Literarishe bleter · 1930-09-05 · 36 (5.9.1930) · p. Seite 677

זײס 677 7יעעד*דיפ*ע בלזזססר גום. 36 (331) ד״םשלאנד — זעט נ״ אונז אין *וילן אוים גלאס, נאיװ און גאחף־עור דיק, אויכ מיזאל אים פארגלייכן מים די טראגישע נעשטאלםן פון זשע־ ־אמםקין; ער האט אבער דאך דעם ר״ץ, אז דורך ז״נע װערםער רעדן די א״דלסטע ד״םשן, די ד״משן פון דער צ״ט פונם פעלנןערפרילינג, — ראס א״גנטלעכע פאטערדאנד פון םאטאם םאן. רערסא- אבער דאם געשטאלט פון :אפטא, דעם ״ד, גל״כצ״טיק אויך יעז־איט און ראדיקאל, וואם פארקעיפעדט מיט זיך אלץ, וואם איז דא־טיין, װאם איז נקריב רעם מענטש פאר אבםטרארןציע, — איז א גע־ :יאלע פםיכאלאגישע װיזיע, װאס גרייכט צום םאםע גרונם פון די :שמות, וועמענם איינציק אויםדריקן זיך איז פזמאטיזם, אן אונטערשיד צי ־עליגיע־ זעי אדער םאציאלער. די װיזיע האט סקדים געוזעזן די פאדש״דענע היינ־ טיקע ליםעראדישע און לעבנם־דע־פארונגען, און םיקען זיין, אז זי זאגט נאך אן אנדעיע פון א גדויםער באד״טונג; נאפטאם זעלבסטמאיד דערה״בט דאס פיאבלעם פין רער פםיכיק צו א טראגישער מדרגה. ״דער צויבערבארג״ איז שטארק פארבונדן מים דער רעאליטיוויטעט־ פיראםאפיע, דעי ליימםאטיוו אין דעם בוך איז די דעלאטיװקייט פון דער צייט — די ליבע פון קאכטארפ, וואם איז במשך פון פינף יאר געשפייזט געװארן בלויז םים זכרונות און בענקשאפט, און איז פארװעלקם געווארן אן שום םיבה — זעט אוים צו זיין דער רעלאטיװיטעט־א־יסדרוק פון אלעמען. מאנם פ־לאםאפיע באצ״כנט אמבעםטן דער נאמען פונם יאמאן: אונזער לעבן און טויט — דאם איז ״דער צויבערבא־נ״ פון א נישט־ באגדענעצטן און הערלענן אינהאלט. מאן זאגט בפיױש. אז דער צויבעי האט קיין םוף נישט, ער זאגט דאם אין דער םצענע פונם םפיריטיםטישן סעאנם. די םצענע װען יאאביםם גייםט באווייזט זיך בעתן םעאנם איז אז־י רעאליםטיש אנגעשדיבן, אז זי זעט אוים גל״ך ווי מאן װאלט גע־ גלויבט אין דער איגדיװידועלער אוסשטערבלעבקייט, יעדנפאלם האט זי ווי אלץ ביי םאנען איר סימבאלישן אויםדרוק — דער זיג פון דער גיים־ טיקער װעלט איבערן טויט און גוף. און םיאיז שװער אויך אנדעדש אויםצוט״טשן דעפ זעלבסטמאי־ד פון נאפטא אין דעס דועל מיט סעםעמ־ גריני ווי א מםדה פין אלע דאקטרינעם, װאם זענען אויםגעוואקסן אינם חשכות פון נישט גלויבן אין דער מענטשה״ט, — פונם ״צויבערבארג״, װאם איז אזוי םיל מיט םויט, פאלט צום םוף דער שיין פון דעם גרעםטן צויבער: דער זיג פון דער מענטשח״ט אויף דעי ערד א־ן נאכן לעבן. אינם ״צויבערבארג״ איז נישט פא־אן ק״ן שום שפור פון מאנס אמאליקן סענטימענטאליזם, די אומגעװיינלעכע גייםטיקע אנטוויקלונג האט אים דעדפידט צו סענעדלעכער, ט־אגישער באצױנג צו דער װעלם, װעטענס אויסדריק םיאיז די מייםטע־האפטע פשטות און דיםקרעטקייט — די פ־״נטשאפט פון האנם מיט יאאבימען, די שטאיקע םצענע פון יאאכימס טויט און דאם געזעגענען זיך פון האנסן סיט דעם גוף פון ז״ן פריינט— דאם אלץ זענען איבערלעבונגען פון ז״ער א מענערלעכעד נשמה, א העל־ דישער, א :ענטערער גיבער צו קאנ־אדן, ווי צו דעם אמאליקן טאסאם מאן, דעם מתבר פון ״טאניא קרעגעי״ און ״דער טויט אין ווענעדיג״. ״דער צויבעיבארג״ האם קאפיטלען, וועלבע אומאפהענגיק פון זייער ־אל אין דער גאנצקייט פונם בוך זענען ויי פאר זיך אל״ן פאיענדיקטע קונסט־װערק, ס״םטערהאפטע נאײעל• — װי די םצענע, װען האנם ל״ענט רעס ביאי׳אגישן חאנטבוך, אדע־ װען ער זעט יאאבימם הארץ א יאי לויבטנם מיט יענטגען־שטיאלן, דעי טויט פון קאםטאיפב זיידע א־ן ד■ געשיבטע פון פשיביםלאװם בל״פעדער. א קארק־ברעבערישער איינפאל איז געװעזן דאם אנשרייבן א־יף פ־אנצויזיש דעם גיויםן דיאלאג, דעי א״נציקער געשפ־עך צװישן די גע־ ליבטע. אבער פון דער דאזיקע־ קונץ איז מאן אױיס זיגעריש; ער האט געירענגט צום אויסדרוק עפעס א סודזתדיקייס, װאס איז באשטימט געײעזן בלויז פא־ די צײיי מענטשן. דער סימן פון אטתער גרויםקייט איז דער חוש גלי־בצייטיק פאר טראגיזם און הימאי; אינס ״צויבערבארג״ איז פאיאן א װונדעילעבעד גל״בגעוויבט צווישן דעי רע־הויבנקייט, דער םפעציפיש מאנישעי, װאם װערט אויםגעדריקט אן שום אנשטרענגונג פון םטיל, און דעס גלענצנדיקן הומא־; א מייםטעױועףק פון קאמישער אבםערײאציע איד למשל, דאם אפחוזקז פון דער איבעיגעט־יבענעי, פםיבאאנאליםישעי מאניע טראגישע גראטעםקע באמעדקם זיך אין געװיםע םצענעם, װאם שילדערן דאם לעבן פון די קיאנקע דאס נעפיל פא־ הומאר שלאגט פון אלע זייטלעך אין דעם בוך, םיזעט עם אין דער פא-ם פ־ן אויםטענהן זיך מיטן לעזעי און אין דער אפטעי ווענדונג ״און דער העלד״. םידאבט זיך אוים גלייך ווי מאן ײאלס דערסים װעלן זאגן, אז נישט דערפון איז אפהענגיק די :־יק״ט פון װערק. ״דיש: ש. ל ׳מ. שריט, נישם פון ״נ״קייט". אומאאתענגיק סון אים באװ״זן זיך שאעטער איינם נאכן צװייטן װערק, װעםענם אידעישע צעשאאנטקייט סיפאדערמ גרויםע קאמפאזיציאנעלע סעגלעבקייםן און די פרעציזק״ם פון געדאנק קען זיך נישם באגרענעצן מים ק״ן װערטער; םיקוסם די טרילאגיע פון זיגפריד *־נדםעט, דער ציקל ראמאנען פון גאלפײארטי, אין די טעאסערן איז געפאקט אויף די פיל־שעהדיקע דיםקוםיעם פון בערנארד שאו, ״אוליםעס״ פון דזשאאם, הגם אין דער עקםפרעסיע פון סטיל איז דאם בוך לגםרי ניי, אבער צוליב דער עפישק״ט געהער עס צו דעם טיפ נ״ע יאמאנעז ״דער צויבערבארג״ פון טאמאם מאן אױ אויפגעקוםען באסת פון עפעס א דאנםי שן פאדנעס כודל צו ז״ן אין א״ן װעדק די גאנצע מאדערנע וועלם, אלע אירע געפילן און אידעען — דאם איז א באלויבטונג פון די אייביקע רעטענישן אויפן פאן פון אונזעד תקופד״ דאם איז א בוך גלייכצייטיק פון דעם פאענו־װיםנשאפטלער און פילאזאף — פול מיט אזעלכע מאדערנע באגדיפן, ווי רעלאםיוויטעט, פםיבאאנאליו, א בוך, וואם קערט אבער אויך צוריק אום די וואגיקע גרויםקייט אזעלכע ײערטער, ײי םוים, נשטה, אומשםערבלעבקיים. פיל זאבן אינם ״צויבערבארג״, אנהויבנדיק פון די באטראכטונגען וועגן דער רעלאטיווק״ט פון דער צייט, דערמאנען אן פרוםטן — אבער טאקע דאם פארגלייבן מיט פרוםטן באײייזם אמבולטםטן די פארש״דנאר־ טיק״ט, עם באצ״כנט דעם כאראקםער פון מאנם װערק; אויב מיזאל זיך באנוצן םיט דער פאנאנדערםיילונג אויף זעאליז און םינםעו, וועט פרוםט זיין דער אנאליז און מאן דער פינטעז. דעד געדאנקען־אינהאלט סון ״צויבערבאדג״ איז אויף אן אידעאלן אופן רעאליזירט געווארן אין א קינטלערישער פארם; םאן האט מיט פא־ עםישן טאלאנט כאוויזן דעם פסיבאלאגישן אנאליז אזיי צוצופאםן צום אידעאלאגישן אונטערשלאג פון ז״ן בוך, אז יעדע זאך אדער געשטאלט איז איינצייםיק דעאל און דאך סימבאליש: די ליבע פון קאסטארפ צו קלאוודיא שאשא איז נישם נאר בלויז א מייסטערווערק םון פכיבאאנאליז, נאר עס גיט גלייכצייטיק אויך א בילד פון גארונג נאך אומשטערבלעבק״ט. םעםעםבריני און נאפטא שטעלן פאר געוויסע אידעען, אבער די אידעען זענען גלייכצייטיק א םובליםירונג פ־ן זייער כאראקטער און ליידנ־ שאפטלעכקיים. רער חעלד פון ״צויבערבארג״ איז נישט קיין גרויסער דענקער און אויך נישט י קיין שעגער — נאר מאנס טיפע מענטשלעכק״ט האט אים באפוילן דעם לעבנטפרזןבלעם פון דעם יונגו אינזשינעי, מיט אן א״דעלן, הגם גאנץ דויבשניטלעבן כאדקםער, צו דערפירן צו אן אלגעמ״ן םענטשלעך פראבלעם; די עפיק פונם ״צויבערבארג״ באשםייט טאקע אין דעם, וואם די אינדױוידיעלע פיאבלעמען צעװאקםן זיך אין אלגעמ״נע אויב דער גרויסער ביכער־ציקל פון פרוסט איז ״דאס זוכן די פאי־ לוירענע צייט״. איז דער ״צויבערבארג״ דאם זובן דעם פאדלוירענעם אמת אדעי גיבעד דעם נייעם אמת — ווייל מאן וויל זיך צו קיין שוס זאך נישם אוםקערן צוריק, גלויבנדיק אין דער װיכטיקיים פון דעס, צ,י װעלבן דער מענםשלעבעי געניוס איז דערגאנגען, — פאדערנדיק אבעי פון אים :אך אנדערע אנטדעקונגען און אויך די באהערשונג פונם װעלטישן באאם. דער פאילוירענער אמת ־— אדעי דער :אך נישט אנטדעקטער — דאם איז דער אמת װעגן אונז אלעמען, וועמען די רעליגיע זאגט־צ• אייביק לעבן און װעסען די וויסנשאפט איז בבה פאיויםצוזאגן דעם אומ־ פארםיידלעבן טויט: אונזער גוף אױ םאקע דעי סימבאל פון לעבן און גל״בצייטיק אויך פון טוים, און דעייבער טאקע איז סאנס װערק דאס דורבדרינגען דעם ס־ד פון מענטש דורבן גוף ־־ דורך ליבע צום לייב און דורך דעם ײיסן װעגן אים — דורך דעד סעדיצין און ביאלאגיעז סיאיו דאכט זיך נישט פאראן אין דעי ליטעראטור אן ענלעך באג״םטערמע אפאלאגיע פון װיםן, אן ענדעך־םיף ארייגדרינגען אין דער מעטאפיזיק פון װיטנשאפט, ווי די זייטלעך פון ״צויבערבארג״ וועגן ביאלאגיע און מעדיצין, די זייםלעך פון מאנם בוך זענען פאר דעי וויםנשאפט דאס, ײאס די חערלעבע שטעלן פון פיוםטם ביבעי זענען פאי דער פױיק און ארביםעקטור. פונקט ווי אין דער געשיכםע פון קאםטאיפס קראנקהייט און ליבע איז אפגעשלאסן די גאנצע וועלט פון מעםאפיזישע פראבלעמען, אזוי זענען אלע חויפט־אידעען, די פאליטישע און סאציאלע פון א״ן ז״ם, — תוסאניםאריזם, פעלקער־בדידערלעכקײט, גלויבן אין פאישריט, פון דעי צווייםער, דער נעאקאטאליציזם און דער נייער מיטלאלטער פאיאן אינם קאמף פךן סעטעסבריני און נאפטא איבע־ דעם א״נפלוס אויף קאסםארפ סעסעסבריני, וועלכעי שטעלט מיט זיך פאד די מע־ב־אידעען. מענטשן־ רעכם, א םיפ אפשר א רעװאלוציאנערער פאר דעם בירגערלעך־ױנקערישן