Literarishe bleter · 1930-10-10 · 41-42 (10.10.1930) · p. Seite 776

7'ם12*ר'ש2<4ם12 11ב (336-37) 41-42 ,זײס 776 תקופית אין דעם יידייע;?עבן (הופנאװ צ״צט אן דריי אמעצכע), ־װעלכע עד באצ״כנט טיט רעבט אגס יא,־׳הונדעדטן פון ראציאנאי גיזם. עם איז נעמלעך או־ך נישט גענונ אנצוװייזן אויף צװײ ע־יןר- פדאצ־עםן אין ד־עפ יידי־ען יעי;, צענטריפונאלע הוצאניזאצ־ע פון איין זיייט און צענטדיפעטאלע נאציאנאליזאציע פדן דעד אנדעדער זייט, מען דאדף עחסט אויפקלערן די קאנלרע׳טע םבה פון אויפסוטען פין אזא פראצעם דװקא אין א געגעבענעם לאנד א״ין דװקא אין א באשטיסטער צ״ט־תקופה. עם װעט אויך יעדער מודה זײן, אז די אםיעילאציע-שטדעטוננען אין דעד יידישער נעשיבטע האבן נעװיינ- לעך באהעדשט בלויז א בא׳םטיטטן קלאם פון דעם ײדישן פאדק א.י; נייטט אלע ׳נ־יםטן צוזאטע;, דאן איז ני׳טט פא׳־ענטפערט א חוץ דעד פ־אנע װו און װע;, או־ך די פדאנע װעחי אייב דונאװ אוליין ריאל,ט פאד זיין תוב אין זיין צענבענד׳קע־ ײדי׳עעד נע־ם־בטע אוי־ אזיוינע פדאגן אפטמאל צו געבן אן ענטפעד, האן בלייבט דע־ פ־־נציפ װענן די צװיי עיקד-פראצעםן א לעערע פכעטע, װעלכע קלעדט נאדנייעט אויף. דער אלגענויינעד נאציאנאלעד יעטאנדפונקט פון הובגאװן אין דעד געיעיבטפ-פאר׳טוננ, װעלכעד דעדלויבט אים אטת צו דעדזען .־זויך קלאםן אין ד־עם ײדי׳טן פאלק, אבעד הזיז װ■ א צױייטדאנגיקן פאקטאר פון דעם יידי׳ען :אציאנאלן לעב;, פ־דט אפט דעדצו, אז דובנאװ האלט פאד דעד גע־עיבטוע פון נאנצן פאלק, דאם װאם יטט־עלט פא־ אייננטלעך בלויז די געיעיכטע פון איין קלאם. באװנדערס קומט צום אויםדהוק דע־ דאזיקער ׳טטאנדפינקט אין ד־בנא־ופ נייעסטער געשיכטע םון יידיטן פאלק. פאר דעד גע- יעיבטע פון יידי׳טן פראלעטאדיאט אין פון יידי׳ט׳ע פראלעטאריטע פא־ט־יען װערט דארוס אפנעגעבן אזא װינציק ארט, אז םען בא־ טעדקט קוים, אז אויך אזא קלאם א־ז אין יידישן פאלק פאדאנע;. דובנאװס ג־ויסער פארדינפט אלכ געט־בטפטיעאדעטיקער באטטײט אין דער באפדייא־ננ פון דער יידישער נע׳םיכטם-יערײבוננ פ־ן דע־ ט־־עאלאנ־־עע־ און טעלעלאנ־שעד מעטאפיליק פון ״הכטה ריד־ות־׳ אין זײן בדײטן און טיפן פארנעם פון דער ײדי׳םער גע- יעיבטע. די דאדקע לײסטונג כ-ו•; דובנאװן װעס פאדײניקט ורערן אין דע־ ײדישער נעש־כמסשרײבוינג >ז־־ך דאן, װען זי װעט, מיט דעם זעלבן מיט, װעלכער באגײסטעחט הײנט דובנאװ;, ־םפאנען װ״טעד, כדי צו זוכן נײע פארשונגס׳װענן. ב ע נ פ ע ד ד*> ױנה דאזנפעלד פאדמאנט א מאדנעם צונאננ צו זײנע נע- שטאלטן. פאר אונז לינן זײנע דדי־ בענדער מיט ז־יעד א םך נײע דעדצײלוננע;, און מען מוז צוגעב;, אז דער או־טאר איז דורכוים נעטדײ זײן אײגענעם אנתויב. אװבן-אװף װאלט מען אים, צוליב זײן נעיטר״קײט צו דער סביבה, צוליב זײן פרײהײט פון ־עדע־ מין עםטעטיזירנדיקער ליטערא־ישיער ני־גוננ, צוליב ז״ן הומאר א-ן צולייב זײן םפעציעלן אויםװאל פון דעם פשױטן אלטענלעכן מענטשן — אלץ בולטע כאדאקטער-פמנים, — נעקענט אננעמען פאר א דינדע־ט-פראצענטיקן רעאליסט, אויב נישט פאד א נאטודאליסט. נ־שט אין זעלטענע פאלן געליננט אונז אויך ציו באקענען זיך מיט . ׳״•■נה ראזנפעלדם געדאנקען-נאנג, זײן באצױננ צו באצ־אלע אין נא- ציאנאלע פדאבלעמע;, װי למשל אין ״גרענעצן״ אדעד ״דעד טויט פון אפימיליאטאר״, און מען װאלט אים אויך, אין פלונ, נעקענט אננעמען פאר א פאזיטױון שײבעיר מיט א העלן קוק אויפן לעבן, — אבעד פלוצלינג באמערקן מיר, װי דעד דיבטער פאלט א•־״; אין א טיפן איידעלן ליריזם, זיין שילדעדונג װעדט ב-ול מיוט מעטאפאדן. שסעלט זיך אפ א־י־ זעליטענזג במעט פאד א געיױ״נלעך אוינ נישט באמעדקבאו־ע, קענניטטאנד;, עד דעדנייט ביז א דעקאדענט־שע־ פאר׳םפיצטקייט; טרויעדיק, נסתדיש, ז״נע זאצן װעדן קודץ און קאגססרואידן זיך כמעט אין פעדז;, װי למשל ״אין טשאחטאדיפק־׳, פועל ױצא פון זיין טעארעטישער און פאליטישעד שטעלונג. דא דארפן מיר אבער זיך קלאר מאכן, אויף װ־פיל דייבנאיױם באנעמונג פין דער ײדישער נעשיכטע א־ז נ־שט באפד־דיקנר־ק פון םאציא- לאנ־שן שטאנדפוגקט/ ט־דאץ דעם ריזיקן פארטשדיט, װאכ זי בא- ד־יט אין פא־נלייך מיט דעד מערב-א״י־אפעישע.־ היםטארישיער שױל פון ״חכמה היהרות״. נענירנדיק באוװסטזיניק דעם היפטא־־ש; מאטעריאליזם אלם נע־ם־בט־-טעא־יע. נעפ־נט;־שט דובנאיױ קיין אנ־־עה קאנםאטנטן מאמענט אין דעד געש״בטע, ײעלבע־ זאל אים דינען אלם א״םנאנגכ- פינקט בי־ם אייפװיקלען דעם פאדפלאנטעדטן קנ־יל פון ה־כטארישע נעיעעעניש־ן און דעדפאד מוז עד ט־אץ זיין עמפ־־־יפטישער א״נ- ש־טעלונג אנקומען נאך הילף צו אידעאליכטיש־ע פדינציפן. אזוי ק־מט, למשל, אויס, אז דאם הויפט־פראבלעם, װאם עם באמיען ז־ך אייפצוקלערן אלע ״דישע היםטאדיקעד א־ן נע־ע־כמם-ט־ועארעט־קער, די פ־אגע, פא־ וואם יידן האבן זיך דעדהאלטן ארפ פאלק בל״בט בי• דובנאװן בכלל ני׳םט אויפנעקלע־ט. אויב מ־ד זאלן אננעמען אפילז דובנאיױם טעא־יע, אז יידן האםן פא־מאגט, ציייב באזונ- ־ע־ע א־משטאנדן פון זײערע אמאליקע לעפנם-פא—ננונגען אין פא- יעכטינע, א ני־עםעדן נ־אד פין נאציאנאלן ־עבנם-אינםטינקמ און א שטא־קער־ע מאם פון נאצ־אנאל-באװופטז״;, א״דעד אנדעי־ע פעלקע־ פון דעפ אלטע־טוב, בל״בט אלץ נ־שט אויפנעקלערט, פאד- װאפ דוקא אין באשט־סטע לעגדער האםן ״דן זיך פולשטעגדיק אםי- מיליידט אין אין אנדעדע האט ז״ ־ע־ ־אזיקע־ נאצ־אנארעד לעבנם־ אינכטינקט נישט פא־לא־ט־׳•. עכ איז א״ך אן א־־עאל־כיטישע־ א־ימ- װענ, ,ױען מען ט״טשט אויכ די אנטשט״א־ננ ־ןן ייד״״ע־ אי־טאנאכ־יע א־ן פא־ש־ײדיענע לענדע־ אלם א פיעל־ייצא פון דעם שיטארקן נאצ־אנאלן לעבנםװילן, בש־עת ד■ אויטאנאמיע האבן א״פצװו״ז; בל״ז די דאזיקע לענדעי־, א-ן אין יע־ דאז־קער תקופה, װען די מיטאלטעדלעך-פעאדאיע מלי־כת-אױדנ־ננ האט זיך :ענײטיקט אין אזא פאדטיק־לאי־ע־ אײנאדדנונג פון דעם כיםמעם פון אײנ- מאנען ״דישן ש־יטײער א־־ב מיד זאלן מםכים זײן מיט דדבנאװן, אז ־־ תלמודישע אנוטוװיקלונג פון דער ״דיש־ע־ קולטוד איז געװען ־יקט־־ט דו־ך דעד איזאל־ריננם-טענדענץ, װעלכע א־ז װידעד נע- װען א פועל-־וצא פון דעם שטא־קן נאציאנאלן לעינכ-אינםטינקט, ־אן זענען מיר ניש״ט אימ־נ־טאנד אויפצוקלעדן דעם נענעז פון די אילע •%. ז $ ר $ ס ב / ה $ ר ש ע יי ו נ ה ד ױנה דאזנפעלדם ״שדיפטן״ (אדער ״געזאמלטע שריפטן״) תאכן פון שטענדיק אן נעהעדט צו ד־ םאמע פאל־פטםטע כיכעד פין ד• פעםעדע לייענעד, די פ״ן-פילנדיקע אין ד־ —״:׳״ שטעט און שטעטלעך. פאלקםטימלעך, נאענט, אין דער מיליע פון דער איי- נענע־ שטעטלדיקער ארעמקייט, א־ז ער דאך נעװען דער ערשי-"<־ פםיבאיאנ ״פעד עקפעלאנפ״ אין דע- ־ידישע־ ליטע־אטור, און דער- צו דעד ערשטעד אוממ־טלבאדער פם־באלאג, ,ױ״ל ױנת דאזנפעלדפ תעלדן ל־יענען נישט ק••; ב־בלעך, און ז״עד פאדשט״ער, דער מתבד פ־ן ד• אלעדל״ מאדנע, אומה״מלעכע און, עפעם אוי־ א מאדנעם אופ;, הומא־יפטישע אין מעדיטידנד־קע ־עדצ״לוננען, שילדעדט נישט זיינע געש־טאלטן אוױ־ דער פאן פון ״ליט־ערא־־שע״ קאנפליקטן. װא־־ם ז״ נעהעד; בשום אופן נישט צו יענעם קלאם, װאם נ־ט א םך מאטעריאי פאד פם־כאלאגישעד קונטט. פא־קע־ט, ז״ לעבן כמעט אן אימבאװופטזיניק, פםיבאלאניש-אומכאװיוםמזינ־ק לעבן אין מימן פון א נעװאלטיקן באאם פון ייוירנדיקע און צעשטעדנדיקע, אפילז אינטדאםפעקטױוע געדאנקען-װ־בראציעס, װאם זענען אזו• פיל אין זיינע נאװעל;. *) געקדיבענע װע־ק בון יונה ראזנפעדד דר״ בענדער, דערעינעז ײידנער פארלאנ פון ב. קדעצקיז, װידנע 8^19. א ז