Literarishe bleter · 1930-09-12 · 37 (12.9.1930) · p. Seite 699

699 0"> ל'ססר6ר'ש$ *?1803 31.012 (332) ס ס? פ א ] ג ■# ע י ע ר ס ק י א ש ם ו ע ם םיט ש ל ו ם א ש ינזפעטער, נאך לאנגע דערעארונגען, האב איך זיך געקאנט איבערג״גן, אז דער פנניטער ״ד, דער מענט׳פ פון פאלק, װאם איז )יוזאמעגגעװאהםן מיפ זיין םביכה עטניינז און גייםםי? — •:זטייט אויך א פיל העבערן עטייטן נױוא װי א חםיד, א למדן. נאכן אנטלויפן פון דער היים בין איך געבליבן אן מיטלעו צום לעבן. א יאר האב איך פארביענגט ביי װייטע קרובים, װי א לערעי פיז זייערע עינדער *וס ןךיטטן מאל האב איך זיך דעסאלט באגעגנט מיט די פויל״גע פויערן; איך האב געזובט ז״ער געזעליכאפט. פון פאמע אנהויב אן האב איך, אויפםערקזאם זיך אינטערעםירט מיט זייער שט״גער-לעבן, פ־לנדיע יענעם אויםערגעוויינלעבן דראנג צי אבםערווירן, וואם האט מיך געזאלט מאבן פאר א שרייבער. איך האב זיך גוגעהערט זלו זייעי יגפראך און אין א געײיםן טאג האב איך מיר דעילויבם אפילו צוצועוקז פון דער נאענט צו די דארפישע ״אדפוסטן״ — ז״ענדיע אויםגעשטעלט צוליב דעם — ווי םיאיז זיך לייכט פארצוינזטעלן ־— אז דעד צאין פון מ״נע בױימגעבעי זאל נישט פאלן אויף מיין קאפ. פאר ביידע צדדים בין איך שוין געװארן פא־דעבטיקם. און אדאנק דעפ איז יענץ יאי געװען פאר מיר ווי א מין אנפאנגם־שול פון לעבן. דעמאלט האב איך ױם ערשטן מאל אנגעהויבן *ו שיייבן, לבתהילה העברעיש. םיהאם זיך אויך פאישפײימ דער קר״ז פון מיין לעקטור: טאלםטאי. הויפםמאן און דערעיקר פיוס א־ן ז״ז ״װעסטל״ (אומפאי־ געםלעבע א״נדריקן), װעלבן איך האב שוין שװעדלעך געקאנט לייענען אין אריגינאל. מיינע ערשםע ליטערארישע פױײן האב איך געשיקט צו פרצן; אט דער גרויםער דיכטער האט מיך באפײיט פון די העברעישע שפראך־ק״טן און מיך צוגערעדם צו שר״בן יידיש. ביז דעמאלט האב איך זיך געמאטעיט םיט יענער אלטערטימלעבעי שפראך, אבער איצט האב איך געקאנט מיט מ״ן נאטירלעבעד שפ־אך באהערשן אלע די טעמעם, װאם דאם לעבן האט מיר צוגעשטעלט. איך האב געקלערט, אז איך וועל קאנען פױװן טון, אויף מיין איפן, דאס, װאם פיום האט געטון פאי דעי פוילישעי ליטעיאטור איך בין געקומען צו פרצן — און זיך באזעצם אין ווארשע. דארט האב איך דר״ יאר דורבאנאנד געליטן הונגער. איך האב געװוינט אין פינםטערע און אין נאםע לעבער, באגעגנט זיך פנים אל פנים מיט דער מענטשלעכער נויט, סיט אן םופיקע ליידן. אין יענע ונאכן פלעג איך זיך פון *ייט *י צייט אריינגנבענען אויח דער גאלעייע פון טעאטער ״יאזמאי־ טאשטשי״ און מיט א פארנאפטן אטעם געהערט די סעמיאטשקאײא און באלעםלאוו לעשטשינםקי. דאם איז געװען פאי מיר א ײם־טוב. קיינמאל װעל איך ז״ נישט פארגעםן! דעמאיט טאקע האם במעט מ״ן גאנצע משפהה אויםגעוואנדערט קיין אמעײקע, װו איך האב שפעטער א רײע יארן גע־ לעבט. אבער מיין פאטער איז דערנאך *וריקגעקומען ק״ן פוילן, בדי דא צו שםארבן. איך מוז דא באמערקן, אז פעיזענלעך האב איך ק״נמאל נישט געליטן פדן אנטיםעמיטיזם. פארקע־ט: װען איך בין. אלב ױנגעימאן, געקומען שיערשטע מאל ק״ן קיאקע און זאקאפאנע, האט מען מיך אומעטום אויפ־ גענומען מיט אפענע איעמם. שטאניםלאװ ױיטקעװיטש האש זיך מיט מיר פא־אינטעדעסירט. אין ךעי היינטיקער פיאפעבא־ מאלינאװםקי און זשע־ יאסםקי. זיי טאקע, אמהע קייםטן — האבן אין מיר א״נגעפלאנצט גלויבן און ליבע אינם מענטש. פון דעמאלט אן איז מיין באגע־ געװע• אפדינען מיט דער זעלבער מאש, מיט ײעלכער זיי האבן מיך, אן אומבאקאנטן ייד, אויפגענומען. נאך מער, זשעראמםקי האם מיך געלערנט שעצן מ״ן פאך און דערקענען די הייליקע ערנסטקיים. דעמאלט, איבעריקנס, האב איך שוין אויפגעהערט צו זיין אומבאקאנט: מיין םקיץ איבע־ קיאקע איז געװא־ן איבערזעגם אויוי פויליש. באלד איז אויך דעישינען מיין עישטעי ראמאן ״ראש שטעטלי,, ײאם האם נאך פריער באפעבטיקט מ״ן פאזיציע אין דע־ יידישעי ליםעראטור. אין יענעי צייט האב איד א־יך דעביוטייט ווי א ד־אמאטורג אין װארשע און אין קדאקע, און דאס אויך פױליש — װ״ל ק״ן גוט יידיש טעאםעי איז נאך דעמאלט נישט געײען. מ״ן ערשטע פיעשע ״מיטן שםראם״ האט איבערגעזעצט די פרוי װיטקעײיטש איד מאן האט איר צוגעהאלפן, באנוצנדיק זיך מימ דעם, װאש ער האט געקאנט דייטש — האם ער אזוי ארום געקאנט זיך דערשלאגן צו סיין טעקפט. די פוילישע ליםערארישע צייטשריפם ״װיאדאמאשטשי _ ליםעראצקיע״ ברענגט אין לעצםן נומער א שמועס טיט שלום,אש פונם קריטיקער םטעפאן נאפיערםקי. םיר גיבן דעם שמועס מיט אייניקע קגורים. אויפן פען־קאנגרעם האם םען שלום אשן אנגערופן אלם איינעם פון די בארימטסטע פראזאיקער אין דער ײעלט און עם איז מים רעכם — אלס באװייז קאן דינען דער פאקם, ײאם עס דערשייגט איצם א פולע אויסגאבע פ־ן אשם װערק אין דײטש, — דורך אים אל״ן קאנטראלירט. בקרוב זאל אויך ארויס א פוילישע איבערזעצונג פון אשם וויכטיקסםע ײערק. איך מיין, אז דאס דארף נאך שטארקער באגריםס װערן — װייל אש איז אמ־ ווייניקסםן באקאנט אין דעם לאנד, נישט בלויז פון װעלכן ער שםאמט, נאד *ו װעלבן ער קערם זיך יאד־א״ן יאד־אוים *ודיק, שטייענדיק םיט דעם לאנד אין א קולטורעלן קאנםאקט. ווען איך לייען דעם מיםלסטן םייל פון אשס טרילאגיע, מים דעם באזונדער לאקנדיקן נאמען ״װארשע״, פיל איך די אויסערגעװיינלעכע #ול־ ק״ם פון דעם בוך, דעם הויכן ארם פון זיין רעאליזם, וואם דערטאנט גישט א״נמאל אן גארקין. אש װייזם זיך מיר אוים אן אויסערגעוויינלעכער מייםטער פון אטמאספער, וואם שאפט װייט־צעעפנםע פרעםקן אויפן געזעלשאפםלעכן פאן; זיי זענען םאליד געגרונםעװעם, באארבעט אין די םינדסםע קלײניקייטן און שטענדיק טים א זיכערער האנס. אויף אשן ליגט די ברכה פון דעם געבוירענעם עפיקער, װאם קאן אריינדרינגען אין דער פארשיידנארםיקםםער מענטשלעכער פםיכיק. ער קאן אויף זיינע גרויםע ליױונםן װייזן דאם פליפנדיקע לעבן פון יחידים און גרופעם, געשטאלםן זיי אין םאנומענטאלע פאדמען. מיט יעדן פון זיינע העלדן איז אש אין א נאענםן קאנםאקט, א קאנםאקט, א פשוםער, םיפער און מעגטשלעבער. די ברכה פון װונדערבארן אביעקטיװיזם אזן שפאנד־ האפםיקער ערלעבקייט, ײאם פילם־םיפ מיט אלץ, ײאס איז םענטשלעך. משפטנדיק לויט דער איבערזעצונג, באנוצפ אש זייעד א םובםעלן און פילארםיקן סםיל. אין װעלכן דער מחבר קאן אלץ ארויסזאגן. אין א פאנאראמע פון זייער הערלעכע און שטילע בערג באגעגן איך זיך מים דעם דיכטעד און שמועם מיט אים לאגג. טיר זיצן אין א זוניקן און לינדן םאג ב״ם םיש, אויף װעלכן סיליגן ברויט, פוםער און מילך *ופוםנם ליגן אויסגעשפר״ט גרעל־גרינע פליינען, געדיכט באזיים םיט בלימען; פון דערײ״םן שלאגן ײאםערפאלן. דאס לעבן פון דעם שרײבער, וואס איז איצט דער גרעספער אין זיין ליםעראםור, און ײעםענם רום און פאפולאריםעם איז שוין װייט ארויס מחוץ אירע גרענעצן — איז גלייכצייטיק אומגעװיינלעך און כאראקםע־ ריםטיש און דערמאנט ײידעיאמאל אן גארקים לעבן. איך הער זיך *ו צו דער אומגלויבלעכער געשיכטע: איך בין געבוירן געװארן מים א האלבן יארחונדערט *וריק אין קוטנע. ביזן היינםיקן םאג װוינם דאדט םיין םופער. ביז זיבעצן יאר האב איך געלערנם אין חדר און אין דער ישיבה. שרייבן און לייענען האב איך געקאנט נאר יידיש. מען האט מיך געװאלט טאכן פאר א רב. ביפלעג אויפשם״ן גאנ*ע יארן פיר פארטאגס; מיין קינדהייפ איז געװען א טױיע־ ריקע. אויף א מערקײירדיקן אופן—און באהאלטענערה״ט־—האב איך זיך באקענט מיט דער ד״טשער שפראך, בעסער געזאגם מיט די אנה־יבן. סיאיז מיי אר״נגעפאלן אין די הענט אן איבערזעצונג פון חהילים אויף דיימ-ז, געדױקפ םיט יידישע אותיוה. שפעטער האב איך, פאמעלעך, אנגעהויבן צו שלינגען די דייטשע קלאסיקער: שילער, געםע .חיינע. אבער מען האט מיך דערביי געפאקט. איך האב באקומען געשלאגן און די ״אפיקורםישע״ ביכעי זענען פאיברענט געװאין. דעמאלט בין איך אנםלאפן פון דער חײם. איך מוז צוגעבן, איז שוין דעםאלט, אין די יונגםטע און שײערםםע יארן מיינע, האב איך פיל געהאט *ו פארדאנקען דעם פשוםן פוילישן פיי־ זאזש. װייזט אוים דעדפאר, ײייל ער האט זיך םים גארנישט אויסגעצייכנט און אויסגעזעען ײי א געדולדיקער און איבערגעארבעםער אקם. מיין םוםער שטאמם פון קויאײע א־ן דאם האם אפשר אויך געהאט א גרויםע װירקונג אויף מיין פילבארקייט. אזוי *י אזוי איז איינם פון ד< באמת־ליכטיקםטע זכרונות פון יענער צייט, אחוץ מ״ן פאטער, א קלוגער און גוםער, וועםען איך האב געמאלם אין א סך ביכעו-געװען יענע חיימישע לאנדשאפט. ביז דער *יים ביז איך געװען אן ארםאדאקםיש־גלויביקער. ערשט