Literarishe bleter · 1930-09-26 · 39 (26.9.1930) · p. Seite 738

4?יםסר^רישס בר<301ר ג*ם. 34 (354) ׳ײע 755׳ נ ח ם ך ם ײ ז ' ל / ױ $ ר ש ס דעד א י פערפד .וד (ש. ד ו ב ג $ װ אז / ײ ד י ש) זשארנאן — צו װעדן א ציטערארישע שפראן־ און צו באשאפן איר. אײנענע ציטעראטור, װעצכע איז מער צונעפאםט צו די נײםטיקע באדערפענישן םונם הסון, װי די שוין־עקסיםטירנידיקע. צימעראטנרן אויןי העברעיש און רוםישער שפראך. אט די באשטרעבוננ האט זיך ארױםבאװיזן םיט א באזונרערער קראםט אין די םאםע אעצטע יארן. פאר אונזערע אוינן קומט םאר א דערםרײענדיקער איבערנאננ אינם זשארנאן פון א״כטע ״צובאק״־װערק, מיט װעצכע םיהאבן זיך באין־ ברירה געשפײזט דער הםון, צו עדנםטע װערק, צו ו\ערק, װאם װעקן דעם געדאנק, װאם טראגן ארײן א פרוכטבארן, דערפרישנדיקן שטראם אין דעם פאצקם-אינטעיעקט םיר זעען אין דער ױננער זשאר־ נאנ־שער ציטעראטור פיצצוזאננדיקע אנהויבן פון אן ערנםטער (אין רויםישן ״ביטאײאי״ — נ. מ.) בעצעטריםטיק, םיר זעען טאצענט־ פוצע שרײבער, װעצכע טרעטן ארוים םיט מונטערקײט, םיר בא־ םערקן דעם אויפקום פון א פעריאדישער פרעםע, װעצכע באםרידיקט די אינטערעםן פון א נעװיםן טײצ פון דעם צײענענדיקן עוצם, בקי־ צור, — םיר זענען עדות פון אן אגהויבנדיקער ארנאניזאציע םון א פאצקם-ציטעראטור, װעצכע הויבט זיך אן צו ארנאניזיח, םון א פאצקם־ציטעראטור, װאס איז אדורכנעדרוננען מיט פארשײדנאר־ טיקע און ערצעכע שטרעבונגען, און װאם פארשטײט נוט די אויפ- גאבן און פאדערוננען םון ׳דער ה״נטיקער צײט״. און קרימיקום פרענט זיך אצײן; ״איז נארמאצ אט די רער- שײנוגנ? זענען נעזעצצעך אט די באשטרעבוננען? טיר װעצן שטעצן די פראנע פינקטצעכער דארף מען רעכענען אט די דערשײנוננ םאר א נאטירצ כע, װעצכע איז ארױםנערופן מיט דעם אנט־ װיקצוננם-נאנג נופא פון דער רוםיש־ײדישער מאםע, מיט אירע אצ־ טענצעכע באדערפענישן, אדער עם שטאםט םון א צופעציקן צוזאםענ־ טרער פון אומשטענדן, א קאפריז פון אונזער קרענקצעכער עפאכע?״ און שטעצנדיק אט די סראנן, פרװוט קריטיקום ערנםט און בהדרנה נעבן אויף זײ אן אויםשעפנדיקן ענטפער. ער שטעצט זיך אפ אויױ די נעזעצשאםטצעך־קוצטורעצע שטרעמונגען אין ײדישן צעבן, אויף די ציטעראטיח, װאם זענען דערב״ נעשאפן נעװארן דירך ײח אין העברעיש, אין רופיש. צםוף גײט ער איבער צו רי שאםוננען אין ײדיש. ער באהאנדצמ די פארשײדענע פארםען םון פאצקם־שאפן אין ײדיש און ער שרײבט װײטער; ״די ערשטע ערנםטע ביכצעך אויך זשא־נאן זענען אויפנענוםען געװארן רורך דעם רוב אויפנעקצערטע םענטשן מים אוםצוטרוי אזן אפיצו פײנטצעך״. און ער פרענמ. — אפשר אייך זיך אצײן: ״איז עם יושרדיק? איז עם קצונ? דארױ דען ־ען אן ארעמאן, װאם פארםאנט בצויז א היצצערנעם צעפצ, צחצוטין נ־שט עםן זײן נעקעכ׳ז און סוז הוננעח נאר דערפאר, װײצ ער האט נישט קײן זיצבערנעם צעפצ? איז עם ױשרדיק אפצוזאנן א רורשטיקן צו געבן אביסצ װאסער נאר דערפאר, װײצ ער קאן עם טרינקען נישט פון א זיצבערנעם, נאר פון א צ״מענעם קװערטצ?״ און ער פרענט: ״סיט װאס איז די ײדישע שפראך ערגער פון א בוצנארישער שפראך אדעד בכצצ פון די קצײנע םצאװישע, נערטאנישע און ראמאנישע דיאצעקטן, װאס זײ זאנט קײנער נישט אפ אין זײערע רעכט צו האבן אײנענע ציטעראטירן אין זײערע שפראכן. איז דען די צאצ פון רי ײדן, װאם רעדן אויפ זשארגאן, װי״ניקער פון דער צאצ טשעכן, בוצנארן, װעצכן תאבן זײערע זעצבםטשטענודיקע ציטעדאטחרן (טשעכן זענען דא עפעם מער פון דרײ מיציאן, בוצנארן — בײ א צװײ םיציאן)?״ און קריטיקוס קוםט דערנאך צו א װיכטיקן נעדאנק, װאם האט נעװים אין יענע צײטן אויסנעזען נאך נאר נײ; ״װײצ משפט אפיצו אפריארי: א ראמאניםט, א דעדצײצעד, װאם באשרײבט דעם יידישן פשוט־ תםונישן שטײגער־צעבן אויף רוםיש אדער העברעיש, איז נעצװוננען איבערצװעצן די שםועםן און נעדאנקען פון רי פערזאנען, װעצבע פינורירן אין װערק, פון זשארגאן אויף דער שפראך, װאם ער שרייבט, װײצ אט די העצדן רעדן און דענקען אין זשארנאן. דער זשארנאנישער שרײבער אבער דאדף נישט אנקוםען צו אזעצכע אומפינקטצעכע יזון נישט־געגויע באשרײבוננען, עד קאן איבערנעבן די רײד און געדאנקען ״איך בין זיך םודה, אז נישט אן א נעװיםן פארורטײצ■ זענען םיז־ צוגעטראטן צו צײענען אט דאם קצ״נע ביכצ ןעם האט זיך נע־ צזאנדצט װענן י. צ. נארדאנם ײדיש ביכצ ״שיחת חוצין״—נ. מ.), װאס איז אננעשריבן דורך אזא אננעזענעם שריפטשטצער פון דער ײדישער (נעמיינט העברעישער—נ. ם.) ציטעראטור. אונוער פאר־ אורטײצ... האט זיך בעיקר באצויגן צו דער פארם פונם נײעם װערק םון אט דעם דיכטער, אדער ריכטיקער נעזאנט — צו זײן שפראך. רי רעכט םונם ״דישן זשאחנאן אוף ציטעראטור און בפרט אויף דיכטינג האבן םון אצע מאצ או־םנעזען אין אונזערע אייגן צװײםצ־ האפט. כדי צי װעח א ציטערארישע שפראך. דארח זשארגאן קודם־ בצ זײן פשוט א שפראך, ד. ה. האבן א פעסטנעשטעצטע גראמאטיק און פראזעאצאניע, װעצכע זאצן נישט דערװעקן קײן שום חיצוקי־ דעוח. זשארנאן באפריד־קט נ־שט אט ד• פאדערוננע;. די זשארגאני־ שע שפדאך םארמאגט אין זיך עפעם אוםנעצומפערטס (אין רוםישן ״ניעםאאבראזנאיע״ — נ. מ.) און צעכערצעכס, זי איז צונעפאםט צו זײער א באנרענעצטן קרײז פון באגריםן״. אזוי האט געשריבן ק ר י ט י ק ו ם (שמעון דובנאװ) אין דעם רוםיש־ײרישן זשורנאצ ״װאפבאד״ אין יאר 1886, אין דער סאמע־ ה״םער צײט פונפ קאםף פאר און קענן ײדיש, װעצכער איז אננע־ גאנצען אין דער רעטאצםטיקער פרעםע און אין די נעזעצשאםטצעכע קי־־יזן. דער ױננער ש. דובנאװ, דאן שוין א שריפטשטעצער פגן נדוים אױטאריטעט, האט זיך דא גאנץ קצאר ארויםנעזאנט קענן יידיש. אבער אזא סין באצױננ און שטעצוגנ צו דער ״דישער שפראך אין צ• איר ציטעדאטור חאט בײ דעם ױננן םארשער און קריטיקער צאננ נישט נעדויעט. נראד אין יענע יארן זענען נעקומען םפעקטאר, שצום־עציכם און פויט זײ א רײ אנדערע ײרישע שרײבער, װעצבע האבן םיט פצײם נענומען צעאקערן רעם פארװארצאזטן ײרישן שא־ פוננס־באדן. זײער ניך, װי פריצ־ננ נאך א װארעמען רעג;, האבן זיך *ענומען באװײזן פון דער צעאקערט־זאםטיקער ערד נעװיקסן, און מע5טש אן עטפינרצעכער און אויפריבטיקער װי ש. דובנאװ האט נצײך דערשפױ־ט, און מ־ר זעע;, װי עס בײט זיך :צײך זײן בא- צױננ צו ײדיש און צום יירישן שאס;. דאן האט ם. םפעקטאר אננע־ הו־ב; אדויםצינעבן זײן ״הויז-פרײנד״, שצום־עציכם האט גענומען נר״טן זײן ״ײדישע פאצקם־ביבציאטעק״ און א רײ העברעישע או; רוםיש־ײדישע שרײבער, װעצכע זענען נעװען ביזאהער אינגאנצ; פ״נטצעך צ• ״זשארנא;״, האט אננעהויבן צו שרײב; ײדיש, עם זענען א״ך צוגעקוםע; ױננע פ־צ-צוזאננדיקע טאצעגט; אין ײדיש. דאם אצץ פיצ; םיר ארוים פון פאצגנריקע שורות, װאם דער זעצבער קוײ־ טיקום-דובנאװ שר״בט אין צװײ יאר ארום נאך די פדיערדעםאנטע שורות אי; רעם זעצבן רוםיש־ײדיש; זשורנאצ ״װאםכאד״ (1888, ב־ד 10). מיר ברעננע; פונם א־טיקצ א גרעםעד; אויםצונ, — עס איז אינטערעסאנט די נײע אויפפאםוננ פו; דעם אצעם, װאם עם האט זיך האן נעטון אין דער ײדישער ציטערארישער װעצט״ װי עם נעםמ ז• אויף און פארמוצירט זי ש. דובנאװ. עם איז אויך װיכטיק די באג—נדונג, װאס װערט נענעבן רורך דעם זעצבן קריטיקוס, װאם א־ז ערשט נישט צאנג געווע; א שארפער קעננער פון ״זשארנא;״. ״אי; אונזער צ־טעראטור — זאנט קריטיקוכ — באמערקט זיך זינט א קורצע צײט אײנע זײער א מערקױידדיקע דערש״נונג. אט די דערשײנוננ קאז מע; בשום־אופ; נישט תאצט; פאר א ניך־רורב־ נ״ענדיקע, עפעמערנישע; אדרבא, אורטײצנדיק צויט די אצע סימנים, קאנע; םיר מיט זיכערק־יט זאג;, אז פאר אונז איז א נײע נײםטיקע באװעג־נג, װאם איז אנגעפיקעװעט םיט נאנץ־װיכטיקע פאצנ; אי; דער נאענטער צוקונפט און װאס קאן ארויםרופן אויף דער ציטערא־ רישער אדעגע פיצ נײע כחות, צו פארנרעסערן די צײענער-םאםע םיט א נײעם פיצ-צאציקן קאנטיןנענט״. ״מיר ,־עדן איצט װענן דעד פ־אנרעםױוער אנטװיקצוננ פון דער זשארנאנישער צ־טעראטור, װענ; דער באשטרעבוננ פון דער פאצקס־שפראך פון די ײדישע םאצקם-מאםן — דעם אזוי-נעדיםענעם