Literarishe bleter · 1930-09-12 · 37 (12.9.1930) · p. Seite 698

1'טסר*1'שס *130117 נזס. 37 (332) זײס 698 * שטעלוננען, — װען ניהאב אבער צום עחפטן יארמאג פון דער רע■־ װאצוציע דעקארירט די גאםן פון טןוםהװע, זענען דאן די ארבעטער און פויערן ׳!זטארק נעװען געריחט פון מײנע געמענן, הנם איך ה*ב קיין שום הנחות פאר די הער׳ענדיקע טראדיציעם נישט נעםאכט. אויב דאם פאצה םארשט״ט אונז נישט (אין װאם איך נאויב אפיאו ני׳פט), איז עם ני׳פט זײן יעוצד. שולדיק אין דעם איז די שו?, די דערצױננ, און נ?ויבט מיר, זעצט-פאר ׳עאנאנ א •עטאדלר אויפגערענטער אז די א״נציהע שפדאך, אין װענכער םינויטיהט זיך דאס פאצק, איז די, װערכע נײט פון הארצן, און אזא איז אים נײכט צו פארשט״ן. דברים הױצאים םן ה5ב — נגנםים אר הנב — דאס א־בעריקע... איז ב?ויזע שטאמנערײ. איך באטראכט זײנע בירדער, װערכע העננען ארום מ־ר און טיר דוכט זיך, או איך הויב זײ אן תופם צו זײ;. ־א, רי ראזיקע מאצערײ איז טאקע פארויםנעשריטן. שאגאר איז קנאפ מקפיד, צו די נאםטפרײנטרעכע באנק פאר ז־ין פארריבטער פאר א־ז א פירםים־קע אדער נ־שט. עם טרעפט אויך, אז איבער זײנע פארר־בטע חעננמ א שטיק װארקן. אין דער הויך מיט מצאכים איז אים נישט הײמצעך, דעם װאצק;, קומט ער אהער און בצײבט שטײן. דערפאר זעט מען אבער, באשײנפערצעך, אז זײנע פארציבטע זענען פארציבט און ציבן זיך, זײן קצעזמער... שפיצט, הערט זיך נוט צו, און זײן דארך (״דער דארף און איך״ — ד ק.). װעט דען נישט באנײםמערן יעטװעדן פויער פון װאםער םיאיז צאנר — דאם ביצד איז דאך, מ־ט זײן פאנטאםט־שק־יט אינא״נעם, אזוי אמתדיק, אזוי אײנפאך. אזוי א״נפאך... יא, אט דאס איז טאקע דעד יםוד זײן אזוי װי מיא־ז. זײן אײנפאך. נאך אזוי פיצ אומרו װערן םיר אפשר טאקע אין דער אײנ- פאב־קײט נעפינען אונדער טרײסט. אכטוננ, שאנאצ ניט נאך עפעם צװ — נאך םײן ערשטן בונט, האב איך ז ך אומנעקערמ צו דער רעאצקײט, אבער צו א ״נעצויטער- טעד״ רעאצקײט. ער שטויםט זיך כמעט אן, אז כיװיצ אים נאך עפעם פרענן. נאר מיר איז שװער, און ער פארצויפט מיר םיט זיין תשובה: — נ־ין, װען כישט־י פאד מײן מאצבערט, מאצ איך נישט ״פארן פאלק״, :אי א־ך װינטש זיך, אז װעי עם װעט קומען זען מײנע ביצדער, זאצ זײן נוט, זאצ מ־ט זיך םיטבדעננען א נאקעט-אויפריכט־ק האר־ז און אן אפענע גשמה, װעצכע זענען נויטיק, בכדי צו פ־צן קונםט. בין א־ך דען שוצדיק, אז גראד די אצע מעצות נעפינט איד בײם פאצקפ- אים חעצםן בײ זײן ארבעט, ״זײ קענען די מ$אכה — זאנט שאנאצ— בעםער םון מיױי. אצזא איך בין אװעק צו אים אין זײן אטעציע אין בוצאן. — הער שאגאצ... א״ער מאצערײ שײנט מיר, איז פעיק צו ר־רן װאםער םיאיז פארק, כאטש אײניקע װיצן זי אויפטײטשן דװקא װי א םפעציפ־ש-ײדישע... — נעװים. עם עקם־םט־רט א נאצ־אנאלע קונסט. עס איז א־בעריק אפצ־זאגן זיך פון דע־ אײנענער אפשטאמוננ, און א־ך דאב עם טאקע נארנ־ש־ט .ידעד צו טוןן זײט מיר אבער מודה, אז םיאיז שטארק נודנע נאכאנאנד יענעם צו שפארן ד־ מעטר־קע אונ- טערן נאזן ־א, א־ך דאב א גרויםע מ״נוננ װעגן ײדנטום און װענן זײן קורטוי א־ן װערכער א־ך פיצ מ־ך א היפש ביםצ א־יננעטונקט. נאר םיװאצט באמת נעװען נישט נאי־מאצ, װען כיזאצ טראכטן װענן נא- צ־אנארע פ־אבצעמען בשעת א־ך שטײ פארן מאצבערט. א־ן צפומ... דאם מענמשצעבע בצוט שטראמט דאך םײ װי צו־ט ז״נע א״נענע נעזעצ;, אן דעם מענטשנם דעה — א־ז דאך בכצצ א־ו־םגעװארפן ז־ך םפעצ־עצ דערמיט צו פאדנעמען. צו װאם תמיד זאגן; ״שאנאצ א־ז א ײדישער מאצער״ און קײנמאצ נ־שט איבערחזרן: ״װי קצאר עם איז, אז רענואר איז א פ־אנצויז און רעמביאנדט א דאצענדער?״. דאם א־ז אצזא שאגאצס מײנוננ איבער דעם ערשטן פרט פון פ־אבדעם: ע־ אנערקענט ד־ עקם־םטענץ, כיװעצ נישט זאנן פון נא- צ־אנארעי אבער נעװיפ פין ראםישער קונםט. עס בר־יבט נאך אונז צו באדאנדצען צוזאמען מיט א־ם ד־ פ־אנע; צי א־ז א־נדעטאנד אזא קונםט, װעצכע טראנט אויף זיך אזו־ בוצט דעם םטעמפר פון ד־ אבות, אניענן אויך אנדערע אומות פון א פיעמדע־ אפשטאמוננ? נא־ א״דער מיר װעצן א־ם שטעצן די פראנע, אי> פאםיק צ־קוקן ז־ך אויף װ־ װײט א־ז ער ״ײדישער מאצער״. א י־ו,יאיז ער פ־ן נעבורט און צו־ט זײן דערצױננ, צי א־ז ע־ אויך ײד צויט ז״נע טענדענצן? מיקען, כמעט א־יף זיכער, ענטפער;. אז יא. דערצו זענען אפילו נענונ זי־נע אקאישט געב־אכטע דעיקרערונגען. עד א־ז אויף א האר ק־ין צ־־נ־םט נ־שט, נאר עי מ־־נט, אז רער ייד, װערכעד באמ־ט ז־ך דויבאו־ס צו אכ־מילירן מ־ט א פרעמיער ראסע, פארק־רט דערבײ יעם קרארן ז־ן און שײן פון זײנע מערות און נעװינט גארנישט פון יע־ יאז־קע־ א־נטערעקטועלער אפעראציע. םא־ז נ־שט קענט־ק, אז נעװיסע מעטאפיזישע אדער ארטים- מענטש? *־ן פראנ*ויזי־־: אינזש. דוד קאמינםק־ אין צ״אמענהאננ מיט דעד נאענטער ססו-טער יארצײט םון נרויםן ד״טשן פילאסאף הענעצ, א פאררעזוננ םון לפא םינריפלשטײן העגעל, מארהם״ו שפינאזא (האמאםאפיענם *ו האמאפאבער?) די אייביקע פראגן, װ>>ם באומרויקן די װעלס — דער אדמ־ אויפהערלעכער געראנגל צװישן אידעע און סאםעריע — דער דיאדעקםידועי גלגול פון מעננדגלעבן געדאנק — םארקש דערקלערט םלחמה דער וועלס —■ דער סעננדג א געבונדענער דורך די נאטור־ געזעצן — דער װילן, װאס קעמפט אקעגן דער םסיכיע ~ װער אגע-קעגט און װער פארלײקנם גאט? — רופינאזאש קלאסי־גער אויכגאנג פון מעסאפיזישן פלאנםעי — צי איז דער מעננדס כאמד גע־טל*גן מיט אייביקער בלינדק־יט? װו פארא״ניקן זיך און װו קרייגיקן זיך די דדיי פילאסאפי־טע ריכטונגען? קריטי־טע אוים־ פירונגעז• , אדרעםז ,5/42 3!תסז/\\ ,3צ\$23ז3/\\ <ח61)£1$)1חיױ1 1.60 .421-42 .61) מ־שע פי־אברעמען זארן אים מאטערן מער, װי א װאםעו־ן נ־שטו איז אנדער קינםטרער. אדדבא, ער האט זיך קײנטאל נישט נעמיט צו דע־נ־ין, װאם ער שטעלט מיט זיך, אײננטרעך, פאר, און צו װאסער ק־נםט־רער־שער שול װאלט ער באדארפט פאררעכנט װערן. קײן טע־ א־־עם האט ער קײנמאר נ־שט נעבויט. ער איז א שונא פון אינטע- רעקטואריזם, און אלץ, װאס עם שטיצט זיך אויף דעם דאזיקן בא- נר־ף באצײכנט עד אלפ ״סאפ־םט־ש און נישט דו־ערהאפטיק״. (זי־נע װערטער). עם װײזט נ־שט אויס, ד־ ״־יד־שע אומדו־קײט״ זאל אים פא־פארנ;. יםאנאר װעט נאך א־נז או־פקרעדן, צי איז ער פארקם-מארער. כאטש ער א־ז אנעדקענט צװיש־ן די אזו־גער־פענע פאדויםנעשרי- טענע ק־נסטרע־ — צ־ דאט עם דען נעקענט נעש־ען אנדערש, — זאנט שאנאי — מיט אזו־נעם, װערכע־ הארט שטאדק פון זײן אודשפדוננרעכן גודר. א־ך ק־ם א־ו־ם פון פארק און אינסטינקטױו מאל איך דאם, װאס דאם פאלק זעט: הי־זע־ פא־ר־בטע, און א־ך נלויב, אז יעדע ק־נסט, װערבע קומט פון פאלק. א־ז נ־ו־ס, װײר זי א־ז ד־ אײנציקע, װע־בע א־ז באמת נאט־דרעך — אבע־ דאם םארק... װאם דאט װידקרעך אפט נעזען אזוינע פ־דרעד װי ־עד דאזיקער ןא־ך װײז אן אויף זײן בילד ״דער ״דישער כר־-זמ־ — דאט־יט פ־ז 1927) דאט זיך נאך קײנמאר נישט נע- כאפט, אז צודע־עד ש־װעבן נא־ א־בער הייזעך (דאם בילד ש׳טערט פא־ א־ן פאדע־נדונט א פ־דרעך װערכעד שפירט, שמײענדיק איבער די דעכעך אין הינטערנרונט — דייזרעך און איבער זײ אין די ה־מלען צושװומענע קאנט־רן פ־ן א ״פובריקום״ — ך ק.). —- איך ווײס נישט, װאם דאכ פאלק טראבט װענן מײן ש־װעבנ- ־יקן פאי־יטו־;, א־בעריקנס נײט דאכ פאלק קנאפ אויף בירדעד-או־ס- 4