Literarishe bleter · 1930-09-05 · 36 (5.9.1930) · p. Seite 686

?יסטר8רי#ע ב7סססר ב?ס. 36 (331) ן״ס 686 ׳י — און דעם סאפ, חזיר אײנעהז װאם איז םיטן שיינעם קא־ םון דײז חוזע? — מיטן קאפ? — דעם קאפ װאיצט איך םײ-װי-םײ אראפ- נעשליננען אין מאנן ארײזו — און זײנע בויצטע אוינן, װאם זענען צופעציק אין םיר םארקוקס — זענען פארפו5ט נעװארן סיט טרערן״. אזעצכע נישט־נעקינםטיצטע און רושם־פולע באאבאכטוננען האבן מיר אויף טריט און שריט. ג 8 3 י 0 ״יינגעלע־ריננעצע״, א מײםטערהאפט־אנגעשריבן בוך, םיט א זעלמן- שײן צונעפאםטער דערצײצוננס־פארם, אין װעלכן יעדע שורה אטעמט םיט נישט־נעמצאכהטער, אמת־קינדישער שפיצעװדיקײט. דאם בוך א׳ז אויםן צו באקענען דאם ײדישע קינד מיט פארשײדענע עפיזאדן פון דער ײדישער נעשיכטע, מיט ײדישע ימים־טובים, מיט די ײדישע היםטארישע העקדן און אין דער זעצבער צײט אויך אויף דעם שפיץ- מעםער דערלאננען עפעס פון דעם נאטור־צעבן, װענן ה״־שניט, פיש־ פאננ, בינען־צוכט און בינען־לעבן וכדוסה, װי אויך װענן אלנעמײנע מענטשצעכע פראנן. ״ייננעלע־ריננעלע״ איז א מעשה װענן א חקום פון א ײננעלע, װאם האט באקומען א כ־שוף-ריננעלע, ער נײט אין א שליחות צו דעם שלעכטן מאך פון יענער זײט טײך, צונעמען בײ אים דאם כישוױ־פײפעלע, מיט װעלכן ער רופט ארוים זײנע שלעכטע כישופ- מאכער און שרעכטע ראטנעבער און אויף אזא אופן באפרײען דאם פאלק פון זײן ממשלה. עס איז א מעשה פין דעם ײננלם װאנדערוננען איכער דעד װעלט, איבער זאםח פון מדברױת, װי אים צוהיאף קומט שמשון הגבור, װי אזוי ער קעמפט מיט עונ מלך הבשן, פון װעמען ער פארצאננט, װי אין פםוק שטײמ ״מירן נאר דורכנײן רײן צאנד. אונזער ברויט װעצן מיר עםן א א. װ.״ און יענער װיצ נישט און כאקומט דערפאר א מיאוסן םוף. ער באנעגנט משה רבינו, אציהו הנביא, דוד המצך, שצמה המצך, די מצכה שבא, דעם אשמדי, מרדכי היהודי, אםתר המצכה — זײ האצטן אים אפ צו נײן אוא װײטן װענ צום שצעכטן מצך און טענהן, אז אצע מצכים גענען שצעכט. אצע זענען נעװאצדיקע אנטימאנארכיםטן און רער אויטאר אװדאי און אװדאי און דוקא דאם, אט די נאיװקײט אימפאנירט און סאכט דאם בוך באציבט. עס פיצט זיך דער נוטער װיצן םון דעם אויטאר ארײנצוברעננען אין דער קינדער־שטוב דעם גאנצן פארמענ פון די װעצט קינדער־מעשהם — רי מצכים, בײזע און נוטע שררות, מכשםים, שדים, רוחות, שרעטעצעך, םתם נוטע מענטשן, צענענדארע באשע־ פענישן. װאם שפײען מיט פײער און פארצענדן די מענטשהײטײ) אצץ, װי עם באדארף צו זײן. אויםפירצעך װערט באשריבן דער קאמף, װאם ײננעצע מיטן רינגעצע פירט מיט דעם צינתוארים: מזרח, מערב, צפון, דרום, הימצ, ערד און — צינדװארים. און ײננעצע מיטן ריננעצע שרעקט זיך נישט פאר דער חיה- רעה, אנטצויפט נישט פאר דער שרעקצעכער באשעפעניש. — יא. איך אזא שנעק, װעצ םון דיר מאכן אן עק. ער צאכט םון דעם צינדװארים, ער שטיצט אײן זיץ פײער און איז אים םוף־כצ־םוף םנצח, דעם ״שרעק און םורא צינדװארים•■ קוםט דעם ױבצ־געשרײ פון דער פארפײניקטער שטאט; מזרח, מערב, צםון, דרום, תקיעח, תרועה תרועה, שברים, נישטא שוין מער דער צינדװארים ן כ 2) צעאז עצבע, דער אויסאר, איז אלײז געײען א םאגיאצ־םצ. הערט ער אויף ארומצושפאצירן און זאנט ארוים מיט א טויט־ שטיצקײט: — האין װי װאצט איך ראם פארטריבן די דוסן ביז םאםקװע, װען איך ײאצט נאר נעשצאפן מיט דער ברײטער דאזע מ״נעח!! — און דערנאוח — א־ך װעצ דא משונע װערן. איך װעצ דא ארוים פון זינען. מײן מוח װערט װי אמאצ אויף מער פארנעפצט. איך זע שוין גאר נישט מיט ם״נע אויגן ײי בצויז א ״הינטן״. — ד ו ד דזיכ.? / ע )) ד ע ע וד ע ג ז קינדער-ציטעראטור... עם װערט בײ אונז װײניק נעשריבן װענן דעם דאזיקן ײיכטיקן געביט. ערשט דא נישט צאננ, מיט א יאר 8—סז צוריק, האט זיך געטומצט אויף דעם דאזיקן נעכיט, אצע בעםערע פארצאנן, פדױואטע און נעזערשאכ-טצעכע, האכן ארויכנענעבן קינדע־-ציטעראטור — ציטע־אטור פאר רעם אונטערוואקפנדיקן צײענער, און מיטאמאצ שא- שטיצ. זעצטן װען א פאדצאנ װארפט ארויכ א םין ״םמזרצ״, א צופעציק בוך אדער ביכצ אן שום םדר, אן דעד מינדםטער םיסטעם... אזוי א־ז די צאגע דא אין פויצן. און מאדנע, בשעת פויצן איז אנט׳עװינן נעװארן אויף דעם דאזיקן געבימ, האט אמעריקע ממש כאװיזן וװנדער: אײנצײטיק מיט דעם אויפקומען און װאקםן פון דעי ײדישער שוצ, איז דארט אויך נעװאקפן די ײ ד י ש ע קינדער- ציטעראטור. איך שטר״ך בכױון אונטער ״דישע ק־נדער-ציטעראטור, ײארים דארט אין אמעריקע זענען דערשינען בצויז אר־נינעצע ביכער פא־ קינדעד עם זענען געשריבן נעװארן םפעציעצע ביכער פאר דעם ײדישן קינד די דאז־קע ערש״נונג איז כדאי פארצ״כנט צו װערן און גענויער זיך אפשטעצן אויף איר. פאר מיר צינן א םעריע ביכער און ביכצעך, װאם זענען ארוים- נענעבן נעזוא־ן דורך דעם פארצאנ ״מתנות״ ב״ דעם ״שצום־עציכם- קצוב״ אין נױ־יארק. בײם נעמען די דאזיקע אויםנאבן אין דער האנט פ־צםטו שוי;, אז דער פארצאג איז עפעס אויםן נעװען. נישט נע- קא־נט קײן מי און ציבע אויף צו נעבן דעם ײדישן קינד א גוט- ארױםנענעבן ביכצ, װאם מאכט שוין בײם ערשטן בציק א זײער אנגענעמען אײנדרוק דאם זעצבע איז אויך מיט די אויסנאבן פאר קינדער פון אנדערע פארצאנ;. די אויםנאבן זענען זײער םאצירע. אז מען כאקענט זיך מיט דעם אינהאצט שטויפט מען זיך ערשט אן נאך אײ״ אײן ײונדערצעכער רערשײנוננ. איבער די אצע כיכער שװעבט דער גײםט פון ראמאנטיק, פון ײדישער ראמאנטיק. אויב די ק־נדער-ציטעראטור ־א א־ן פויצן און װער שמועסט נאך אין ־אטן-רוםצאנד, האט זיך נעריםן אויםן ברײטן שציאך, װיצנדיק ארײנברענגען אין דער ײדישער קינדער־שטוב די ברײטע װעצט, אויב די דאזיקע קינדער-ציטעראטור האט מיט דער פוצער האנט און אפטמאצ גאנץ כאאטיש נעשעפט פון דעם רײכן קװאצ פון דער אצמענטשצעכער קינדער־ציטעראמור, איבערזעצנדיק די בעס־ טע װערק פון דער װעצט־צימעראטור, די פארשײדענע רײזע־באשרײ- בונגען, דערצ״צונגען פון חױת און פצאנצן-צעבן, באקענענדיק דאם קינד מיט דעם ײעצט-עפאם, געבנדיק אים ארינינעצע מעשױת ווענן זײגע אײנענע?ײדן און פרײדן, װענן רער ארומיקער םביבה — האבן זיך די אצע קינדער-ביכער, װאם זענען דערשינען אין אמע- ריקע, פארטיפט אין דעם אמאצ, נעשעפט זײערע טעמעם פון דער ביבצ, פון דעם מדרש און אפטמאצ האבן די אויטארן אויף דער ־אזיקער קאנװע אויסגענײט זײערע אײנענע מעשהם און פאנ־ טאזיעס.1) כאראקטעריםטיש אין דעם פאצ איז צעאן עצבעס בוך 1) די דאייקע דע־ש״נונג איז אפנים םארװאנדצט געװארז אין א סינטעם. ״דעד קינדער־זשורנאצ״, װאם דערשיינט ביים ״שצום־עצינם־קצוב״ אוכםעד דעד יעדאקזויע פון ־ט ניגעי איז *יצ מיט אזא מין מאטעדיאצ. נאך ״יינגעדע־רינגעצע״. װע־ט איצט דארט געדרוקט א םעריע ״•םםערצ נאר״, יואס איז אייך דודבגעסצאכטן טים חיסםארי׳טן מאטעריאצ. א פארװארלאזם