Literarishe bleter · 1930-09-19 · 38 (19.9.1930) · p. Seite 728

?יסעדזודיישע ■?*סעד 38.011 (333) /״ס 728 * מ י ש א ג ע ד מ א ז * (*7;ײעד א55^ד פ?/ ע/י?-׳) נאך נישם דעיצויגן דעם עלעםענט פאר אזא עקמעריסענטאל טעאםער, װי שווארץ ד.אם עש פארשםאנען. איי־ האב דעריבער נעשםרעבם גו שאפן א פאלקס־טעאםער. א קינסםלעריש, רעאליסםיש מעאטער פאר די ברייטע טאכן — דאס ערשםע םעאםער פון דעם םיפ האב איך נעשאפן אין ניו־יא־ק אין יאר 1924. איך האב צונויפנעזאםלט די בעםםע ״דישע שוישפילע־, וואם זענען פריער נעװעזן פארבונדן מיטן ״קונסם־טעאםער״ און גענע:; א רעפערםואר, װאם האט אר״נגענומען די װערק פון שלום־עליבם, היר?- ב״ן, אנדרעיעוו, גארקי או״ן אנדערע. און איך האב דערגר״כם דאס, ווענן װעלבן איך האב געםרויםם: געפ־נען די בר״טע מאסן, אפציען ז״ פו:פ שונז־םעאםער. איך בין אן אנהענגער פון אנסאמבל־שפיל. איך שםרע: בעיקר ארויפצוברענגען אויף דער בינע דעם לעבנס־רעפערטואר. איך נין גליקלעה װען סיגעלונגט מיר אין מ״ן רעפעדםואר אר״נצופידן א פיעסע. *ו װעלכער די שוישפילער דארפן זיך נישט גרימירן, נאר קענען שפידן אין ז״ערע א״גענע מאסקעם. איך וויל אויף דער נינע זען דאס, װאפ םיפאםידט גווישן וואכעדיקע, פשוםע מענטשן. צו דעם זשאנר געהער םאקע די ״א״ביקע םאמע״ פ-ן קאלמאנאװיטשן. איך דערװארט נישם ק״ן שום אנםזויקונג פאר דער פיעםע, אביער םיקאן נישם ל״קענען, אז די פיעסע האם אנגערירם אן אנגעווייטיקםן נערוו פונם פאםיליען־לעבן. דאם איז דעד טיפער און םראגישער תהוס, װאם ט״לט אפ די פארעלםערםע מאמע פון די מאדערנע קינדער מישא געיסאן איז אנטציקם פון דעי ווארשעווער טעאטער־עולפ און איז ז״ער אפםימיסםיש געשטיטט בנוגע דעם היגן יידישן םעאםע־ — דאס ״דישע םעאםער אין פוילן — שטר״כם גערמאן אונבע־ — האט א גרויםע צוקונפט. סיאיז דא פאראן א דאנקבארער עולס די זוגנט, װאס קומם אין ״פאלםקי" און.״נא־אדאװי״, ווו זי זעם הונ־ דעדם־פראצענטיקע פארשםעלונגען, באגנוגנט זיך מיפ פופציק פראצענםיקע אין ״דישן טעאטעד. װי װאלם אבער געשטיגן דער אינטערעם פארן יידישן םעאטעד, װען עם ײאלט געגעבן מער ײי פופציק פראצענםיקע, ײען עס װאלט געשםרעבט זיך צו דערה״בן און צו ל״םערןל וידיש טעאטער איז בכלל עפעס אנדערש ווי אלע אנדערע םעאםערס. ״דיש םעאטער טראגט אן אוגױועדםאלן כאדאקםער יידיש םעאטער וואקםם און אנטוויקלט זיך אויד■ דער גארער וועלט. סיאיז פאר מיר אומפארשטענדלעך, פארװאם מירעדם ב״ אונז וועגן דעם אונםעדגאנג פונם ״דישן סעאטער? ש. ל. שנײדערמאן 0!ארלואנ 3, יןלעצקין ערשט דערשינען הערבערט װפלם װעלט-געשיכטע פון דעד פינפטער ענגלישער אויםגאבע מים הערות און דערקלערונגען ז. קלסנאװיטש סיט פיל אילוסטראציעס באנד 3 392 ז״טן אין דעם דריטן באנד קוםען אר״ן פאלגנדיקע קאפיםלען: וויסנשאפט און רעליגיע אין אלכםנדריא; אויפקום און אויסשפד״- טונג פון בודיזם; דער אויפשםייג און די ירידה פון דער רויםישעד איםפעײע; פון טיבעריום גראקכוס ביז צום גאם־קיםר אין רוים; די קיםרים צװישן ׳ם און די גרויםע פליינען; דער אויפקום פון קריםטנטום א־ן דער אונטערגאנג פון דער מערבדיקער איםפעריע; די געשיכםע פון אזיע בעת דער ירידה פון דער מערבדיקער און דער ביזאנםישער איםפעריע. — אין באנד קומען אריין ביז 80 בילרער. — פרײז 10 גין-ידו ערשטער באנד — פרייז 10 גילדן צװייטער באנד — פר״ז 10 גילדז פ ײ לוםי אןז די גאפט־אדן פון די אמעריקאנער א־םיםטן פאר די לעצםע עטלעכע יאר האבן באשאכן פאר אונז א בילד פון דעס יידישן פאלקס־םעאמער אין אםעריקע. מיר האבן דא געזען פא־שיידענע פיעסעם םיט םרערן און הארץ־ געשרייען און אויך פארש״דענע, םיפיש־אמעריקאנישע םאכארייקעס, וואם האבן שאקירט דאס אויג און אויער. אבער א״נס םוז מען םודה זיין: דאס רוב אמעריקאנער שוישפילער פא־מאגן גרויסע סצענישע פעיק״םן, און ז״עי שפילן האם אפםמאל אונז פא־כאפם, נישט געקוקט אויף דער שלעכםער קװאליטעם פון די באװיזענע פיעסעס. םישא און לוסיע גערמאן, געוועזענע ארםיסטן פון מאריס שווארצם ״קונסט״טעאםער״, זענען אויך געקומען ק״ן וואישע מיט א ״מאמע״־פאר־ שטעלונג (״די אייביקע םאמע״ פון קאלמאנאװיטש). אבער דאס שפילן פון דעם ארטיםטן־פאר איז פיל העכער פון דער פיעםע. ז״ ױירקן נישט מיט ק״ן ביליקע עפעקםן, זייער שפילן איז גע־ צוימם. קולטורעל. מישא גערמאן, — א בר״םפל״ציקער, הויכוווקסיקער, מיט א גוטן, ע־נסטן פנים. די האר אביסד באזילבערם. ער רעדט געסאסםן, אן פיאזן, מים א קרעפטיקן יידיש, פריי פון אנגליציזמען. עד דעדצ״לט וועגן ז״נע םעאםיאלע אנהויבן: געשפילם אין א רוםיש םעאםער, וואס האם געוואנדערם איבער קרים. געםיאפן זיך מיט קאמפאניעעצן אין ליבאווע און גלייך מיטגעריסן געווארן פון יידישן טעאםער. ער קומפ ק״ן ווארשע, שפילם ב״ אסתר רחל קאמינס־ קי אין ״כאשע די ^תומה״. אבער ער באגנוגנט זיך נישט דעדמים. ער ארגאניזירם אד״ן א טרופע אין דעמאלםדיקן מ־ראנאװער םעאםער און זיי שםעלן דאן פארשיידענע פיעסעס, ײעלבע האבן געהאט א שםארקן דערפאלג. שפעםעי קומם א קאפיםל ביאליסםאקעי םעאפער. גערמאן האם דער ערשטער געשפילט יידיש םעאםע־ אין ביאליסטאק, נאך דעם ווי צוועלף יאד איז עס געוועזן דארט פארבאםן. ער האט דאן געשםעדם פינםקיס ״ד• פאסיליע צבי״ און אנדערע פיעסעם פון בעםערן רעפערםואר. צוליב פאליםישע פארפאלגונגען איז געיטאן געצװונגען געוועזן צו אנטלויפן ק״ן אמעריקע, ווו ער האט דורבגעמאכם פארש״דענע גלגולים צוזאמען מים זיין פרוי לוסיע גערמאן. א געװיסע צ״ט האט ער געארבעט אויך אלס דידיגענט אין א רעפארמירםן םעמפל — אבער מ״ן םעאטער־בלום, — זאגם מישא גערמאן פלוצים אן אויפגעלעבטער — טיין טעאטער־בלום האט מיך נישט געלאזט רוען. צוזא־ מען מים מיין פרוי האבן מיר געטון אלץ, כדי צוריק ארויפצובאקומען זיך אויף דער בינע, ארן נאך א געוויםער צ״ם איז עם אונז געלונגען. םיר זענען איינגעלאדן געװארן ק״ן פילאדעלפיע אין אנשל שארם טעאמער. ײו מיר האבן אין דעס פארשייתםטן רעפערטואר געשפילט אכט יאר. גלייך ײי סיהאמ זיך :אר באװיזן די ערשטע שװאלב פון בעםערן טעאטער אין אמעריקע, גרייך ווי יעקב בן־עמי האם געגרינדעם דעם ״נ״עם ״דישן טעא־ טער״, האבן מיר פארדאזם שארם םעאטער, פארלאזט די גוםע געהאלטן און אײעק צו בן־עמי. מיר זענען אויפגעטדעםן אין דער ערשטער פארשטעלונג אין דער ״פוסםער קרעטשסע״, ײאם איז רעזשיםידם געוועזן דורך עמנועל ר״כער. דאם איז געוועזן פאר אונז דער גרעסטער יום־טוב אין אינזער לעבן, די גרעסטע פר״ד. כיגעדענק אויך דעם איינדרוק, — זאגט גערמאן א צע- שטראדםער, — װאס םיהאם געמאכט אויף םיר דער םאג, ווען פרץ הירש־ ב״ן איז געקומען אין טעאםער און אונז פארגעל״ענט ״די גרינע פעלדער״. נאך ביזן ה״נטיקן טאג שט״ט מיד דאס בילד פאר די אויגן. דאס איז געװעזן מיין ערשטער אוממיטלבארער צוזאמענםרעף מיט א דראמאםישן שרי פטשםעלער. אינגיכן איז בן־עמי אװעק צו דער ענגלישער בינע, און דאם טעא־ טער איז זיך צעפאלן. מיר זענען דאן אװעק אין מאריס שווארצם ״קונםם םעאםער״ א־ן געשפילט פינף סעזאנען. . אין מאדיס שײאיצס םעאטער האבן מיר אלס שוישפילער געפונען די פולםטע פערזענלעכע באפרידיק־נג, מיר האבן זיך קינסםלעריש אוים־ נעלעבם, אבער איך האב שטענדיק געפילט, אז אונזערע אנשטרענגונגען געפונען נישט קיין בד״טן אפקלאנג ביים יידישן מאפן־צושויער, װעלכער האט נאך נישט דורכגעמאכט די טעאטראלע עטאפן, וואם די םעאטער־בא־ זוכער ב״ די אומות־העולם. אונזער טעאטער איז נאך יונג, און עס האט