Literarishe bleter · 1930-09-19 · 38 (19.9.1930) · p. Seite 718

?'טערארישע בלסםסר גום. (333) 38 זײס 7/8? דע פאדטא-ד־־ט כיט חעכער 50 יאר צורירן!ן>ננעצ״כ:ט >* נײע תקופה אין דעכ פראנצויזיען ״טעאפער פון איבע״. אין זײנע װענן איז נאכנענאננען דעד שפעכוערדיקער דור פראנצויזישע דראכוא- יצרנן, װאם זײערע װערק זענען ארײננענומען נעװארן אין רעם רע- פרטואר פון די טעאטערם א־ן דער ברײטער װעיצט. די העיצדן אין ז־עארזש דע פארטא-דייעס בארימט־נעװארענע דדאמעם ״די נע<יב- טע״, ״דעי ארטער מענטש״, ״דער פאראוירענער״, — װאש װעדן געשפירט ייזן הײנטיקן טאנ אין די נאציאנארע פראנצויזישע טעאטערס דודך רי נרעסטע כינע-ק־נסטרער פון פראנקר״ר — האכן דעם א־צטיקן דור פון די פיאנצויזישע דראמאטורגן נענעבן רי אנערקענוננ צו שאפן ד• כאקאנטע גארער־ע פון די מאדערנע קאמ־ פייצידםטע טיפן פון דער ריכע־דדאמע. זיסארזש דע פארטא־ריש א־ז דער ״פאטער״ פון אט דעם רור און פון אט דער נאנצעד מא־ רערנער דראמאטישער ריטעראטור אין פראנקרײך. ער האט נע־ חרומט איכעדצוראזן זיך א נאמען אין דער ״נעשיכטע פון האדץ״, ע־ האט אכער אויך איכערכעראזט א נרויסן נאמען א־ן דעד נעשיכטע פון פדאנצויזישן טעאטער און פון טעאטער בכרר. זיעארז׳ע דע פארטא-רייט איז געװען דער צװ״טער ײד, נאך העני בערנסאנע;, װערכער איז ארײן צװייסן די ״אומשטערברעכע״ אץ דער פדאנצויזייסער אקאדעמיע. מיט ז־בן יאר צוריק האט אים די אקאדעמיע אויםגעװערט אוי- א פרײ־נעבריבענעם פאטער. אבער ציריב אומבאקאנטע, אומפא־יסטענררעבע םבות האט זשארזש דע פארטא-רייע קײן א״ן מאר זיך נישט נעזעצט אויה דעם אקאו״ע־ מיקער־פאטער. א נרו־סן ט״ר פון זײן רעבן, כיזן צומאכן די אוינן, האט ער פארבראכט אין דער שכנותדיקער נעבײדע פון דער ״מאזארין־ ביבריאטעק״, װו ער איז נעװען קאנםעדװאטאד און װו ער האט נעװוינט זינט א פאד צענדריק יאר איער דאפ קרײנע שטיקר װענ. װאס האט אים אפגעטײרט ביז צום ״קופאר״, ביז צום זיץ־ארט פון דע־ אקאדעמיע — האט עד נייסט דורכנעמאכט, כאט״ס ד־ טױערן פון ־ער אקארעמיע האבן זיך יסוין נעהאט פאר א־ם נע- עפנט אין ער האט נא־ נעדאדפט איבערלײענען דעם טראדיציאנערן פא־טראג אויה דער פײעךרעכע־ קברת־פנים־זיצוננ. זשארזש דע פא־טא־רייצ האט דעס פארטראנ נישט געהארטן און האט נייסט פא־נומען קיינמאר זײן פאטער אין דעד אקאדעמיע... דעם םו־ װי אויך אנ־עדע טיפערע סודות פון זײן רעבן אין יסאפן האט דע־ באר־מטער פראנצויזייטער רראמאטורנ, דער פארטוגעזייעער ייד, מיטגענומען מיט זיך. געז־יסע־ ״ד תאט מיט זײנע העכער 50 יאר פץ קינםטאערישן יסאפן פאר דעם פראנצ״זייסן און ארנעמײן-אײראפעישן טעאטער זיך איבעדנעראזט א נאמען אין דעד ״נעיסיכטע פון הארץ״ און אין דער נעשיכטע ב-ון טעאטער דע־ טו־ט פון זיסארזש דע פארטא־רייסן האט אויפגעטרײסרט דאס ג א נ צ ע קורטודערע און קינסטירע־י־סע פראנקר״ך. עס איז גע־וען א נאציאנארע־ טדײע־ אין ארע, אן אויסנאב. צ״טוננען און זשורנאק, זענען אפנעדר־קט נע־וארן ראננע װא־עמע איט־קרען װענן דעס פא׳־שטא־בענעם ג־־יסן רראמאטודנ. און זי־ן רײכע ר־• טע־א־־שע י־ו־טה. װאס ע־ האט א־בע׳־געראזן פ־ן די פיר ־א־ן ב־־ן זײן יטאפ;, איז דורך ארעמען אײנשטימ־ק אפנעשאצט געװארן ארס א־־נעס פון ר־ גדעסטע א־צ־־ת פאד דעי פ־אנצו־ז־יטע־ דראמע זשאדזש דע פא־טא-־י־ט, װערכעד איז געיטטאדבן א־צט א־ן ע־טעד פ־ז 81 ־אד, האט מ־ט העכער ס<־, ־א־ צ־דיק נעיטטערט ז־ינע- ע־״טטע טריט. דעב־וט־רנדיק מ־ט טעאטער-װערק. ארע ז־ינע דרא־ מעס, פין די ע־־טטע ביז ר־ רעצטע, ני״טט פארענדיקטע — האט עד נע־וידמעט דעם א־יביקן מענט״טרעכן קאנפריקט פון ריבע. און יטוין נאך ז־־נע ע־־טטע װע־ק, ־ואס זענען א־־פנעפ־רט געװאד;, א־ז א־־סנעדריקט נעװא־ן א פ־ר-בא־־־טנדע מי־נונג א־ן דע־ פראנצו־- ז־״טע־ קר־טיק: ״מיר זענען געװו־נט ב־ז א־צט — האט נע־טר־כן דעמארט־ א באקאנטעד פאנצ־־זייטע־ קר־ט־קער — אנצ־דופן, װען פון איבע״ העם נאכ־ען ,טעאטעד ד װעגן איינזער , קוכוט צ*-דײ אײננעװוינען צ■ זאבן: ד־ ז-ך איעט דאדפן ־אב :ען, ט *<ן ־ ר י ״־״. :ץ איז פא ־ ז אנדערן אופן פונאנ- ־־5 א ־טא־רי״ט תאט אי אפע־ פא־; אייע איז געװען — ליבע. זיי; קאנפריקט פיו ׳נעװ־קיט ז־־: יטא־פע־ קאמ־ גע־אנגר, פא־ביםענע־ קרינ צװי״טן ב״דע גע״טרעכ־ טע־ א קר־נ. װאס א־ז דע־קרע־ט געװאח א־ן ר־בע א־ן פון ר־בע, אבע־ א קריג, װאס קאן ז־ך נ־״טט באפ׳־־־ע; פ־ן דעד ריבע, און א ר־בע, װאס קאן ז־ך;י־ט־ט באפדײען פ־ן דעם קרינ... אין פאטא־רי״טס ב׳־״זנד־קע, יטװע׳־ע ־דאמעס א־ז נעװען װי־ניק א׳־ט פאד די ״גוטע ארטע״ סענט־מענטן, פאר דע־ בארו־קנדיקער, צעדט־רעבער ראמאנ־ ט־״טק״ט,' מיט װערכע עס האבן נע׳־עדט פון דער בינע די ארידע מ־יסטעד פון דעם טעאטע־ פין ריבע. און אויפװיקרענד־ק די פאן פ׳־ן ־עס פא׳־־־סנסט;, פאטארסטן קר־ג א־ן דעד ריבע, האט ז׳טאדז־ט י. ײ ײ ג י ג /;? י? ג?1 ײנע נײע נאװעל־^ו*) עש רא:צ זיך אבצ, אז י. י. ברונכן :עמצ זןן די פאזע פון א ריבטער, עי יופמ א*־ויש די *דאטנב פון דעל פארגאנגענהײמ און מידפמ זיי. אזעלכע. ײי יאסעפוש פלאװיופ. דער יידײבעי פערדהער אינם קאמף קעגן די רוײ מעי, סענעקא־ דער רייסי״געי פילאזא? פ־ן סטאיעיזם, די אספה פון כאקי׳אסעס, אײכטאפאנעס און אנדעיע ׳דוין דאנג־גע׳דטןורבענע גריכן. די מעיסה װעגן גידגאמע״צ, — דאס זענען דאך אלץ ״צאצנס פון אמאל. אין דעי דאזיקער בעי־יע פון אײנהייכדעכע ״היססאריעע״ (ווי מײנק רופס זײ) נאװעלן, פאלט עפעס איײן א הײנמצייביקע: ״אבער־ גלויין,,, וועגן ספיריציזם. נאר דאס איז אויך נײסט גופעליק און *צמערס אינגאנצן נײכמ דעם אײנהײמלעכן כאן פון דער זאמלונג. אין איר רןמען פאר נ&יריכסײצע סעאנסן פון א פיאפעסאר, װעלכער רופם ארויס און דערװעקט *כאטנס פון געיכטאיבענע. אלזא דער סיגגאל און סעמאפזןר פונם בוך איז: יכאטנס פון אמזןל. נײכט קײן חילוק צי היכטארייכע, זיי פון יענער װעלה. װײל אײגנטלעך זענען זײ דאן אלע פון יענער װעלט. איז דעדיבער דער אויסקלייב פון טעמאטיק דורך םרוגקן גײכט געיכען צןליב זײן ספעכיעלער ליב־כאפש צום גריכײכ״רוימייכן אלםגל^ טום, נאר פוגקט אזוי וואלט ער געקאנט נעמען אויך םעסעס פון אגדערע גע״כיכטס־ און קולטור־קרײזן, װי אויך פונם מיטלאלטער. אדער אפילו פון דער גאר גישט װײטער פארגאנגעגהייט. װי געזאגט, גײם טרונקן אין א מש*ט. אײגנטלעך אין ןי ק#ג־ י. י. ט ררנק אװ ז איך האב מויא, אז דאס נײע בוך פון י. י. ט״ונק ״יאסעפוס פיאײיוס פון ײ׳ו״כלים און אנדערע היסטאי״י״כע נאװעלן״, װעט געפינען א קנאפן אפהילך בײ דעי־ ב־ײטער ״דישעי־ לײענעי־־מאסע. *טןין די טעמאטיק אלײן, דאכ רוימי־כע און גריבי״כע אלטערמופ, גי״יבי״ט־רוימישע סיטאלאגיע און לעבכסיכט״גער, זענען דאך לחלוכיז פיעדד אונזעי• איצטיקע• ״דייכעי■ װעלט, ובפיט דעם לײענער־עולם, וועלכע• רעקרוטיי־ט זיך דאך נישט נלויז פון גימנאזיע־איסזןלװענבן, װאס זענען םער״װ״ניקעי באקאנט מיט דעי־ דאזיקעי טעמאטיק. הײסט עס מוט האבן א-ײגפירן עפעס אזויגס אין דער ײדישער ליטע-אטוד. װײזמ עס אוי־פ א מדי׳גה פון ק*לטוד בײס מחבר. ווײזט עס אויך אויף ז״ן װילן צו פלאנצן די דאזיקע קולטור אויפן ײדישן בזןדן. אזוי װאיט עס אויסגעזען, װען מען קוקט זיך צו אויינאריפיק, װען םען װאלט גענומען די טעמעם אזוי װי ז״ שט״ען און גײען, ײען סען װאלט ז״ געגלויבט אויפן װאיט. איזן איז עס אבער אנדעיש. דהײנו: זײ האבן א מײן. דעי מחבי לײגט אין זײ איײן א טײט״כ. די םעמע איז בלויז א כאסקע, װעלסע פא-דעקט דעם מינע־״כ&יל ןןדעי דעס גרים םונם דערצײלער. *) י. י. ט־ונק — יאסעפ־ס פלאװױס פון ירושלים. פארלאג ״קולמור־ליגעי,, װאישע, 1930.