Literarishe bleter · 1930-09-19 · 38 (19.9.1930) · p. Seite 716

£ ל'ס8ר*ר'ש2 3ל*90ר 012. 36 ((33) זײס 6ו7 * ראמאנען און איזאצ אפיצן דהאסאטישע םראגמענטן םון ײדישע שר״בער. און הײנט? הײנט, זאנט מען, איז דער גױוא םון דער צײמונג נעפאלן. ה״נט, זאגם מען, איז די פרעםע נעװארן א גאםן- פרעם׳ג איך װײם נישט, װי װײט ״סען״ איז נערעכט• איר װ״ם נישט, װי אזוי עס װעט אויספאצן דער אורטײא אין צװאנציק יאר ארום, אויב מען װעט פארנלײכן די הײנמיקע ײדישע פרעםע מיט דער פרעסע פון פאר צװאגציק יאר. א״נם אבער װײם איך יאי די צידער, סקיצן, דערצײצזנגען זענען פארשוװנח נעװארן. מען איז ױצא מימ אײנעם אדער עטצעכע שונד-ראמאנען ןדאס איז נעװען מיט צװאנציק יאר צוריק אויךן, אין בעםטן פאצ מימ א ראמאן אדער מיט דערצײצוגגען פון אײן■ בארימטן אדער לכצ-הפחות זײער באװוסטן שרײבער, װאס װערן נאר דערצו נעדרוקמ אין עמצעכע צײטוננען אײנצײטיק. פארשסײט זיך, או קײנער קאן גארנישט האבן קענן דעם. אדרבא ואדרבאן אבער ױצא זײן דעדמיט טאר די פרעכע נישט. עם מוז, װי מיט יארן צוריק, װ־דער נענעבן װערן א מעגקעכקײט אנדערע און פארשײדענע שרײבער צו פארעםנטלעכן זײערע בעצעטריםטישע שאפונגען אין צײםוננען. נישטקשה, עם װעט פ,*ן דער צײטוגנ נ־שט אראפפאקן א שטיקצ, און די פאר גראשן האנאראר װעט זי אויך נאך קענען פארטדאנ;. אז די צײטוננ זאצ אצײן פצוצציגג עםענען טיר און טויער פאר בעצעטריםטיק, אז זי זאק זיך געמען יאנן און דװקא נאך די ױננע — איז שװער צו גצויבן. דא װעט שוין דער פען-קצוב מוזן מוהצ זיין אונטערהעצפ;. עחטמנם, אויםאיבן א דריוק אויף די צײ- יטונגען, זײ זאלן בכצא מער ארט אפנעבן פאר בעצעטריסטיק צװײטנם, תךך דער ג״-נעשאפענער בױרא פארמיטצען צװישן דער צ״טונג און דעט שרײבער אין אויםזוכן פאםיקן צײמונג-מאטעריאצ, און דריטנם, אפהיטן, אז אײגצצנע בעלעטריסטן זאצן נישט פאר- כאפן א צײטונג. װי געװוונשן דאם זאצ נישט זײן פון פראםעסיאנעצן שטאגדפונקט, אז בײ דעם אדער יענעם בעצעטריסט זאצ א־אפנע־ נומען ײעח כאטש א שטיקצ עוצ-פרנסה תדך דעם, זחאם ער דרוקט זיך שטענדיק אין א צײטוננ — פאר דער אנטװיקצוננ סון דער ציטעראטור און פאר דעם ארײנדרינגען פון ױגנע זענען אזעצכע חזקות נישט נעװוגטשן. שטארק נישט נעװונטשן. װי עם זאצ נישט ז״ן — אין רער צ״טוגג ײעצן די בע- צעטריםטן און פאעטן זײן בצויז געםט. די צײטוננ קאן א סך בײטראנן צו ז״ער באקאנטיװערן, צו זײער ארײנדרינגען אין די ברײטםטע שיכטן פון די צעזער — אן אײנן װינקצ װעט זי נישט םארבײמן. און נאך אזא אײנז װיגקצ װעצן שרײבער שטעניק בענקען, יטטענדיק צו אים שטרעבןן מיט א זאמצוננ אײגמאצ אין עטצעכע יאר, װי די ״װארשעװער שריפטן״, ״דער װארשאװער אצמאגאךי, קאן םען הײנט נישט ױצא זײן. אתיסגעבן װידער אן אײגענעם זשודנאצ אדער פעריאדישע זאםצביכער — װי ױשרדיק דאם װאצט אויך נעװען — קאן זיך דער פען-קצזב נישט פארנעמען. צז סאר- שײדנארטיק זענען די עצעמענטן, װאס זענען פארײגיקט אין פען- קצוב, הן צזיט זײער װעצט-באגעם, הן צויט זײערע קינסטצערישע אר־ענטאציעס און אפיצז צויט זײערע יכזצתן — אזא זשורנאצ זאצ האבן כאטש א שטיקצ א״גענעם פרצוף. איז דאם נצײכםטע איבער- צאזן די איניציאטױו פאר פארש״דענע נרופעם פון קצוב (זוי, צמשצ, די נרופע פון זאמצבוך ״אמאצ אין א יזבצ״), אכער אין מאמענמ, װען די גתפעם װײזן ארויס איניציאטױו, שטיצן די אונטערנע- מוננען זײערע םײ מאראציש, םײ מאטעריעצ. װאצט דער פען-קצוב אצײן ארויםנענעבן זאמצוננען, װאצטן זיך שטענדיק נעפינען מיט- גצידער םיט טענות, הצמאי מען באעװצהט זײ שטיצט אבער דער פען-קצוב די אקטױוםטע נרופעם, קאן ער אצע אנדערע ענטפערן: װײזט איר ארויס די זעצבע אקטױוקײט, װעט מען אויך אײך שטיצן אין בײדע פאצן, םײ בײם אריעדרינגען אין צײטונגען, ם״ ב״ם ארויםנעבן זאמצונגען, האנדצט זיך װענן אײגחאצטן פאראנענע אדער צוריקגעװונען פארצוירענע פאזיציעם. דאס איז אבער צו- װייניק. אויב םיר װיצן די ײדישע ציטעראטור זאצ קאנען עקזיסטירן װ״טער — מוזן םיר זוכן אײנצונעמען נײע פאזיציעם. און װענן דעם דארף סען זיך ערנסט פארטראכטן.;עם איז צו-װײניע װען מיר װעצן זאתן װענן צװװקם פזן שרײבעד מען דארף אויך זען, װאם עם טומ זיך מיטן צוזוזקכ^ םון צעזער און אז דא איז גישט סוי׳נצדיק — זענען אצע ססכים. דער גאטירצעכער צװװקס פאר יעדער ציטעראטור איז די ױגנט, װאם נײט אתרך די שזצן. רא צערגמ זי זיך אויס און בא- קומט ציב די שפראך, דא שטודירט זי די קצאסישע און באקענט פפעציעצע מענטשן פאר פאעו־ע, פראזע, דראמע. די םכנה פון א״נ- זײטיקײט װעט זיך, פארשטײט זיך, או־ך אין דעם פאצ נ־שט צאזן אויסמ״דן. א נרויםע שװעריקײט װעט אויך זײן דאם, װאם די באהאטזננ- פונקציעם װעצן זײן ערן-אמטצעכע, און ממיצא װעצן די באשטימטע פערזאנען בײ ד־ תײגטיקע עקאנאמישע באדינגוננען קאגען אפנעבן זײער וױיניק צ״ט או־ף זײ. און דװקא בײם טאצענטירטן אנפאננער פאדעדט זיך א פך צײט און געדוצד מצד דעם באראטער־ אפװארפן דאם שדײבעב׳ז פון גדאפאמאן איז א צ״כטע עובדא. העצפן דעם טארענט צו ד״;יקן זײן שאפוננ פון פיעמדם און אננעװארפגס, געבן אים קאמפאזיציאנעצע און טעבנישע עצזת, אנװײזן אים װי אזוי איבעדצוא־בעטן די אננעשדיבענע זאך א צווײט און א דריט מאצ — ׳־אכ פאדעדט א טיף *־ײנדריננען אין די כזונות און יכוצתן פין שרײבעד און דאם קאן מען נישט אפפטר; םיט א שעה, צװײ א װאך. װאצט טאקע נעװען א ױשד, מען זאצ קאנען א״נעם, ױאם פא־מאנט די נויטיקע קװאציפיקאצ־עס און האט אנגעקציבן א םכום דע־פא״־וננ, אי־אפנעמען פון אן אגדערעד אדבעט און אװעקזעצן אוי־ דעד ככא פון ציטעדאד־שער רבנות. אבער דערפיון זענען מיר נאך זײער, זײער װײס. װי עס זאצ נישט זײן — דארף מען נישט מקנא זײן יענעם אדעד יענע ״באדאטער״. קײן צ״כט שטיקצ ארבעט װעצן ז״ גישט האב;. עכ װע־ט בײ אונז בכצצ אין אן ערך מער נעשריבן, װי ב״ אנדע־ע פעצקער א קצײניק״ט אביסצ — מיר זענען דאך עפעס אן עם-הספר או־ך בײ די אומות-העוצם זענען פאדאן נדאפאמאנע;, און טאקע א שפאד ביסצ. אבער א גדאפאמא;, װאם זאצ נישט קאנען ד• הויפט-כצצים פון גדאמאטיק און ארטאנראפיע — א־ז זיך שװער פאי־צושטעצן. בײ אונז זענען אין אט דער בחינה נישט בצו־ז גדאפאמאנען• און אז די נ־שטבאהאװגטקײט אין ארטא- גי־אפיע און ני־אמאט־ק זאצ אפתאצטן עמעצן פ״ין שרײבן צידער, ־ע־צײצוננען, דראמעס — צכצ הפתות ביז ער װעט זיך אונטער- צעי־נען — האב א־ך או־ך נאך נ־שט נעהערט. װעט די אדבעט פון ד• מומההם קײן ן״נ־{ ז״ן אבער אויך נישט ק״ן אננענעמע. א שרײבער איז בטבע נישט קײן ענױ. באשײדנקײט איז בכצצ נישט קײן ײדישע מחה. און א יידישער שרײבעד — אבעי־ צו װאם מאכן שװער דאם הארץ פון די קאגדידאטן אויף ״באראטער־? און יענע שרײבעד, װאס מײנע;, אז מימ דעד בױרא קומט אויף זײ שוין די ישועה — דארף מען אויך אב־סצ אפקיצן. פאד דעם אנטאצענטיקן װעדט דער ורעג שװערער, נישט צײכטע־ אין א צײמונג קאן ער זיך אמאצ בשעת-הדחק אדורכשמונצען םיט אן אקטועצ צידצ, מיט א טענדענציעזער שיצדעתנג. מען האט דארט נישט קײן צײט אזוי נענוי מקפיד צו זײ;. די בױרא, װאם תאט דעם צ־צ צו שטיצן און העצפ; ב צ ו י ז דעם טאצענטירטן שרײ- בעד קא; נישט או; טאד נישט אפגעב; קי־ן מינוט צײט או; אויפ- מעדקזאמקײט פאד דעם, בײ װעמען זי געפינט נישט קײן טאצענט. או; אפיצו דע־ טאצענט־רטער אנפאננער, װאם װעט נעפינען חן אין ד־ או־ג; פון די ״באראטער״ און צוציב ױעם םײנען, אז די װעצט איז זײנע, װעט איבערצעב; נ־שט אײ; שװערע אגטוישוננ. מעד װי םמיכה או; א בדכה אויפן װענ װעט אזא בױרא םירוב נישט קאנען נעבן־ אירע מענצעכקײטן צו העצפן פאדעפנטצעכ; א װעדק װעצ; זײן זײער באנדענעצטע אדער אינגאנצן נישמיקע. או; ־א דיעדנע^עדן מיר זיך צו דעם קערן פון נאגצ; פראבצעם, װאכ אױ א כך ברײטער, װי די מאמענטאצע היצף פאר אנפאגגער. די צום בעםט; אדנאניזירטע היצף פאר אנפאננער, די.צום נענ־אצםט; אננעשריבענע צידער, דערצײצוננען, דראמעם װעצן ק״ן װידקונג נישט האב;, או־ב זײ װעצן נישט דערנײן צום צ״ענער, אויב זײ װעצן נישיט נעפינען קײן ק־נה. דער אינטערעםאגטםמער אין װ־כטיקםטעד, שװערםמער און אחדױתפוצסטער אויפטו פאר אצע פ־־ינט או; פאדינטערעםירטע פון דער ײדישעד ציטעראטור דא־־ זײן: דאס אדנאניזירן דיעם ײדישן צעזער. דאם פארפעסטיקן די פאזיציעס, װאם מיר האבן שוין, או; דאס אײננעמע; נײע פא- זיציעם און װ• אזוי זעט עם אוים אין דער אמתן? אין דער אמתן א־ז פארקערט. װענ; נײע פאזיצ־עם חצומט מע; גישט, און די אצטע פארצידט מע;. אט תאב; מ־ד מיט יאר; צוריק נעהאמ א פעסטע פאזיצין^ די צײסוננ. אין יעדער ײד־שער צײטוננ האבן זיך אין ד־ פרײטיק- נובעח און אפט אינדערװאכן נעדרוקט צידער, סקיצן, דערצײצוגגען,