Literarishe bleter · 1930-09-19 · 38 (19.9.1930) · p. Seite 725

?יסער*רישם 3?סם*ר נזם. 38 (335) 7 ז״ס 725 ש. ז 8 ר $ ם ב / װ $ ר ש ע װאלינעד שליאכז (פון?למן לים, ביבליאטערן מארכן ראק*װס?׳, װאי־שע, 1930, גרויסער #ארטאט, 80 ז.) ד.אט מען געגוסען זיר פרייען, געהוליעט פון (פאי) נחת און גליז. און הערץ ל״ב האם די עז־ה פארזיבערט, אז אל״ן עד, דער אלםעי וװרינן אויפבויען אויפםנ״ וועמ דאם םסעטל, נאך שענעד ווי םיאיז פריעי נעװען אפילו פין סיעלץ און פון ראדאס און ראװנע און לועק און לובלין, און יידן האבן גענומען צו ביםלעך: ״סיזאל אויפלעבן אונזער געב״ו״■ אבער אין דער א״גענער סאעמע •גילדערם ער אויך, ווי די עלטערן נןוקן אויף די סינדער, װאס לערנען אין ווילנער ״דישן סעםיגאר, װאס בויען ביבליאטעקן און פראפעםיאנעלע פאדיינען, װו עפ הויבן אן קומען אויך די םאסעס, די בעלי נזדאבוח. אט איז א ׳בילדערונג (נימט די בעםטע פון בוך) ווי םינויט א־יף א קולטורעלע אינםםיםודיע אין א ״ד״> •םטעטל אייף די קרעםן: ״איז יינגען, װאם האבן געהאנדלט, געװאנדלם, געארבעם, געטון, ב״ זיי האט אין תארונן דערפרישטן געווארעמט א ליבטיקע זוןן אפילי ױען םיהאט זיך געײאלגערט, פאחפארעט ב״טאג און ב״נאכט 'םיי ערגעץ־ײו ביי א מוליארקע, גו אויף א יאריד — ם׳האם געטראבט געםרוימט וזעגן לעזוננען, ביכער, א שולע ביי זיך אין דער היים און יעדערער האט פאר דעם *וװעק זיך א קאםע געקלינן געה״םי'. חמיד נישט איז ליס אזוי האפערדיק און פר״לעך, עם זענען פאראן אויך ב״ אים פאעמעם, געשריבן אין אן עלעגישן, טרויריקן טאן (״דער וועג״) ײי די זעלביקע יוגנם קומט ױגיין פארבענקטערה״ט א חיים און טרעפט טאטע מאמע, קראנק און געבראכן, דעו־דריקט און אויספארקויפט פון בעלי־חובות, און םוז אויפן גווייםן טאג אװעקגיין גוריק אין דער ײעלם אריין, און הגם ער זעמ אויך די געזוגטע כוחות, װאס ײערן פאר־ פאלן אין די שטעט און שטעטלעך, דעם טראגיזם פון הייסן קאכנדיקן בלומ, װאם האט נישט ק״ן ה״נט און קיין מארגן — (.״נישטא װו הינ־ וװםון די ק־תות״) — איז קלמן ליס אזוי געזונט און אזוי אטטיטיםטיש און אזוי וװגעבונדן צו דער נאט־ר. װאם ה״לט אלע גייםטיקע מחלות, אז ער פאלמ נישט אר״ן אין קיין יאוש. ווייל םוף בל םוף איז דאך דאם טאקע אלוודינג נאמור, דער אויפגאנג א־ן אוגטערגאנג און אט פילט ער זיך דאך אויך ווי א שטיק ערד: ״װאם בין איך מער דען, װי די ערד א גינד, װאם ׳ערם?1 םמרייבט דאם הארץ דאם הייםע בלוט אין יונגן לייב, ווי װארצלען אויפגעטויכטע װעםנע־גייט דעם סאק אין שטאם״ — אדער: ״איך טרינק זיך, איך פארזינק אין תבואהדיקער וועלט איך פאל אײעק, איך ליג אל״ן א פעלד אזא באזיינגלטער א שטיק. און דאס אלץ נעסם ער אויף מים די חושים, װארום זיינע אימ־ פרעםיעס גיט ער איבער םיט די א״נפאבםטע קלארסטע, לחלוטין נישט־ ראפינירטע ווערמער; ז״נע פארגלייבן, און סעםאפארן באגיעז זיו אלע א־יםשליסלעך אויף די פרימיטיווע נאטור־קרעפטן, ער קרעמפירט זיך נישט איבערגוחזרן הונדערט מאל אין םשך פון ז״ן ביכל זאנגען, טייכלעך. שטראםען, לאנען, מעזשעם, לאזעם און קליינע פויערשע באטקעם: עפעס אן אוםגעהויערע ליבע, א בריים־שסראמענדיקע, װי ז״נע טייכלעך, א״ין פרי■ לינג װאס ״צעשװענקען די הילווערנע בריקלעך און א״לן גום ים מים א שוים״ רייסם זיך פון קלמן ליסעס לידער. א ליבשאפט װאם פארסלייצט אלצדינג ארום, *ארשײענקמ אין ט״ל ערטער דעם ריטם מימ דער שפראך, זיין יידישע שאראך, ײאם ער האט איוי שםארק ליב, װארפט אום די 8א- עטישע קאנםטרוקציע און טום אן צרוח. אבער אומעטום פילסטו דעם ה״םן אטעם פון לי־סעם באגייםםערונג, און סוף כל םוף פאלט שוין דער דאזיקער פאטאם, לים הויבט זיך אן צו פארקלערן. האבן םיר שוין טאקע ביים םוף אזעלכע אריגינילע פערזאניפיקאציעם פון הארבםט, ווי ייין ליד אויפן יייטל 70. בכלל איז פאראן עפעם רירנדיקם. אין אט דעם גאנצן לידער־בוך, ײאם קלמן לים, דער װאלינער, האם, מםחטא צוליב צוגעבונדק״ט און בענקשאסט צו זיין היים, װי עם טרעפם מיט אלע *רימיטיװע נאטוין. א נאמען געגעבן: ״ײאלינער שליאכן״. קלטן ליס האט דעבאטירט אינגאנצן םיט א צוויי יאר צוריק. די ע־שטע פערזן, ײאס ער האט אפגעדריקם אין א יונגן, װייניק־אנגעזעענעס ושורנאל, איז געװען די פאעמע ״קאנוכעם״. מיט א בליק אויף דעם פער־ ם־אםםן קולבאק — האט דער מבין באלד געקענם דערזען, װאם עס שיירט אונטער דעם באגאבםן תלמיד פון זיין רבין. ק. ליס באהאנדלט אין פלוג די זעלביקע יידן, וואס קולבאק. אבער ליפעם יידן לעבן נאך, דו געסינסמ ״י נאך דא און דארטן אויף די יארידים אין די קליינע שטעטלעך, אויף די פערד־מערק, אין די שענקען, ווי זיי פאטשן זיך מיט געזונטע גוים אין די דלאניעם אריין ביים פר״לעכן םקח וממכר. ביי קולבאקן אבער זענען זיי שוין ראמאנטיק, געזאנג פון פארגאנגענער חקופה; קולבאקם אויפגע־ דעבםער בחור — לאזט זיך אװעק אין הפקר צוליב אנטוישונג, צוליב אינערלעבע קאנסליקטן און די םתירות צװישן םילאסאפיע און לעבן. ליסעס אבעו—װייל ער האם ליב די נאםור ביז טשוגעת. אט זאגט ער: ״נעמען אמ סתם אין א טאג אט אזוי און פארלאזן די היים און פארלאזן דאס צעלט, א לאזע אין האנט, אין רי צ״נער א שטרוי, און אוועק מיטן וועג און אוועק מיםן פעלד״. דעיביי דארף םען נאך צוגעבן, — ציענדיק וו״טער דעם פאי־אלעל• אז קולבאק איז סוף בל םוף אזוי װ״ט פונס רעאלן לעבן, אז בוניע און בע־ע, ז״נע צזויי אפשר — רעאלסטע טיפן, זענען אויך פארשלײערם םים א ראטאנטישן נעבל. לים אבער שילדערם באקאנמע א״נגעפיינדעוועםע יידן, ־ואם לעבן נאך א שטארק, נישט אנגערירט נאטור־לעבן אויף זייערע פעלדער. ״דן גוםע, ברייטהארציקע: ״און אפן איז געײען מיין זיידנם שטוב סאר אלעטען. מען סלעגמ זאגן — ביי מענדלען קען סען נעבםיקן און טאגן. סים םוחריםילעך פון םראקט סיט דורכגייער און דורכפארער געיאקט... אם די ברייטהארציקיים איז כאראקסעריםםיש בכלל *אר קלםן ליס דער פאעט, דעם ״דיש־פאטריאט, אן דעם סינדםטן םיםן פון אייגענער אזן :אציאנאלער און םאציאלער פארביםערונג, כאטש ער לאזט נישט דורך קיין;;לעגנהייט אויםצודדיקן זיין ליבשאפט צו די ״דן פשוטע, ארעסע. ״סיאיז סםאליערעס, מיאיז םשעשליערעם, א גאנצע וואך סאתוארסן ארבעט סען ביי סויערן פון פרי ביז שטעמ ביי נאכט״. און יתגם אין אלע סאעםעם פון די ״װאלינער שליאכן״ איז סאראן באוועגונג, האנדלונג, אפילו עקםסרעםיע, איז עם דאךנישט אויפן םאציאלן באדן. ײארום קלסן לים איז הפנים געפוירן אונסער א גליקלעכן שסערן. ער באנוצט זיך םיט אן אמתן קלאםישז ■אםאס כדי צו שילדערן אידיליעס הגם דאס גאנצע לעבן פון ליסעם פערזן איז דאם לעבן פון דער קעגנװארט, באקוטען זיי ב״ אים אן עפישע שיין, אזוי, אז נאכן איבערלייענען דאס גאנצע לידער־בוך, ביסטו אונטערן א״נדרוק ױי דו ײאלםט געלייענט פראגסענםן פון אן עפאס, ײאס א דיבםער האם פארפא׳סט פון א שםיק לעבן, װאם איז שוין לאנג פארשווונדן, װען ער האט שוין דעם קאםף צווישן עלעמענטן געקענט פאתואנדלען אין א אידיליע: אט, לטשל, שילרערם ער די איבערגאנגם־צ״ט פון עלמערן אין דעם ױנגעדן דור, וואם לעתט אין די גױיםע שםעט און קוסם א היים א/ויף יום־טוב: ״צו דער סטאציע געקומען—האט די זון ערשט קוים אויפשםיין באװיזן, די באן אפצװוארטן איז דא נאך א גוטע פאר שעה, קריבם מען אראפ פון די װאגנם, נישטא װאס צו םון, פארל״גט מען דעם אבריק די פערד און מען דר״ט זיך ארום ווי די ריזן. דאס פארן אזוי די טאטעס אפװאחטן זייערע זין. אין א צווייםעי פאעמע שילדערט דער דיכטער, װי יידן קוסען אן ביםלעכװייז און הויבן אז אויפצובויען ז״ער שסעטל, װאס די סלתמח האט חרוב געמאכט. אמ װי ער שילדערט: ״געהאלפן ביים בויען האם איציק דער טעסלער, דער אלסער הערץ לייב,— און אז צו פארקאנטשען די גחלת, די עז־שטע צוריק מיהאט דערלעבט,