Literarishe bleter · 1930-09-19 · 38 (19.9.1930) · p. Seite 720

7 ס1!רןר'0ס 11101173 011. 38 (333) זײס 720 ׳י ט ו ג ג ט ז זוארט, דיכטוננ און זשורנאליםטיק יעדן דיכטעד ■װעדט רעקאסענדירט צו װעח א סאך־זשורנא־ דיכס. ערשט דעמא<ט וועט ער — •אין דער שאפוננ — דינע; דעם װארט אױר אן אםת, װען ער װעט — צוליב ז״ן ארכעט — יעדע טינוט ז״ן נעצװוננען צו זען דעם תחום צװישן זשורנאריסטן־װארט. •װאם רעדט צו אאעמען אויף דער שפראך פון קיינעפ־נישט, און פאעטן־װאחט, װאם רעדט צו דער װעלט אויוי דער שפראך פון איינצלנעם. אשפאציר איבער דער לאבאראטאריע װען א דיכטער זאצ װעצן ביז אויפסלעצטע זיין קאנםעקװענט אינם אויסקלייב פון װערטער, װא<ט ער נעמוזט קומען צום אוים- פיר, אז פונקט װי םינעםינט זיך נישט — אויב מ־זאצ נצויכן דעם טויזנטוױיבערדיקן מצך — צװישן טויזנט װייבער כאטש איינע א רעכטע, אזוי צאזט זיך נישט נעפינען צװישן טויזנט װערטער כאטש איין רעכט װארט. אזא אויספיר װאצט דעם שאפנדיקן מענטש צייכט נעקאנמ כרענגען צו רעזיננאציע און אפזאג. דא קלאפט אבער אן אין זיין ט״ד די אייביקע שדכנטע, װאם איז מזװנ אצע זיװנים — די פשרה און שטאט א פוצן א&זאנ, װאס װאצט אפנעמויט טקינד נאך אין מוטערבױך, קומט אן אפזאנ א טייצװײזער, װאם זיין כװנה איז — ראס קינד צו ראטעװען. שטאט צו רעזיגנירן עון דער שאמוננ גופא, םיהייסט; פון דעם עצם א״נהאל־ט, װאם זוכט אויםדרוק און אויםנאננ, באשליסט לי־ בערשט דער דיכטער אביםל ״אראפצולאזן םונם מקח״ בנונע דעם מאטעריאל פאר דער שאפוננ, ד. ה. דער פארם און איר הויפט־ אטדיבוט — דער שפראך. שפארט םען זיך א־ין, יאנט מען די שדכגטע, די פשרה, אװעק פ,ק זיך, לאזט די נקמה נישט לאגנ אויף זיך װארטן: שטאט א שפראך, א מעדױם צװישן איינצלנעם און װעלט, באקומט זיך א מין פארקערט עפפעראנטא, אן עםפעראנטא צום פרױואט־נעברויך, א קינםטלעך לשון, װאם נייט פונם ״איך״ צוריק צום ״איך״, א שפינל, װאם שפעלט אפ — די אייביקע שפינלדיק״ט אזא פשרהלאזיקייט לאזט זיך באמערקן אין טייל ״זייטיקע״, פאי זיך אליין נעשריבענע װערק םון די נאר נרויםע, און — און אין די ערשטליננ־װערק פון קינםטלער, װאם האבן די טראנעדיע פון ־ייר-װינרן;אך נישט איבעדנעלעבט און קענען נישט דעריכער די אימאנענטע סאררעטערישקייט פינם װארט. םענטש, סטיל, םטילן ״דער סטיל איז דער מענטש״. אכער דער םענטש אליין איז— הוגדערט מענטשןן פיאיז נארנישט אזוי שװער זיך אויםצוהאסערן א םמייל צום שטענדיקן נעברויך. אבער שװעד איז צו נעפינען די הונדערט סטילן פאי־ די הונדערט מענטשן אין זיך. גיט א קוק: װיפיל סטילן פארמאנט איין נעיטעז דרייערלײ רעאליזמען הרייערליי רעאליזמען: זן■ רער אבסאלוטער רעאליזם, אדער דעד װעלט-באנעם- רעאליזם. ער אח מאטעריאליסטיש און ביא־מעכאניש. רער מענמש אױ פאר אים — א פראחקט. אין פארשיידענע צייט; טראנט ער פארשיידענע נעמען. זאלא האט אים אננערופן: גאטוראליזם. ער האט ליב צו רעח אין נאמען פון װירקלעכקייט, לעבנס־אמת ײח װי נאך די אלע פראזן פראזעװען זיך. אמאל דערשיטערט ער צזליב דעמ, װאם זיין טעםע איז א דערש״טעױנדיקע. י־) דער ל י ר י ש ע ר רעאלױם מיט נייטננען צום אידעאלן (קנוט האםסון). ער שילדעדט כלוסרשט אביעקטן און ניט נאר־זיך אל"|. ס דער סימולאנטי׳עער רעאלױם (דאםטאיעװםקי). ער אױ איררעאל, איז גראטעסק אץ העכערן זין און באנוצט זיך מיט דער דעאליםטישער פארם, װי מי׳ט א מאםקע. $ ה ר ן זי ײ ס ן י ן / ןן * ו ק ע ב א ם ד א כ מיימון, קאנט, קונםס שלמה ט״מון האט נעל״קנט אין דער עקזיםטענ׳ו פון קאנטס ״דינג אן זיך■■. עד האט אויפנעװיזן, אז קאנט האט די פאד-זיו-אלײן עקזיכטענץ כ-ין זאכן — נישט אויפנעװיזן. איז קאנט ןער האט פ־יעד פון מ״מונ־ען שטא־ק נעהאיטן) נעױא־ן;ע־װעז. מיימון, דע־ אייםנעװאדצלטער קאפ-מענטש, האט קאנטן צונעדדיקט צ• דער װאנט. גוט, מיר באגי״פן נישט דאם ״־יננ אן זיך״. אכע־ פונװאנען איז נעדרונגע;, אז דאם ״דינג אן זיך״ אױ מער װי א פ־על־ייצא טין מענטשלעכן קויזאריטעט־יאנרי,•־? קאנט האט אייננטלעך נישט נעהאט װאם צו ענמפערן. פאראן זאכ;, װאם אן דער אױפװ״זונג װייפ מען זייעד עקזיסטענץ און מיט א״ר װערט זייע־ עקזיםטענץ פ־אכליעמאטיש. נישט אלץ לאזט זיך אויפװייזן או; יעי־נ נרויםע פייאזאפיע (װי יעדע נדויסע דיכטוננ) האט בלינדע פענםטעד, װאפ;ייען ארוים צום נעהייטע;. פיכטע האט זיך אן מיימונם קריטיק אנגעבאפט. םיאיז טאקע נישטא ק״ן ״דיננ אן זיךי — כלויז דער ״איך״ איז פאראן. ־ע־ אומבאגיענעצטער ״איך״ (אדום די זעלבע ענינים האט זיך, אנכ, געדרייט דער שמועס, װאם אױ דא נישט לאנג פארגעקימען צװ״שן איינשטיין און טאנארע). דאם עמסטע איז נעװען דאם, װאס מיימון האט קאנטן אפגעפ־עגמ — מיט קאגטן. און געדעכט איז פונדעסטװענן נישט מיימון נעױע;, נאר דער דורכפירעד פון דער קאפעמיקאנישער אי־ בע־קע־עניש אין דער פילאזאפ״ע. דער קענינסבעיגער קריטיקער כ-ין ד־ע־ פאמונפט. זאכן עקזיסטיח פאר זיך אליין. יעדער קינםכ־ לער װיים עם, פילט עב, באנעםט עס. זיי לעכן פאר זיך, די זאכן. אין מיר — מיד קענען נישט זייער תוך פ־ענ איך איז עם נישט צ־ל אין לעצטע שליחות פון רער קונםט, איײ איינענעם שטיינעד אין אייגעכע װענן צו רעמרונטע■ װען דעב פא־הוירענעם תוך פון די זאכן אייסער דעם מענטש? טשעסטערטא;, נריכנטום. יידישע קונסט אין איינעם פון ז״נע ביכער קריטיקירט טשעםטער־ טאן די איינז״טיקײט פונם נ־־כישן שיינק״ט־אידעאל, װאם װיל די אומעכדרעכע װערט פין פא־מען רערפירן צ■ א פאר רענל־ מעםיקע, כלומישט־קלאכישע ליניעם. נ־יכישע עםטעטיק (און דאם הײםט ־אך אזוי גוט װי אנ־ גענימענע עסטעטיק) איז — מאס און דעגלםעםיק״ט. אבער איז דען א נישט־־ענאמעםיקע נאז, א״ב זי רריקט אריפ באראקטעך אויכ זי פא־מאגט... פאטאם — נייעט שענער פאר א ־עגלמעסיקעךי קרע־ איך אױב םװאלט ײען־עס-איז געשאפן נעװא־ן די עםטעטיק פון א ■״דישער ידנםט, אייפן נרונט פון יענע נאך נישט-אױכנעפא־שטע און :ישט־דערנ־ונטעװעטע קונסט-װערטן, װאם דדעמרען אויפן ים־ױעק פון דער ארט־״דישער ליטעראטור— װאיט זי געדאדפט אפשד אנהויבן ט־ט טשעםטעיטאנם קריטיק פ•; -ער מאם-אין־דענל-עםטעטיק, גריכנראנ־פ ירושה פאר דעי אז״נעױפעגער קולטו־װערט. דע־ :•אב-זוכגדיקער ג־יך אױ געורען עפ״קער אנ; םקולפטאר דע־ ייך א צעש־ויבערטער נאמאך נ־שט קיין מאפ־זוכעך גאר א נאט-באדא־פעך האט זיך נעשראקן פאר דעם ״פסל ומסכה״. ־אט ע־ אבעי נעשאפ; א קונםט א; אגדעיע, א קינסט, װאס דאדד עישט אויםגענדאכן ײערן יװי פאמפעי אין תערקולאנעום. ער האט מו־א נעהאמ פא־ מאפ, װײל מאם אױ גיענעץ, און עך אן אויס־ או;־א״;־װאנע־עי, אן איכערנ״ער פון גדענעצן, האט אי מאס, אי נרענעץ, אי עדד אייביק נעזוכט א־יבערציניי;, אי־בערצושפדיננען, אייבער־עמינרי־ן. זיין קינםט אױ נעװען — פאטאם און אידעא־ פלאבטיק. דעי פאטאם פון זײן קינםט האט געביירן םפר אױב און תהלים, די איייעא-פלאסטיק האט;עכ״רן זוהר און די ליטעראטור פון דעי קברה. װארום די מקובלים זענען — א חוץ מיםטיקער און מאמינים — געװען או־ך נרויםע יידישע קינםטלעך איינער פ\ן די ג־עםטע איז געװען משה ח״ם לוצאטי.