Literarishe bleter · 1930-09-19 · 38 (19.9.1930) · p. Seite 726

?יסעד&די^ע 0073^1;.07. 36 (333) זײם 126 ז ז? ם ן ז ' ל ב ע ר צ ןן ײ ג / נ י 7 ־ י # ר ק ליטעראריש ־ הינםטלערישע עניניכש קלײנע נאטיצז װעגז סיטעם (״חובבי צױן״), וואס האט געגעבן א סובסידיע סון 400 פראנק א יאי• א פול־גטענדיקער עקזעמפלאר פון ״;ןאלאניםט״ געביגט זיך אין דעד נאציאנאל־ביבליאטע־ ב״ דער אוניווערםיסעט אין ירוינולים. יידיש פון ייװא אין די ״ידיעות פון ״דישן וויםניסאפםלעכן אינםטיטוט״ נוטעי 32 (25 יולי 1930) געפינען םיד עטלעכע אויםדריקן אין יידיש, װאכ קלינגען זייער מאדנע: ״צ״טשריפטן און א״נמאליעע אויםגאבעם, וואכ האבן ערש״נט (אונזער קורםיוו — ז. ז.) אין ראםנפארבאנד פאר די לעצטע פאר יאר״. שפעטער װידער: א גאנצע ר״ דרוק־זאבן, װאם האבן דערשיינט (אונזער קורםיװ — ז. ז.) אין ליטע אין יאר 1929". איך רייד שוין נישט וועגן דעם, װאם מען דארף איינמאל פאר אלע מאל שדייבן אדער ״ערשיינם״ אדער ״דערשיינט״, אבער פון ווען אן שרייבט מען דאם ״האבן דעדש״נם" נישט ״זענען דערשינען״? אין די זעלבע ״ידיעות״ װערט אויך אייניקע מאל געשדיבן ״פיר־ ט-אג״ — מיט וואם מען מיינט א רעפעראט״. ביז היינט פלעגט מען שרייבן דאם ד״טשע װארט ״פאדטראג״, באגנוגנדיק זיך מיטן שטעלן א קםץ אונ־ טערן צװייטן אלף. װען און װו איז עס באשלאםן געװארן מ שרייבן ״פירטראג״? און אויב אווי דאדף מען דאך שוין שר״בן ״פירהאנג״ א.א.װ. אין די זעלבע ״ידיעות״ אין א נאטיץ וועגז דער אקציע פון זלמן רייזען אין אמעדיקע וועדט באנוצט אזא געשמאקער זאץ: ״גאנץ בא ־ טיי טי ק (אונזעי קורםיוו — ז. ז.) איז אויך געווען דער פינאנציעלעי א ו י פ ט ו״ (א״נזער קורםיוו — ז. ז.). מילא ״באט״טיק״ אנשטאט ״באדייטנד״ איז גלאט א שװער װארט, אבעי ״אויפטו״ איז עפעם אנדעדש ווי ״דערפאלגי אדעד ״הצלחהי. אן ״אויפ־ טו״ איז א ״דעיפינדונג״ א ״אנטדעקונג״. װער, ווער, נאר ״ייווא״ מעג זיין פארזיכטיקער..., א נוטער און א ׳עלעכטער נאמען ד״ר מאקם װיינרייך אין ז״ן אדטיקל: ״פון וואנען שםאמען די ווערטער פון שפראך — ווער באשאפט ז״?" אין ״פארװערטס״ פון 20 א6־יל 1930, שרייבט: ״װען מיר זאגן: ער האט זיך געמאכט א נאמען, (אדעי דאם זעלבע מיט א העברעיזם: ער האט זיך ק ו נ ה ש ם ג ע װ ע ן) מיינען מיר צו זאגן א ג וט ן נאמען, כאטש אין דעם ווארט גיפא שטעקם דאס נישט״ פון דעם קאן זיך באקומען דער א״נדרוק, אז תמיד באריים דער אויםדדוק ״זיך געמאכט א נאמען״ פאזיטיוו, בעת װען מען זאגט ״ויך שוין א״נמאל געמאכט א נאמען״, מיינט מעי עס אין נ ע ג א ט י ו ו ן זין, טאקע בפירוש א שלעכטן נאמען. װען איז א. װײטער געבוירן און נעשטארבן? אין זלמן רייזענס ״לעקםיקאן״ (1, ז. 929) װערט אנגעגעבן, אז א װ״טער איז געבוירן געװארן תמוז 9^1878. אין ״ווייטער־בוך״ שי״בט דעי זעלבער זלמן רייזען. אז וו״טער איז געבוירו געווארן ארום 1880. אבער לויט זיין פאם מיט 5 יאר פדיעי (ד. ה. 1874). א י. גאלדשםידט אין ווייטערס ביאגראפיע (װייטערס ״אלע ווערק״) שרייבט: ״צוליב פײ־ זיװ געווארן פארשײבן מיט 4 יאר עלטער״. פארשט״ט זיך, אז אין רייזענם ״לעקפיקאז״ האט דאם געדאדפט װערן פאיצייכנט. איך פאיצ״כן עם דא, בדי א״ן מאל פאר אלע מאל אויםצ־מ״דן, אז מען זאל להבא שײיבז אדטיקלען וועגן דע־ פראגע עם איז קלאר, אז ביי דער פאם־ארדנתג אין אמאליקן רוםלאנד און ב״ דעם סיסטעם ווי אזוי יידן פלעגן פארעגיםטרירן זייערע קינדער, וועט מען שוין דא ק״ן טאלק נישט דעדגיין. י י רייזען איז אין ״לעקסיקאן״ אביםל אומפינקטלעך אויך אין דעי דאטע פון םויט: ער שרייבם, אז וו״םער איז אומגעבראכט געװארן דעם 20 אפריל 1919 בעת אין ״וו״טער־בוך" שרייבם ער, אז דעם 21 אפײל. אויך גילדשמידט אין ״װייטערם װערק״ גים אן דעם 21 אאדיל אלס םער־ מיז פון דעם אוטגליק. װעגן ײד״עער פרעסע אין אדץ-־׳שראל אין ״ליטערארישע בלעטער״ 45 פ־נם יאר 1928 האט מאטעל פיי־ געס (תל־אביב) פאיעפנטלעכט אן איטיקל ״די ״דישע פרעםע אין פאלעם־ 2י״7״, יכי״ייבט זןר דןןרמ! ״פון די לעצםע פרװון איז כדאי צו דערמאגען, אז זרםן זילבער־ צווײג און ע. פעכרוזוקע דימבן אנאנסירכ, אז זײ גרײכן זיך ארויסצוגעבן אין ירויכרים א װאבנביאכ ״די װאך״. זײ האבן •עוין געהאמ צוגעגרײכ דעס גאנזון מאכעריאל״ נאר קײן היגע דרוקערײ האכ ני״ככ געװ^לט אנ־ נעמען עס צו דרוקן, מורא־האבנדיק פאר א באיקאכ. פון דעם פלאן איז גאיינײגכ געװאי־ן״. אזוי װי דא האנדלכ זיך װעגן א פאד־ארבעכ פאר דער געשיככע פון דער יידישער םרעםע״ באזונדערם אין א לאנד פון װעלכן מ*האמ שמענ־ דיק ״צו זינגען און צו זאגן״ מכח דער בצױנג צו דער ״דישער ־דפראך, האל-כ איך פא־ נויכיק אביסל צו קארעגירן די נאכיץ, װײל גראד אין דעם פאל שכימכ זי נישכ גאנץ גענוי. 1) נישט איך, נישכ ש. פיעערושקא האבן מיר נאך אונזער װאכנ־ בלאט נישט געהאט קיין נאמעז געגעבן. 2) מיר האבן נאך גישט געהאט צוגעגי״ט ק״ן •ק־ם מאטעריאל. 3) בשדהכל האבן םיר פארהאנדלט מיט אײן דרוקעריי און גראד מיט דער געפערלעכסטער — מיט דער דרוקעריי פון עקכטרעם־פאשיםטישן ״דואי הױם״ אין ירושלים. 4) פון דעט פלאן איז גארנישט געוואדן, װ״ל משפחה־ל״ט האבן זיך אײינגעמישט, אז זיי וועלן נישט לאזן שטעלן אונזער לעבן אין סכנה פון היציקע העברעישע ױנגע־ל״ם, װעלכע קאנען אמאל באג״ן א שדעק־ לעבע טאט, פון וועלכער מיקאן שפעטער מער נישט װי האבן חרטז־,. רי־דאגב, ווען מען רעדט שוין וועגן דער ״דישער פרעםע אין ארץ־ ישראל, װיל איך באמערקן, אז טיי ב. קאראלניק אין זיין אדטיקל װעגן דער יידישער פיעסע אין א״׳ (״צוק־נפט״, מערץ 1928), ם״ א. ר. םלאכי אין זיין איטיקל (״צוקונפט״. ױני 1928) און םיי מאטל פייגעכ אין זיין ארטיקל (״ליט. בל." 45, 1928) האבן נישט פאדצייכנט א״נע פון די עישטע פעייאדישע אויסגאבעם אויף יידיש איז ארץ־ישראל. און די פארגעםענע אויםגאבע איז גראד א װיבטיקע, װ״ל זי איז נישט םתם א בלעטל, נאר א פאדצייטונג אין יידיש — א לאנדװירטשאפט־ 1.- אין תרנ״ג (1893) האט אנגעהויבן צו דערש״נען אין ירושלים דעי ״קאאלניפט״ לאנדווירטהשאפטליכעד אדגאן ענטהעלם װיםענשאפטליכע אדטיקלען, נאטיצען, בעלעהרונגען אינד פראקטישע ער־ פאהרונגען אין אללען פעכערן דער לאנדװירטהשאפט צום פיאקטישען נוטצען דער ױדישען אקערבויעי אין ארץ ישראל. הערויסגעבען פאן (אונטער מיטװירקונג פאן סעהרערע פאכמענער איפ הייליגען לאנד) רעדאקטאר אגראנאם מנשה סאיראװיטש אין ראשון לצױן אונד אבדהם משה לונץ עורך ה״ירושליפ״ בדפום הי״ר אברהם משה לונץ ״דער קאלאניםט״ איז געװען א קווארטאל־זשורנאל. דער ערשטער נומער האט אנטהאלטן 80 זייטן 8 (—10), דער 2־םער נומער: 82 8 ז. אין 2־טן נומער איז געװען אן ענטפער אחדהעמן פאי ז״ן דעמאלכטיקער באװופטעי קריטיק קעגן דער קאלאניזאציע נאך ז״ן באזוך אין איץ־ישראל. פון נומער 3 אן האבן א״ן זשורנאל אויך אנגעהויבן געדרוקט צו װערן א״ניקע ארטיקלען אין העברעיש. פון נוסער 4 האט דע־ זשורנאל שוין געהאט זיין ״קעפל״ אויך אין העברעיש און דאם מאטעײאל איז שוין געװען געמישט: העברעיש און יידיש (78 ז. 16,0). אין צוו״טן יארגאנג איז פון זשורנאל דערשינען נאד 1 נומער, א געמישטער און עי האט דערנאך אויפגעהערט צו דערש״נען. אין דער הקדמה צו דער דערש״נונג פון זשורנאל װערט געזאגם, אז אזוי ווי די יידישע קאלאניזאציע־ארבעט אין א״י ג״ט אריין אין 2־טן יאר צענדליק, פילט זיך די נויטװענדיקייט אין אן אדגאן. דעד ״קאלאניםם״ איז דערשינען מיט דער הילף פון *דעםער קא־