סשו־ו אלממא;. (די ״דישע ארגענטינער פרעסע, אגב געזאגם, איז באסת מחוץ לדרך הטבע טינםפרעםעריש, װען ז• האדעײעט אזא געזוגטן שר״בער, ווי משה אלטםאן םיט א ״םשאינע לאזשעטשקע״ םינם...) און — איך גופא, דער לע*טער םאהיקאנער פון די ״פיר זענען טיר געזעםן״ — זןם האב איך, בעוונותו חרבים, אויך איבערגעלזןזם דעם פיזןנם און בין םיט א״ן פוס שוין אין חוץ לאו־ץ — לכל האזוח, פרינייפיעל. פון וואנעט זשע שטאםט זןט דאם ״לויפן פונם פראנם״, פרעגט איר, און דװקא ב״ דער גרופע שרײבער, װ*ס איז ארגאניש פארבונדן םים דער איסטעגראלעד קולטור־באװעגונג אונזערער? דערויןי, זעט איר, קענען מיר טאקע ענםפערן: ״הא בהא תליא... דאס, ײ*ס דװקא מיר זענען אין דעם סזןםענט, נו איך װיל אפן זאגן: אייסנעײ-ארצלטסטע, דינט אונז גרזןד לשבח, ווייל עם שפיגלם אפ אם בולםסטן אונזער הונדערם־פרזןצענםיקע ןןנגעהעריק״ם דער ״דישער מאםן־קולטור פון רומעניע. דעריבער: איר אלגעםײנער קריזים איז אויך אונזער פערזענלעכער קדיזים. — אינפארםירט אינז אויך ,װזןם נזןך פאר זן שר״בער־גרופן זענען אקםיוו אין רומעניע? — ב״ דער געלעגגה״ט וויל איך באמערקן: נישט אלע, װ*כ שרײבן ״דיש זענען שוין דורכדעם ״דישע שר״בער. עם איז נישם ק״ן פאראדאקם: מען קען נישט זײן קיין גרויםער דיכטער אדער בעלעםריםם אוין• יידיש, אויב םען שםייט נישט םיט ב״רע פיס אויפן באדן פון יידי־ שעד טאסן־קולםור. קעגן װאם זאג איך עס? קעגן דעם, ײאם אויך םיר!וין רוםעניען פארטאגן א רעבטן פליגל ״דיישע שרייבער (זלסן ראזנטאל, ישראל וו״נ־ שטיין א. א. ײ.). זענען זיי טאקע גרופירם ארום דעם איינציקן טאגבלעםל אין לאנד (״אונזעד צ״ט" — קעשענעײ), ײאם איז *יוניםםיש און ארום די טשערנאײיצעד ״בלעםער״ — א ײאכנבלאם פאר אלץ. עם ווילט זיך פון דער גרופע ספעציעל דערםאנעו דעם יונגן פו־ בליציםט ב. טוטשינםקי און דעם ׳ידיש־העברעישן דיכםער סרדכי גאל־ דענבערג, אויף וועלכן, א*זיטנדיק די פראפארציע, םען קען איבערפרא־ זירן ביאליקם שארפזיניקע םיםרא אויף יהודה הלוי :םן השטים עקבוחו... װאם שייך דעם ליריקער יעקב גראסער, דער שעף פון דער פלי,עיאדע ״ליכם״ — דער ערשםער םוטיקער ״דישיםטישער פארקאסף־פאסטן אין אלם־רוסניע פון פארן קריג — בלייבם ער די ״ראגאםקע״ יײישן דעם אלט־נ״עם און ניי־נ״עם ב״אונז... אין אונזערע טקוםות געפינט זיך איצם דער דיכטער אין רעזשיםער עון רוסעניע יעקב שטערנבערג. אין דעם ״דישן רוםענישן שאסנדיקן ארגאי ניזם איז יעקב שטערנבעדג דער קאפ, דער בעל־מח. ער איז דער אידעישער ל״כט־טורעם גווישן דער פר״לעך־ציג״נערישער חבריא פון די רוםענעד ״דישע דיבטער. ער האם םיט זיינע שארפע־דיכטערישע אויגן אר״נגעבליקט אין דעם פינסםעו-ליכסיקן תהוס פון ״דישן בעםאראביש־רוםענישן, א״נ־ פאך־ראפינירטן שאפן און געפר־ײט סאכן םינטעטישע סך־הכלען. װי םיר זענען לעבטנכ נישם דערנעענטערט געװארן מיט דער ״דישער שאפנדיקער רוםעניע, זענען נאך אונז אלץ נישט אינגאנצן קלאר די װעגן און אונז־ װעגן פון דער נייער יידישער רומעניע. מיד האבן זיך געװענדט *ו יעקב שטערנבערג טיט דער בקשה: — דערצ״לט אונז עפעכ װענן יידישן קולםור־לעבן אין רוסעניע. — דאכ יידישע קולםור־לעבן פ־ן ניי־רומעניע (רומעניע נאכז קריג) ־־ האט יעקב שטע־נבערג נעזאגט ־- האט דורכגעסאכט פארשיי- רענע זיגזאגן, אויפשװונג און אראפפאל און איז אין לעצטן מאמענט דעו- גאנגען צו א כטאגנאציע. דער אויפשװונג פון יידישן קולטור־לעבן אין רומעניע איז געבינדן מיטן אנטשטיין פון דער יידישער קולטוו-פעדעראציע, אין דער אראפפאד איז אויך געקוםען אין צוזאמענהאנג םיטן ה״נטיקן קריזים אין די ר״ען פין דער דאזיקער ״דישער ארבעטער קולםור־ארגא־ ניזאגיעס. א״גנטלעך האלטן םיר שוין ב״ם צוו״טן קריזיכ. דער עושםער קען באגייכנט ווערן ארס דער קריזיס פון רעבטס, וועלכער האט דער־ פירט צו א שפאלטונג, לייענט: דאס ארייסטרעטן פונם ״בונד״ און די -עכםע ״פועלי־גיון״. דער היינםיקער קריזיס איז אבער א פיל געפער־ לעכעד, ווייל ער איז שוין נוגע דעם חוט השדרה פון דער ארגאניזאגיע — םיר מ״נען: די םאסן גופא. פאיאלעדן *ו דעם דאזיקן קריזיס קען מען געפינען אין דער איבערגרופירונג, ױאם קומט איצםער פאר אין די יידישע ראדיקאלע קולט־ר־קר״זן אין אמעריקע. װי אזוי דעד חיינטיקער קריזיס, קריזים םון לינקם, וועט זיך ביי אונז ליקײידירן, איז א פראגע פון דער נאענטער *וקונפם. םיר גלויבן, אז םיר וועלן אים, דעם קריזים, הייסט עס, גובר ז״ן. די דאזיקע מענדענץ באקומם א בולםע *״בנונג. אין םשך פון דעס זוםערדיקן םורנע מים םײן טעאםער־טױפע ״בוקארעםטער ״דישע טעאטעו-םטודיע״ איבער די רוטעני־ שע פראײינצן, בין איך געקומען אויף א קאנקרעטן אופן אין בארידונג מים אונזער האפערדיקער, קולפור־דורשטיקער ארבעטער־ױגנט. םמש עלעק־ טדיזירינד אין דעם פרט ווירקט תוקא די ״רענדארסקע״ בעסאראביע, די פראווינץ, .־ועלכע האט אין דעם שותפות פון מאדערנער יידישער קולטור אין ח״נפיקן רוםעניע, אד״נגעטראגן כמעט דאם גאנצע ביסל מארך און דעװאלוציאנערן פאטאם, וואס םיר פארמאגן. אם דער קולטוז-רושם װעם נישם געשטילט ווערן, ביז עס וועלן נישט פון םינ״ מאביליזירם ווערן אלע ראדיקאלע יידיש־קולטור־שעפע־ רישע און קולטור־טרענערישע כוחות ב״ אונז און א־יף אזא אופן ווידער דאזן קלינגען אלע רינגעלעך אין דער קיים פון אונזער, אי*ט אביסל דעזאר־ יענטירםן, געאייניקטן ארבעםער־קולטור־םראנט. — װי קוםם עס, װאס רעדנדיק וועגן יידישן קולטור־לעבן אין רו־ מעניע, געברויבם איר אלץ סאטע... ראדיקאלע ווערטער? — דאס איז נישט צופעלײג ־אר זייעד באראקטעריםטי׳ס פאי דעם יידיש־רומענישן יונגן קולםװ-קיבוץ. די נייע רוסענישע פדאײינצן — פריער אנגעהעריקע צו גרויםע ״דישע קולטור־צענטרען — או־ן אלט• רוסעניע — לגמרי א קרקע בתולח אין זין פון ״דיש־װעלטלעכער קול־ טור — זענען נאכן קריג אוטגעריבם געווארן בר סצוה, כיט״ן: גייםטיק זעדבסטשםענדיק. אונזער באלעבאס, ײאס איז, װי יעדער באלעבאס, לוים ז״ן טבע פאיאזיטאריש, האט, פאדשט״ט זיך, נישט באםערקם דעם העל־ פאנם, די פראבלעם, הייסט עס, פון שטידן אל״ן די אייגענע קןלםור, וואס האט זיך פלוצלינג געשטעלט פאר די יידישע מאםן אין חיינטיקן רוטע־ ניע דער גאנגער םוט פון פראקלאמירן און *ו גלייכער צ״ם צו ארגא־ ניזירן די יונג־יידישע קולםוד און דאם ױנג־״דישע שאפן אין רוםעניע, *אלם א־יפן חשבון פון אונזערע ראדיקאלע ארבעסער־גרופן אל״ן. דא איז פארזיגלט דער נרויםער היםטארי׳טער פארדינםט פון דער ״יידישער קודםור־פעדעראציע״, װאס האט אויף זיך גענוסען *ו קאארדינירן די אלפע