Literarishe bleter · 1930-09-19 · 38 (19.9.1930) · p. Seite 717

4 /״ס 717?יסעד^די׳אע 3?9ם*ר 11ס. 38 (33?.) * ב5ײבן איז קאנטמהט מיט דער אעבעדיקער ײד־׳עער?יטערארישער יעאפוננ. אינזער חוב איז עם, צו באזארנן זײ מיט אצעם נויטיק;. װי אזוי דאס דארר נעמ־ן װערן — איז א טעמע פיזר זיך. א טעמע, װאם מען װעט מוזן זײער ערנסט באהאנדאען. און װאם ניכער און נאך א זאך האט א נאר נאענטן ׳םײכות צו דער הײנטי- קער טעטע. די אדגאניזאציע םון דער ײדישער בוך-פראדוקציע און פארשפרײמוגנ. מען.תאאט אט די טעמע פאר צו-װ״נ־ק איטערארייט און םען שרײבט װײניס יװעגן איר. און דאך איז דאם אײנע פון רי װיכטיקםטע, דריננלעכסטע אויפגאבן פאד דער נאענטסטעי צ״ט אבער אויך זי פארדינט א באזונדערע, כפרטװתדיקע באתאנדאונג, עם האט נישט קײן זינען אויםצוטײרן דעם פראברעם פון די ״ױנגע״ פון דעם גאנצן קאמפאעקם פראבאעמען, מיט װעאכע ער איז םארבונדן. עם איז נאױו צו מײנען, אז די באדאטונג-בױרא פאר ױננע שרײבער װעט א־נז שוין ברענגען די ישועה פאר אונזער אי- טעראטגר אזא באראטונג-בױרא דארה און װעט, געשאםן װערן. זי טאר אבער נישט אויך קײן רגע פא־װינן אונזעד נעװיםן און פאר- שטעאן אונזער באיק אויף די טיפערע שײכותן. זיך מיט רי טאדערנע שרײבער, דא װערט נעװעקט און אויםגע־ האאטן איר אינטערעס סאר פראבאעמען סון איטערארישן שאםן. די שיאער םון די העכערע קאאסן אין דער םיטאשוא און די ערשטע םעטעסטערן םון אוניװערםיטעט זענען די בעםטע און דאנקבארםטע אוידיטאריע סאר יעדער ױנגער איטעראטור. װי אװי זעט עם אוים בײ אונז? דער רוב בנין און מנין םון אונזער ױננט קומט אן אין דער פויאישער שוא אין דער א. נ. ״פאװשעכנער״. דארט אערנט ער אא׳ז אויף פויאיש און װערט אפנעפרעמדט פון דער ײדישער םביבה. דער טײא, װאס קומט אן — נאך א העברעיש-פויאישער אדער םתם- פויאישער צוגרײטוננ-שוא — אין א גימאזיע, איז שוין אינגאנצן פרעפד דער ײדישער איטעראטור. נאר א פארשװינדנדיק-װינציקער פראצענט באזוכט די ״דיש-װעאטאעכע שוא. מיר האבן ביז איצט, א״נגאנצן פארםון אין קאמף םאר דער יידישער שוא, נישט אינטע- רעםירט זיך און אפשר נישט נעקאנט זיך א״נטערעסיח םיט צענ- דאיקער טויזגטעד ױננע מענטשן, װאם גײען אװעק יאר אײן יאר אוים אין די פויאישע שואן. זײ אאײן װיאן אפט נישט איבערר״םן דעם צוז,אםענבונר מיט דער ײדישער סביבה, זײ װאאטן װעאן םאר- צ. צ 7 פ ס ר ן / זשאדזש דע פאדםא ־ דיש (צום םױם פ?,/ דעם גרױסן עדיענזיזיזייע•/ זדזן־ ם$םורג, דסם פיסע?יד פון דסר פר8:צױז,שטר •עקעדעסיע, דעס ײד...) נײעם זאננװיא, אאײן אן אויפנעװאכטן, א צוגעשװוטענעם צו א ײדישן ברענ — צונויםצזזאמאען, אויםצוזוכן אין דעם נרויסן, טיפן ים די ״ײדן און האאב-״דן״ פון אונזער צ״ט אזן זײ אויס- טײטשן אויף פראםט מאמע-אשון פאר רעם ײדישן אעזעד. האבן מיר דאך עפעם א שײכות מיט זיי, מיט אט די בארימטע נעםען אין דער װעאט-איטעראטור, װען אםיאו ז י י האבן נעהאט א קנאפן שײכות מיט אונז... עם איז שװער, אפיאו אין אט דער באשײדענעד נאטי־ז, צו ״םארטײמשן״ דעם נאר־װאם פארשטארבעגיעם זשארזש דע םארטא־רישן, אונזער פארטא-רישן (אזא שײן-קאיננענדער, אבער מאדנער נאמעןן), װעאכער האט מיט העכער םופציק יאד צוריק אננעצ״כנט א נײע תקוםה אין דער רײכער, העדצעכער נעשיכטע פון פראנצויזישן טעאטער; װעאכער איז געװארן דעי פאטער םון א נאנצן דוד דראמאטישע שריםטשטעאער; װעאכער האט באמת ״איבערנעאאזן א נאמען אין דעד געשיכטע םון האר׳י״... פון װאנען האט זיך עם גענומען אט דאם נרויםע הארץ, װאם איז נעקוםען אזוי פוא מיט איבע, װאם האט אזוי שײן און אזוי מעכטיק נעקאנט אויםזיננען די טיפםטע, ברויזנדםטע אײדן פון איבע װאם האט באשאפן א נאנצן זײער בארימטן ״טעאטער פזן איבע״? םון װאנען האט זיך עס נענומען, םון װעאכע באהעאטענישן איז ארויסנעשװוםען אט דאס נרו־םע מענטשאעכע האדץ, װאס האט נעשטראאט ארום-און-ארום מיט אן ארויסנעריםענעם, .אויפנעהויאע- נעם נײעם א מ ת װענן דעם אײביקן מענטשאעכן נעראננא אין איבע? איז עם אן אויםטעראישער ״שפיא פון גורא״ מיט א ״דיש הארץ, םיט א הארץ פון א ײד, װאפ ז״ן שורש האט דעינרײכט זײער װ״ט און טיף — אין נרוױאמע, פינםטערע צײטן אין פאר- טוגאא, אין שפאניע;? איז עם אן ענטפער מיט איבע, מיט א העראעך און מעכטיק באזונגענער א י ב ע — פאר רעם גרויזאמען צעפאא- קערטן האם, אין װעאכן מען האט אײםנענאיט און אויםנעבריט די םריעדדיקע דורות זײנע, װאם האבן אים נענעבן דאס אעבן אויף דעי װעאט? עם איז אן אינטערעפאנט און װיכטיק פראבאעם, װאם נײט שוין ארוים פון די ראמען פון א איטעדא־י׳םער אפשאצ־ננ. אבער אין דער אעזוננ םון דעם פראבאעם אינט אװראי דער שאיםא צו ־ערנײן דעם םוד, װי אזוי זשאדזש דע פארטא-ריש, דער פארטו- 1 ז׳#ארזש דע #ארסא־רי׳* ״איך װעא אפשר איבעראאזן א נאמען אין דעד געשיכטע פון ה א ר ץ...״, — אט-דאס זענען נעװען די װערטער, אין װעאכע עם האט זיך אאײן, זײן גאנץ אעבן און שאםן, אויםנעקריצט דער נאר-װאם פארשטארבענעד זשארזש דע פארטא-ריש, דער אנםאננער פון א נײער עפאכע אין םראנצויזישן מעאטער, א נאמען, װאם װערט נעשטעאט אין אײן דײ םיט ר א ם י נ ע ן און מ א ר ױ ו א ן— ב״דע קאריפײען פון בארימטן פראנצויזישן ״טעאטעד םון איבע״. נעװען איז זשארזש דע םארטא-ריש דער צװײטער ראסין. — א פאדטונעזישעד ייד,ער האט געשמאסט םון א פארטונע- זיש-ײדישעד משפחה, װעאכע האט שוין אאננע יארן נעװוינט אין בארדא. דער פארטוגעזישער ײד האט נעבראכט דער פראנצויזישער דראמע זײן הארץ, און מיט זײן נהויס, װארעם הארץ האט ער געפאננען אאעמענם הערצער — די הערצער פון א נאנצן דור אין דעם אעבן םון פראנצויזישן טעאטער. און װער װעט ז־ך איצט, בײם פרישן קבר, נעמען נריבאען אין אזעאכע דינע אן צװײפא שמערצאעבע הארץ-נעשיכטעם? האבן מיר אויך רא נעהאט פאר זיך א״נעם פון יענע ״טרויסער פון נעטא״, אדער נעהערט דער פארשטאדבענעד פארטא-ריש שוין צו א צװײ- טער נאאעריע םון נאך מער-קאמפאיצירטע טיפן םיז ״יידן און האאב- ײדן״ אין דער װעאט-איטעראטור , אין דער װעאט-קואטית עם שװיבאמ איצט םיט זײ אין די איטעיאטיח פון אאע נרויםע םעא־ קער און אענדעי און עם װעט זײן א שװערע אויפנאבע פון א