Literarishe bleter · 1930-09-05 · 36 (5.9.1930) · p. Seite 676

4?'םסר€ר'סס 33/) 36 0)1 1X0073) זײס 676 * װעט ארויםיןומען מיט זײן גרויסער םינטעטישער ארבעט װעגן דער ײדישער פ$גקס־םעשה. װ$ם ער קען מחדש ז״ן אויף רעם געביט, קען מען דריננען פון זײנע ביזאהעד םארעםנטקעכטע טאנאסראםיעס;א?ם אר״נםיר צו זײנע 2 בענד פא?קם?ידער און צו זײן נאר־װ$ס דערשינענער נײעד זאטצונג פא?קס?ידער, ארויםנענעבן םון דעם אמאפטײ? פון יידישן װיסנשאפמצעבן א־נםטיטוט איצם םעפעראט- אפדרוק םון ״דעם פנקם״). א נײעם פארדינסט פאר דער נאנצער יידישער קוגטור האט בהן זיך דערװארבן די?עצטע 6 יאר א?ס אײנער פון די מיטבויער פון דע□ ײדישן װיסנ׳עאפטגעכן אינםטיטוט. צוזאםען מיט ד״ר יעקכ ׳םאצקי, דעם אומדערמידגעכן םוער םון דער ײדישער װיםנ־ ־עאפט, האט ער געג״גט דעם יסוד פאר דעם אפעריקאנער אפטײג פזן ײװא, װאם איז דער װיכטיקםטער באשסאנדטײג םון דער אג־ װעקטגעכער ארנאניזאציע פון דער ״דישער װיםנ׳שאפט, און צו־ זאטען נויט ד״ר יעקב שאצקין און — געצטנם — אויך דעם א־בערגעגעבענעם ד״ר א. טוקדוני פירט ער עד-הױם אן רעם אמ- אפטײג און זײן ארגאן ״דער פנקם״, װו ער פאדעפנטגעכמ זײנע װיכטיקע פאגקגאריםטישע א־בעטן. א־צט פאדט ױד-?מד כהן װידער קײן פויק, װידער אין זײן נעבורט־שטאט װימע, װו עס װארטן אויף אים צענדגיקער טוױנטער נומערן פון דעם ״דישן פאגקם-שאפן, װאם זענען צו־ נויפגעזאםגט אין דער עטנאנדאפישער קאמים-ע פון דעם יידישן װיםנשאפטגעכן אינםטיט־ט. םיר זענען זיכער, אז די דאזיקע בא־ נעגעניש פנים-אג־פנים פון דער רײכסטער ײדישער פאגקגאר־ קאגעקציע סיט דעם גרעםטן קענער פון אונזעד פאגקגאר וועט ברענ נען צו נ״ע נרויסע דערגרײכוננען אויפן נעבימ פון ײדישן םאגקס- שאםן. אבער נישט נאר די ײדישע פא?ק?אר-ארבעט װעט נעװינען פון כהנם כאזוך אין דער א?טער הײם. עם װעט אויך נעװינען אוגזער קוגמור־ארבעט. די ײדישע פאגקס־םאםן און די ײדישע ראדיקאגע אינטעגינענץ א־ן פויגן װעגן אין דער פערזאן פון י״ג בהנען בא־ נריםן אײנעם פון זײערע שענםטע פארשטײער, באג״םטערסםטע קעםפעד אזן װיכטיקםטע בויער פון דער ײדישער װעגטגעכער קוג־ טור. י״ג כה;, דער נעװעזענער זײגערמאכער, װאם האט אװעקנע־ װארפן ז״נע גרויםע געשעפטן, כדי צו קענען איננאנצן אפגעבן זײן געבנם־אדבעט, םיםבאגיזירט מיט זיך אגײן דאם שענםטע םון פאגק, זײן הײגיק שטרעבן צו א שענערן, בעםערן געבן, צו א הע־ בערער, טיפערער קוגטוד. פון די נעדיכטענישן םון םאגקם־געבן האט עד דערנרײכט צו דער הויכער מדרנה םון א קענער םון דער פאגקם־נשמה, װאם איז זעגטן זײן נגײכן. זײן געבנם־ארבעט אנט־ פגעקט פאר אונז אגײן און פאר דער װעגט די דאזיקע פאגקם־ נשםה, און אגע אוםצײגיקע פדײנט און פארערער פון י״ג כהן םרײען זיך, װאס ער קומט א־צט װידער אין א נאעגטן קאנטאקט םיט די קװאגן פון דעם ײדישן פאגקס־געב;, פון װעגכע עד װעט נאך ארוים־ פיש; טײעדע אוצרות פאד אונז אגעמען. 8 אויגוםט 1930. ײדישיםמישער קוגטור-פארײן איז ער אײנער םון די איניציאטאח. ־ייבט זיך אן צ,י אנטװיקגען אין אםעריקע א ײדישע שוג-באװענוננ, איז קײן שום קדבן נישט צו נרויס פאר י״ג כהנען זי צו שטיצן און פאר איר צו ארבעטן. אים איז טײער ראם ײדישע װארט און עי־ פדװוט אגײן צו נרינדן א ערנםטן ײדישן פאדגאנ (״נײ-צײט״), װאס גיט אדוים א רײ װיכטיקע כיכער, ארינינעגע און איבער- געזעצטע, גײנט ארײן אין דער אונטערנעםוננ ןנישמ, חם־ושגום, צוגיב כיזנעס־צװעקן) א ססס.25 דאגאר, אוין עם איז נישט זײן שוגד, װאכ דע־ פארגאנ האט קײן קױפ נישט נעהאט. אויך די געצטע צײט זעען םיר כהנען כראש פון יעדעד ארנאנ־זאציע, װעגכע שטדעכט אויפצוכו־ען פעסטע ײדישע קוגטוד־פאזיציעם אין זײן נײע־ הײם, מיט װעגכער ער איז פא־כונדן שוין איבעד א פערטג יארהונדערט. ע־ איז מיטנגיד פון דער עקזעקוטױוע פון דער ײדי- שע־ קוגטוד-נעזעגשאפט, אנגעזעענער טוער פון די שגום־עגיכם־ שו?;, װיצע־פארזיצע־ פון דעם ײדישן פען-קגוב אין נױ־יארק, בכגג א״נע־ פון — כאגיכטשטע און חשוכסטע פיטנגידער פון אונזער ײד־שיםטישער נעמײנדע אין אמער־קע. אכע־ דע־ ײדיש־עד פאגק?א־ כגײכט נאך אגץ זײן אינ־ טימםטע םפע־ע, און דאדם איז ער באמת נרוים, א יחיד במינו. זײנע אויפטוען אויף דעם דאזיקן געביט באנרענעצן זיך נישט מיט ז״נע אײנענע קאגאסא?ע זאמגוננע;. ער איז אויך אײנעד פון די כעםטע קענע־ פון דעם יידישן פאגקם־שאפן בפרט, פון דע□ אינטער־ נאציאנאגן פאגקגאד ככגג. י״ג כהן נ״ט צו צו זײן אויפנאבע מיט רעם נרעפטן ערנםט. ד• ײדישע עפנטגעכקײט קען אים פון זײנע םאנומענטאגע 2 בענד ײדישע פאגקםגידער (מיט נאט;), װאם זענען ארוים נאך םיט 18 יאר צוריק (געצטנם איז דערשינען א נײע אויפגאנע,- אויך אויסםארקויפט) און זענען עד־הױם קגאסיש אין אונזער פאגקגאר־גיטעראטור. אכער זעגטן װער עם װ״ם, אז מיט דעם אײנענעם כרען האט ער אויך נעזאפגט ײדישע פאגקם־םעשױת, דעם דאזיקן הערגעכן אוצר פון ייד־שן פאקקם־שאפ;, װעגכן םיר ־ײבן נאך נארנישט אן צו קענען. כתן ־אט אבער פארשטאנען, װאם פאר א האדבעד פראבגעם עם איז אט רי ראזיקע פאגקם־מעשױת צי פארעפנטגעכן. מידארף ז״ן א בקי און א חריף צונגײך — צו קענען מבחין זײן צװישן עכט און אומעכט, צװישן ״דיש און פ־עמ־ם, צװישן װעגטגעך און דעגינעז. און צענדגיקער יארן האט כהן אװעקנענעכן או־ף דעם ענין. ער האט צונו־פנעזאמגט די רײכם־ טע פאגקיאר־ביבגיאטעק און זי נרינדגעך דורכנעשטודירט, און גע- יעדנט און נעפארשט דאפ ײדישע פאגקם־שאפן אין דעם גיכט פון אגנעמײנעם פאגקגאד, און בײ דע□ הײנטיקן טאנ האבן םיר אין זײן פערזאן אפש־ דעם א״נציקן קענער םון אגע קװעגן פון ײדישן פאמ־ס־שאפן, מיט זײנע נאציאנאגע און אוניװערםאגע מאטיװ;. עם איז אן אמתע־ נחת-רוח צו שמועםן םיט כהנען אין דעם ענין. זײנע נעדאנקען װעגן דעם זענען פונקט אװי א־ינינעג און נײ װי ד• ערודיציע — טיף און בדייט. און װער עם װ־ים, װ• שװער עם איז זיך אויסצוגעפינען אין דעם געדיכטן פארװא־גאזטן װאגד פון דער ײדישער פאגקס־מעשה, םוז מיט דער נרעםטער אומ־ נעדוגד װארטן, ביז דער צניעותדיקער עניװתדיקער ױד-גםד כהן מת אוז צויבעד פעדװעז, אז עד װעפ אחוץ מאראנדן, גארניעפ קענען פאדסראגן. די לעגמע יא־ן ־אט זיך ארויםגעװיזן, אז נישט נאר, װאם דער באשרײבערישער םטיל און דער פילבענדיקער ראמאן האבן זיך נישט נע־ ענדיקט, נאר ז״ הןובן נאר אויפנעדעבט. — דער, װאס האט געשריבן אין א נײעם םטיל און האט געחאט װאם צו זאגן, איז פארבליבן אין דער ליטעראטור, װי ב פילניאק, דער אבער, װאם האט נישט געהאט קיין םא־ לענט, איז געבליבן פארנעםן זװזאסען טים ד• דורכשניםלעבק״פן פו^ן ־ דער אלםער שול א״נצײטיק במעט טיט די ״םעלענראפיםםן״ איז ארוים פון דרוק פרוסט, װעלבער האט רעװאלוציאניזירט דעם ראםאן — האלםגדיק זיך שטאי-ק אין דער טראדיציאנעלקיים, און געװיזן דעם װעג פון אםתן פאו־ י ן? ע כ 9 ן דאם פוד פוי א אין די ״װיאדאםאשטשי ליםעראזנקיע״ איז אפגעדדוקט אן ארםיקל פון באוװסטן פוילישן דיכטער יאן לעבאן וועגן טאטאם םאנם ״צויבערבארג״. טיר גיבן דא דעם ארטיקל טיט אײניקע קיצורים — רעד. עישם םיט א קורגער *יים *וריק פלעגם טען זאגן, און דװקא *װישז שר״בער, אז זרוליב דעם, װאם םיר לעבן אין דער אזוי־גערו־ פענער הקופח פון עלעקםריגיםעט, ראדיא און קינא, טוז זיך די ליםע־ ראטור אויך גוםאבן גו דער טעבניק, וועלכע חאם אזוי פארגיכערם אונזער לעבן; םיהאט געחוזקט פון די פילבענדיקע ראםאגען, טיהאם פארגעװארפן אלםםאדישקײם דעם אלעס, װאם םיאיז נישם געווען אין נ״עם, ״םעלע־ גיאפישן״ םטיל — כיהאט זיך געדובם, אז דער ג״ער טענםש איז אז\י