Literarishe bleter · 1930-09-26 · 39 (26.9.1930) · p. Seite 741

4?'ס9ר*ר'90 190073 013. 39 (334) זײס 741 9? ר # פ. ש ס זנ 1 ן ד * ב נ # ה די אויםפאםונג פוז דעד ײדישעד געשיכםע*) פאקטן פון אונזער נעישיכטע — אז דאש ײד״טע פאלק א'ז תדיד און אומעמום נעװען דעד םוביעתט, דער ־עאפעד פון זײז נע־ט־כטע ני׳טט נאר אין נײםטיקן, נא־ או־ך א־ן םאצ־אלן יעבן. טײ א־נם מאוכה־שן, םײ אינם נצותדיקן פעריאד פון זײן נעיציכטע, איז דאם ײדנטום א בוצט-אויםגעדריקטער טיפ נאציע, און נייםט ביויז א רעציניעזע נרופע צװישן אנדע־ע נאציעם. די דאז־קע אײבילראעבע־ דיקע נאציע האט תמ־ד און אוטעטום פאדטײדיקט איר אויטאנאדע עקזיםטענץ, סײ 'א־ן נעזעי־םאפטרעכן רעבן, םײ אויש ארע נעביטן פון קויטור־יטאפן. דעי ״נילות״, װאם איז יצטארק אנטוױקרט נעװען נאך א־ן דער צײט פון טיכות־יתודה, האט אוטעטום נעהאט זי־נע אויטאנאטע קהאות, און א־ן א םך ערטעד אויך צענטרארע זעאבטט־ פארײאאטוננ־ארגאנע;, אײנענע נעזעצגעבערי׳צע און נע־יבטלעבע אינםטיטוציעם (סנתדרין, אקאדעטיעם און פאטריאדבן אין דער רויטיש-ביזאנטישער פאיעסט־נע, עקזיאארכן, נאונ־ם און נעזעצ- נעבערישע אקאדעט־עם א־ן בבא, 3׳װ3[■^ און קאננרעםן פון געטײנדע־רעאעגאטן א־ן ׳שפאניע, קהאות און ועד־ם, אדער קהאה- םײטען א־ן פויאן און איטע און א םך אנר.). די נ״םטע ײדייצ■ נאצ־אנאאע באװענוננ, װאם א־ז אדנאנ־׳ם פא־בונדן ט־ט; דאזיקן ה־םטא־־ינזן פראצעם און האט פאדײניקט ־עם אאטן נעבאט פ־ן או־טאנאט־זם ט־טן הײנטצ״ט־קן פדינצ־פ פ־ן ״רעבט פון נאצ־א- נאאע מ־נדערהײטן״ זאנט עד־ת דעדו־ה, אז ט־ד האבן צ־ ט־ן ט־ט אן אײב־קער טר״בי־אפט פון דער י־־־יבער נעיט־כטע, װאם א־ז נ־יטט פא־יטװונרן אפ־או א־ן ־אההונדערט פון אם־ט־אאצ־ע א־ן נרו־םע ענדערונגען א־ן אעבן פ־ן פאאק. די םיבות פון דער א״נזײט־קער א־־פפאםוננ פון דער ײדי- שער געש־כטע א־ן דעד נאענטעד פארנאננענהײט זענען קאא־ אונזער װ־סנשאסטאעכע ה־םטאד־אגראפיע א־ז אנט׳םטאנען א־ן טע־ב־אײדאפע א־נט־טן (יו-טן י״ה, װען ם־האט דארט נעהערשט ד־ ־אנטע םון אםיטיאאצ־ע: ״דאם ײדנטום איז נ־שט קײן נאצ־ע, נאד א רעאינ־עזע נרופעי•. ד־ ה־םטאד־אנדאפ־ע א־ז אײך אװעק ט־טן אאעסטײנעם יםט־אם א־ן האט זיך טער פארנוטען ט־טן ױדא־זם. װ־ םיט זײן אעבעד־קן יםאפער — ט־טן ײד־יםן פאאק. שװימען קענן יםטראם זענען נ־׳םט געװען בכח אפ־או אזעאכע אפװײבעד פון דע־ אאנעטײן-אננענוטענער דאגמע, װי נרעץ. עד׳םט ד־ ט־פע א־כער- קעדענ־ש א־נם נאצ־אנאאן זעאבםטבאװוםטזײן, װעאכע כאדאקט־ע ריז־רט אונזעד תקופר, האט ארויםנערופן א נעהעריקע ענדערוננ או־ך א־ן דער או־פפאםוננ פין ה־םטאר־יםן פדאבאעם. נאך דעד םע- קואאדיז־דוננ פון ײד־יםן נאצ־אנאאן נעדאנק האט נעטוזט קוטען א־־ך די םעקואאר־זאצ־ע פון דעד ה־םטאר־אנראפ־ע, א־ר בא- פד״אונג פון די טעאאאנ־יםע ק־־טן, א־ן דע־נאך — אויך פון םפ־- ריטואאיזם און םכאאאםט־ק. עם הויבט אן רײף װעח א נײע או־פ- פאםונג פון דער ײד־יםעד נעש־כטע, וואם יםם־טט דער טי״ א־- אטתן א־נהאאט א־ן פא־נעם. עס װערט קאא־ אז דאם פאאק האט א־ן בדםך פון ־ארטו־זנט ני״םט נאר ״נע־ענקט א־ן נעא־ט;״, נאד עם האט אויך, בײ ד־ פא־׳ם־ידענע באד־ננוננען, נעבויט זײן אעבן װ־ א באזונדעדעד םאצ־אאער אדנאנ־זם, א־ן אז או־טפאר׳םן דעם דאז־קן פ־אצעם פון זײן אעבן — דאם א־ז ד־ הו־פט-או־פנאבע פון ה־םטא־ ר־אגראפיע. אכיעקט פון װ־םניםאפטאעכעד היםטא־־אנ־אפ־ע דא־- ז״ן דאם פאאק, דער נאצ־א־אאעד אינדױוידואזם. זיין אנטשטײאוננ, וווקם און קאטה פא־ עקזיםטענץ. דורך א אאננעד רײ ־ארת־נדעדטן ט־־אט ז־ך א״ם פון דער ארוט־קער פעאקער-םכיכה פון אאטן טזדה דער צוער״םט- פאראאזענעד פאאקם-עטבר־אן, ער נעטט אן א כא־םט־טטע נאצ־אנא- אע נעיםטאאמ. ער יםאפט און םאדא־דט א טאובה, א־כעט א־־גנאד- טיק א־כער די אויפגענוטענע עאעטענטן פון דע־ אאגעטײנעד קואטוד א־ן הײבט ז־ך או־ך א־ן ז־־ן נײםט־קן יםאפן צ־ נכ־א־יםע הו־בן. דעד טאטענט װען דער נאצ־אנאאער ט־פ נעטט אן זײן ענטנ־אט־קן פארם, פאאט צונו־ף טיטן טאטענט פון ע־״םטן פאא־ט״םן ה־דבן (גאות־בבא), און די װ״טערד־קע תקופות (פע־ם־יםע, נ־־כ־״םע. ה׳םטונאי׳שע און רוימישע) גײען דורך אונטערן צ־־כן פון קאט־ ...װי אין דער אאװעאטאעכער נעשיכטע םון דער טענט׳ם־ י־יט, אזוי דארך אויך אין דער װעאט־נעשיכטע פון ײדישן סאאק אננעװעגהט ײעח דער םינטעטישער מעטאד. אויפדעקן רי אאנעטײ־;ע װענן און ציאן פון היםטארישן אעבן אין דער װענדוננ פון יאר־ קונדערטן און אענדער, און אנטדעקן דעם ארנאנישן צוזאטענהאננ צװישן די דאזיקע ברוכטײאן פון צ״ט און רוים אין משך פון דער -־ײ טויזנט-יעריקער עװאאוציע םון דער נאציע — אט-דאם א־ז -־ עיקר-אויפנאבע, װעאכע שטײט דא פארן היסטאריקער. א ה־פטא- -קער א םינטעט־קער, אויב ער האט אפ־או צו טון םיט א מאטער• ־אא, שוין א צונויפנעקאיבענעם און — טער אדער װײנ־קער — א באארבעטן, — איז םונדעסטװענן מחויב זעאבםט׳םטענדיק צו א״יאייירן און קריטיש באטראכטן די קװעאן און םאקטן, װײא די ־אזיקע קװעאן האבן אויף זײער אאנגן װעג געמוזט אײדן אין זײער פינקטאעכקײט און פואקײט, און אן א שטרענגער קר־טיק קע־ נען זײ שאפן א נרונט פאר פאאשע פאראאנעםײנערוננען. אבער ־ער הויפט-ציא סון היםטאריקער איז אויסטײאן די אאנעט״נע היםטארישע פראצעסן, װ.אם זענען באהאאטן הינטער די הויםנס פאקטן, אויפשטעאן א נענויעם ארכיטעקטאני׳םן פאאן, און אויט אים אויםבויען דעם פיאנארנדיקן בנין סון דער נעשיכטע. די ערשטע יעחה פאר אזא םינטעטישער ארבעט איז א קאארע קאנצעפציע םון -ער ײדישער נעשיכטע, א קאארע פארשטעאוננ װענן א־רע טרע- נער, — װענן ײד־שן םאאק, — א פארשטעאוננ, װאס זאא נישט זײן פארטוגקאט דורך דאנמאטישע, אדער םכאאאםטישע באנריפ;. און דאם זאא שוין פון פארוים באשטיטען אויך די װיסנשאפטאעכע פארשונגם־סעטאדן אויפן דאזיקן נעב־ט. א ריכטיקע אויפפאסונג םון דער געשיכטע פונם נעש־כטאעכן פאאק םאענט ביז גאר נ־שט אאננ אנטרעםן אויף די גרעסטע שװע- ריקײטן. אנבי אירע עאטםטע טײאן, װאם געניםן די פדױויאעניע פון ״הײאיקער נעשיכטע״, הערשט נאך עד הױם די טעאאאגישע קאנצעפציע, נישט נאהי בײ די ארטאדאקסן, װעאכע נעםען אן איננאנצן דעם רעאיניעזן פאנאטיזם פון די היסטארישע ביבא־ םפרים, נאר אויך בײ די אנהעננער םון פרײער ״ביבא-קריטיק■׳, װעאכע האבן םארכיטן דעם ביבאישן פראנטאטיזם אויך זײער אן אײנענעם, װאם איז אויך נישט װינציקער טעאצאניש. און אפיאו אין דער מיטאאאטעראעכער און נײער נעשיכטע פונם ײדנטום הערשט או־ך אן אײנזײטיקע םפיריטואאיםטישע קאנ־ צעפציע, ײאם נײט ארוים פון דער הנחה, אז א מאוכהאאז פאאק אן א טעריטאריע קען דין אן אקט־װער םוביעקט םון דער נעש־בטע באויז אין זײן נײסטיקן אעבן, אבער אין םאציאאער הינז־כט איז אזא פאאק באויז א פאסיװער געש־כטט-אביעקט פון יענע פעאקער, צװישן װעאכע עס אעבט. אט פאדװאם די ה־םטאדי׳םע שוא פון צונץ און נרעץ האט אננענומען די מעאריע פון צװײ פאקטארן אין דער נאות-נעשיכטע: פון נ״סטיקן שאפן און העאד־שן טארטירעדט״־ם (״גײםטעם אונד אײדענם-נעשיכטע״). דער הויפט-א־נתאאט פונם פאאקס־אעבן ײערט רעדוצירט םון אײן זײט צו א איטעראטור- נעשיכטע, און פון דער צװײטעד — צו א טארטיראאאניע; דער ה־םטאדישער דאר־זאנט א־ז ארומגעצו־טט ט־ט די דאז־קע נרענעצן, און צו דער ראזיקער אײנזײטיקער אויפפאםוננ פון דער ״נאך- ב־באישער״ נעשיכטע איז צונעפאםט אויך א־ר טײאוננ אויה תקוםות: די תקוסה פון תאטוד, פון די נאונים , פון די רבנ־ם, פון ט־סטיק פון השכאה, — א רי־ן היםמאריש-איטערארישע טײאוננ, אכער נישט קײן נאציאנאא־נעזעאשאפטאעכע אין ברײטן זין פון ־אזיקן װארט. ערשט די אעצטע צײט הו״בט מען אן איבעדג״ן צו א טער װיסנשאפטאעכער קאנצעפציע פון דער ײדישער נעשיכטע, װעאכע טיקען אנרופן סאציאאאניע. אין נרונט םון דער דאז־קעד קאנ־ צעפציע איגט דער נעדאנק, — ער פאיםט ארוים םון גאנצן םכום *) פון דעם ״אאגעמײנעם ארײנפיר״ *ו דער נײער אוים־-אבע *ון דער ״אאגעס״נער גע׳פיכסע *ון יידישן פאאק״, (םים אײניקע קיצורים). רעד