Literarishe bleter · 1930-09-05 · 36 (5.9.1930) · p. Seite 674

ל'ם3ר*ר'שס בלסססר ג<ס. 36 (331) זײס 674 די םאם םון דעם א״ביקן םענטש, װאם זײנע דערםארוננען װערן דערטעננעכט דורך אונזערע דערפארוננען. אײנשטײן; דאם איז אן אױםפאםונג פון דעם מענטש נופא. טאגארע; •א, אן אײביקע עקםיסטענ׳ז. מיר דארםן דאם מעיג זײן דורך אונזערע עמאציעם און אקטױויטעמן. דורך אונזערע בא׳טרענקוננען זענען מיר תופם דעם םופרא-מענט׳ם, װאס האט ני׳טט ק״ן אינדױוידועלע בא׳טרענקוננען. די װיםנשאפט פארנעמט זיך םיט דעם, װאפ אױ ני׳עט אונטערנעװארפן קײן אידנױוידואיצי- טעט;: דאס איז די אוספערזענעעכע םענט׳פלעכע װעלט םון אמת. די רעקיניע נעםמ-אוױ* די דאױקע אמתן און באהעפמ זײ םים אונ- זערע טיפערע באדעדפעני׳ע;. אונזער אינדױוידוע? באװוםטזײן פון אםת באקומט אונױוערפאלע װיכטיקײט. די רעליניע גיט-צו װערט צום אמת און מיר דערקענען דעם אמת דורך אונזער א״נענער האר- םאניע םיט אים. ח א״נ׳שטײן; אויב אזוי, הײסט עס, אז אמת, אדער ע״נ- קײט איז ני׳פט אומאפהענגיק םון מענט׳ט? טאנארע; נײן, דאם זאנ איך ני׳עט. א״נעטיין; אויב עס זאק מער ני׳טט זײן קײן מענט׳טן, װאצט דעד ״אפאצא בעצװעדער״ מער ני׳טט ׳טײן נעװען? טאגארע; נײן. א״נ׳טטײן; איך בין מםכים םיט דעד דאזיקער קאנצעפ- ציע בנוגע ׳ט״נקײט, אבעד ני׳טט בנונע אמת. טאנארע; פארװאם ני׳טט? דער אמת װערט אויפנענומען דורכן מענטש. אײנשטײן: איך קאן נישט באװ״זן, אז מ״ן קאנצעפציע איז דיכטיק, אבער דאם איז מײן רעציניע. טאגארע; שײנקײט געפינט זיך אין דעם אידעאצ םון פעדפעקמער ־אדמאניע, װאם הערשט אין אונױועדםאצן זײן; אמת איז דער שצמותדיקעד באנעם פון דעם אונױוערפאצן שכצ. םיר, יתיד־ם, דערג״ען צו אים (צום אמת> דורך אונזערע אײנענע טעותים, פצאנטערנישן, דורך אונזעד אעעקציבענער דערפארוננ, דורך אונזער אויפנעצויכטענעם באװוםטז״ן. װי אנדערש קענען מיר װיםן דעם אמת? אײנשטײן; איך קאן דאפ נ־שט באװײז;, אבער איך גצויב אין פיטאנארישן ארגוםענט, אז אמת איז אומאפהענניק פון טענטשצעכע װעזנם. דאם איז דאם פראבצעם װענן דער צאניק פון קאנטינואיטעט. טאנאדע; דער אסת, װאם איז דאם אײנענע, װאס די או- נױוערסאצע עקסיסטענ׳{, מוז אומםארמ״דצעך זײן מענטשצעך; אנ־ דערש װאצט דאם, װאם מיר באנעמען װי די װאר, קײנםאצ נישט געקענט אנגעדופן װערן אנת, יעדנפאצם דער אמת, װאם װערט בא־ טדאכמ פאר װיםנשאםטצעך און װאם קאן בצויז דערנרײכט װערן דורך פדאצעםן פון צאניק -- אין אנדערע װערטעד; דורך אן ארנאן פון דענקען, װאם איז מענטשצעך. צויט דער אינדישער פיצאםאפיע אױ בדאהמא דער אבפאצוטער אמת, װאם קאן נ־שט באגריפן װערן דורך דער אפזונדערוננ פון דעם אינדיװידועצן שכצ, אדער נעשיצדערט װערן דורך װעדטער, נאר קאן בצויז באנומען װערן דורך דער בא־ תעפטונג פון יחידישן מיטן אומענדצעכ;. דער כאראקטער פון דעם אםת, װאם טיר דיסקוטירן, איז — אן אויםדאכטעניש, דאם הײםט, אזוינס, װאס דער מענטשצעכער שכצ דאכט אצם װאר און דער אםת איז דעדיבער מענטשצעך, און םיקאן אים רוםן םאיא, אדער איצוזױג א ײ נ ש ט ײ ן; עם איז נישט קײן איצוזיע םון דעם יחיד, נאד פון דעם נאנצן מין. טאגארע; דער מין נעהער אויך צו אן אײנהײט, צו דער מענטשהײט. דערפאר װערט אמת באנומען דורך דעם נאנצן מענטש- צעכן שכצ. דער אינדישער און דער אײראפעישער פארשטאנד קומען זיך צונויף אין אצנעםײנער אויפםאםונב א ײ נש ט ײ ן; דאם װארט מין װערט אין דײטש אננעװענדט א־יף אצע מענטשצעכע באשעפענישן. דער פאקט איז, אז אםיצו אםן און זשאבעם געהעדן דא אהער. דאם פראבצעם איז, אויב אמת איז אוםאפהענניק פון אונזער באװוםטזײן. טאנארע; װאס מיר רוםן אמת, צינט אין דער ראציאג נאצער הארמאניע צװישן די םוביעקטױוע און אביעקטױוע דער- שײנוננען פון רעאציטעט, װאס בײדע נעהערן זײ צום איבערפער- זענצעכן טענטש. ״פאטעד פון דער פיצאפאםיע״, ביז דעם צעצטן פיצאםאױ פון דער קעננװעדטיקער צײט, איז אט ד• אײדעצע פדאנע שוין טוױנטעד מאצ איבערנעצופטערט נעװארן, אבער דרײמ זיך, װי א פארכשופט ראד, און קוםט אצץ צוריק צו דעםזעצביקן פונקט. אײנשטײן, דער בא- שאפער םון דער רעצאטױויטעט-טעאריע און פון דער אײנהײטצעכער פעצד-טעאריע, איז דא פונקט אזוי םארצוירן, װי דער ערשטער בעם־ טער פון אונז, װאכ ווייס, אז עד װײם נישט. טאנארע פארםענטשצעכט דעם נאנצן באשאף. ער זאנט אפיצו נישט גאט, נאד םופדא-מענטש, א־בערפעדזענצעכעד מענטש, די םענטשהײט אין א־ר אונױוערםאצער א״נה״ט און אײביקײט, פון װעצכעד מיד אצע שעפן אונזעד נײםמיקן כח. און דעדיבעד זענען אױך אמת און ש״נקײט רײן-םענטשצעך, א נעדאנק, אגב, װאם פיהאט צעצטנם כדײט ארױסנעבדאכט דער אםעריקאנער דענקער דזשאזעף װאוד קרוטש, אין זיין בוך ״הימאדערן טעמפעד״, — אז די גאנצע פאדאצ איז א רײן-מענטשצעכער אויפטו, און דער טענמש איז דעדפאד אן א״נזאכ כאשעפעניש אויף א קצײן פינ- טעצע אין אונױועדפ. אכע־ טאגאדע גײט נאך װ״טער; םיאיז בכצצ גאדנישט בנמצא אחוץ דעם, װאפ דאפ םענטשצעכע באװוםטז״ן איז תופם. דעקארטם ״איך דענק, אצזא, עקסיפמיר איך״, װעדט כײ אים אויםנעשפר״ט אויף דעד גאנצעד יצירה. צויט טאגארעם שטאנדפונקט, קאן מען דעקארטפ אפאריזם פאראפראזירן אויף ״איך װײם, אז עם עקםיפטירט — אצזא, עקםיםטירט עס״. אײנשט״;, דאקענן, זעט אן עקסיםטענץ אויך אויפער אונזער באװוםטזײן; דער אמת, צויט זײן אויפפאםוננ — און קאמיר שוין אויך צונעבן; דער פאדאצישער םדר — איז נישט אפהענניק פון אונזער באשרענקטן שכצ. עד בדעננט א םשצ מיט א טיש. ״ק״נער מענ נ־שט זיין אין אט דעם הויז, דאך פאדבצײבט דער טיש, װו ער איז״. דאם הייםט, אז דער טיש עקסיםטירט אםיצו, װען קײנער װ״ם נישט פון אים. דאם דערמאנט מיך אן אן ענצעכן משצ פון בודאן, װי די ״טריפ־ט־קאם״ ניבן דאם איבער, א משצ מיט א בריוו. אײנער צינדט-אן א קאמפ, שדײבט-אן א ברױו, צעשמ צוריק אויפ דעם קאמפ און שצאפט-אײ;. כיאיז פינפטעד, און דער מענטש שצאפט, אכעד דעד כרױו פיט זײן אינהאצמ איז אצץ דא (זע מײן בוך ״די רײד פון בודא״). בודאם נמשצ איז נידװאנא. א״נשט״נם — עקםיםטענץ מחוץ אונזער באוװםטזיין. אבער א״נשטײן װיים, אז װי גוט משצים און ארגומענטאציעפ זאצן נישמ זײן, קאן מען מיט זײ פארט נישט אצצדיננ באװײזן — אפיצו נישט מיט מאטעםא- טישע פאדמוצעם — און ער םוז מודה זײ;, אז מיר קענען נישט אויםקוטען ךער ,־עאציטעט, װאם אױ אויפער אונזעד באװוםט- ז״;, כאמשמירקענען נ י ש מ ז א נ;, װ א ם ע ם מ ײ נ ט... צאמיד זיך צוהערן װי אײנשטײן און טאנאדע שמועם;: טאנאדע; איד זענט געװען פאדנומען םיט מאטעמאמיק, מיט צײט און רויב, בעת איך האכ דא, אין קאנד, נעהאצטן דעפע- ראסן איבער דעד אײביקער װעצט פונכ םענטש, דעם אונױוערם פון דעאציטעט. א ײ ג שט ײ ן; נצויבט איר, אז דאם געמצעכע איז אפגעזונ- דעדט (איזאצירט) פון דער וועצט? טאגארע; נישט אפנעזונדעדט. די אומענדצעכע פערזענ- צעכקײט פונם מענטש איז כוצצ דעם אוניװעדס. םיקאן :ישט זײן ק״ן שום זאך, װאס קאן גישט כאנומען װעדן דורך דעד מענטש- צעכע־ פעדזענצעכק״ט, און דאם באװ״זט, אז דער אמת פון אוני- װעדפ איז מענמשצעכער אמת. אײנשטײן; םיזענען דא צװײ פארשײדענע קאנצעפציעס װענן דער טבע פון דעם אונױוערפ — די װעצט װי אן אײנהײט, װאם אױ אפהענגיק פון מענטש, און די װעצט װי א דעאציטעט, װאפ איז אומאפהענניק פון מענטשצעכן פאקטאד. טאנאדע; װען אונזער אונױוערם איז הארמאניש טיטן מענטש, דעם אײביקן, פאםן מיר עם אויף װי אםת און מיר פיצן- עם װי שײנקײט אײנשטײן; דאם איז א דײן-מענטשצעכע קאנצעפציע פון אונױוערם. טאנארע; די דאזיקע װעצט איז א מענמשצעכע װעצט — די װיסגשאפטצעכע דערקצעדוננ פון דער ײעצט איז אויך א מענטש- צעכע, פון דעם װיםנשאפטצעכן פענטש... דעריבער עקםיסטירט נישט די װעצט מחוץ אונז; עם איז א רעצאטױוע װעצט, װאם איר רעאצי- טעט אױ אפהענניק פון אונזער באװוםטזײן. עם איז דא א נעװיםע סאם םון דענקען און הנאו/ װאם ניבן איר (דער װעצט) אמת —